Feyhaman Duran Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Evi

Feyhaman Duran kimdir?

Feyhaman Duran (1886–1970), 1914 Kuşağı’nın portre ustası sayılan İstanbullu ressam. Paris’te Académie Julian ve École des Beaux-Arts’ta okudu, Birinci Dünya Savaşı çıkınca İstanbul’a döndü ve 1951’e kadar akademide hocalık yaptı. Portrelerinin yanında Boğaz manzaraları, çiçekli natürmortlar ve hat sanatıyla da tanınır. Eşi ressam Güzin Duran’la yaşadığı Süleymaniye’deki ev bugün İstanbul Üniversitesi’nin Feyhaman Duran Kültür ve Sanat Evi.

“Yazıyı resim kadar severim. Yazı da resimdir.” — Feyhaman Duran

Feyhaman Duran, Türk resminde portreyi bir benzetme işinden çıkarıp bir karakter okumasına dönüştüren ressamdır. 1914 Kuşağı’nın öteki üyeleri gibi Paris’te izlenimcilerin ışığıyla tanıştı; ama onu arkadaşlarından ayıran şey, bu ışığı en çok insan yüzüne tutmasıydı. Osmanlı’nın son mebuslarından Cumhuriyet’in profesörlerine, eşi Güzin Hanım’dan Atatürk’e kadar yüzlerce kişiyi resmetti.

Bir yandan da hattattı, yazı koleksiyoncusuydu, çiçek resmetmeyi seven ama çiçek koparmaya kıyamayan sakin bir adamdı. Bu yazıda Feyhaman Duran’ın hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini bugün nerede görebileceğinizi derledim. Süleymaniye’deki evini ziyaret etmek isteyenler için de güncel bilgileri İstanbul Üniversitesi’nin resmi duyurusundan aktardım.

Feyhaman Duran kimdir?

Kadıköy’den Galatasaray’a

Asıl adı İbrahim Muslühiddin Feyhaman olan ressam 17 Eylül 1886’da İstanbul Kadıköy’de doğdu. Babası şair Süleyman Hayri Bey’di; “Duran” soyadını ise kendisini yetiştiren dedesi Duran Çavuş’tan aldı. Galatasaray’daki Mekteb-i Sultani’de okurken ilk resim derslerini Şevket Dağ ve Viçen Arslanyan’dan aldı, aynı yıllarda hat sanatını da öğrendi. 1908’de Babıali’de katip olarak çalışmaya başladı, ardından okulunda yazı hocalığı yaptı.

Paris yılları

Abbas Halim Paşa’nın ailesi için yaptığı portreler dikkat çekince, paşanın desteğiyle resim eğitimi için Paris’e gönderildi. İstanbul Üniversitesi ve Sakıp Sabancı Müzesi’nin eser metni bu yolculuğu 1910 yılına, Sabancı Müzesi’nin sanatçı biyografisi ise 1911’e tarihliyor. Paris’te önce Académie Julian’da, Jean-Paul Laurens ile Paul-Albert Laurens’in atölyelerinde çalıştı; Arts Décoratifs’e de devam etti, ardından École des Beaux-Arts’ta Fernand Cormon’un atölyesine girdi. Hocalarının akademik üslubunu benimsemedi; Paris’teki öteki Türk ressamlar gibi o da izlenimcilikten etkilendi.

1914’te dönüş ve hocalık

Birinci Dünya Savaşı çıkınca 1914’te arkadaşlarıyla birlikte İstanbul’a döndü. Bu yüzden İbrahim Çallı, Hikmet Onat, Nazmi Ziya, Namık İsmail ve Avni Lifij ile birlikte “1914 Kuşağı” ya da İbrahim Çallı’nın adıyla “Çallı Kuşağı” denen grubun içinde anılır. Kendisi Şişli Atölyesi’nde çalışmadığı halde, 1918’de Viyana’da açılan ve bu atölyede üretilen resimleri tanıtan sergide sekiz eseri yer aldı. 1916’dan itibaren Galatasaray Sergileri’ne katıldı ve bu sergilerin birincisinde gümüş madalya kazandı.

1919’da İnas (Kız) Sanayi-i Nefise Mektebi’ne öğretmen olarak atandı. Kız ve erkek okulları birleşince Sanayi-i Nefise’de, yani bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nin temeli olan akademide ders vermeyi sürdürdü ve 1951’de emekli oldu. Öğrencilerine hiçbir zaman kırıcı eleştiri yapmamasıyla tanınırdı. Türk Ressamlar Cemiyeti’nin, sonradan Güzel Sanatlar Birliği adını alan derneğin hemen bütün İstanbul ve Ankara sergilerine katıldı.

Güzin Duran ve Süleymaniye’deki ev

1922’de öğrencilerinden, 8 Ekim 1898 doğumlu Emine Güzin Hanım’la evlendi. Güzin Duran da ressamdı; çift birlikte resim yaptı, birlikte sergilere katıldı. Hayatlarının neredeyse tamamını, Güzin Hanım’ın büyükbabası ünlü hattat Yahya Hilmi Efendi’den (1833–1907) kalan Süleymaniye’deki evde ve 1930’larda bahçesine yaptırdıkları iki katlı atölyede geçirdiler. Yazları Büyükada ve Anadoluhisarı’ndaki evlere giderlerdi; bu iki semt Feyhaman’ın manzaralarının da en sevilen konuları oldu.

Gaziantep, Topkapı ve son yıllar

1938’de Cumhuriyet Halk Partisi’nin ressamları Anadolu’ya gönderdiği yurt gezileri programında Gaziantep’e gitti ve yöreyi anlatan on kadar tablo yaptı. 1943–1947 arasında Güzin Duran’la birlikte Topkapı Sarayı Müzesi’nde çalışma olanağı buldular; savaş yıllarında koleksiyonun bir bölümü Niğde’ye taşınmış, müze ziyaretçiye kapanmıştı. Bu dönemden sarayın iç mekanlarını gösteren resimler kaldı.

Feyhaman Duran 1960’ta bir kişisel sergi açtı. Emekliliğinden sonra portreden çok manzara ve çiçekli natürmortlara yöneldi. Hayatının son iki yılında görme yetersizliği yüzünden resim yapamadı ve 6 Mayıs 1970’te hayatını kaybetti. Ölümünden sonra bir retrospektif sergisi düzenlendi. Güzin Duran ise 1981’de öldü; çift, evlerini içindeki eserlerle birlikte 1962’de İstanbul Üniversitesi’ne bağışlamıştı.

Feyhaman Duran’ın sanat anlayışı

Çağdaş portrenin ustası

İstanbul Üniversitesi, Feyhaman Duran’ı Türkiye’de “çağdaş portreciliği yerleştiren ressam” olarak tanıtır. Sakıp Sabancı Müzesi de onun desen yeteneğini insan vücudundan çok yüz ifadesine yönelttiğini, izlenimcilerin hızlı ve serbest fırçasını portreye taşıdığını vurgular. Sonuç, fotoğraf benzerliğinden ayrılan, modelin ruh halini sezdiren yüzlerdir. Ressamın kendi sözleriyle portrede bir kalıp, bir de anlam vardır ve yalnızca biri yetmez. 1940’larda kendisine ısmarlanan İstanbul Üniversitesi profesörlerinin portreleri de, başta rektörlük binası olmak üzere üniversitenin pek çok birimini süsledi. İstanbul Ansiklopedisi’nin andığı Hattat Hacı Kamil ve ressam Hoca Ali Rıza portreleri de en bilinen portreleri arasında.

Boğaz’ın ışığı ve Monet’nin yöntemi

Paris yıllarının koyu paleti zamanla aydınlandı. Manzaralarda anlık izlenimi yakalamak için hızlı ve geniş fırça vuruşları kullandı; “poşad” denen küçük boyutlu çalışmalarında fırça yer yer kalın lekelere dönüşür. İstanbul Üniversitesi’nin evdeki tanıtım panolarına göre doğayı Claude Monet’nin yaptığı gibi aynı noktadan farklı saatlerde izledi: Büyükada’da Nizam’daki ahşap bir iskelenin sabahtan gün batımına değişimini defalarca resmetti. Hisarlar, deniz ve tekneler gündüz ve gece onun vazgeçilmez konularıydı; çoğu manzarasını yanına aldığı resim çantasıyla birkaç saatte bitirirdi. Bu dönemin genel çerçevesi için Empresyonizm nedir? yazıma göz atabilirsiniz.

Natürmort, çiçek ve hat

1930’lardan sonra meyve ve çiçek natürmortları giderek önem kazandı. Erken natürmortlarında keskin çizgiler kullanırken sonraları kalın fırça vuruşlarıyla eriyen biçimlerin ritmini aradı; meyvelerin altına sık sık yazma örtüler serdi, bazı natürmortlarına hat da yerleştirdi. Çiçekleri çok sevdiği halde koparmaktan hoşlanmazdı; resmedeceği çiçekleri bahçeden Güzin Hanım keser, düzenler ve hazırlardı. Hattatlığı da resmi kadar ciddiydi: Sabancı Müzesi’ne göre kendi yazılarıyla son dönem Osmanlı hattatlarının nadir eserlerinden oluşan koleksiyonu bütünlüğünü koruyor. Osmanlı’da resim ve yazı geleneğinin buluştuğu bu çizgiyi merak ediyorsanız Osmanlı’da resim yasak mıydı? yazıma bakabilirsiniz.

Feyhaman Duran’ın en önemli 10 eseri

Seçkideki eserlerin künyeleri Sakıp Sabancı Müzesi, İstanbul Resim ve Heykel Müzesi ve Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi’nin kayıtlarından alındı. Boyutlar santimetre cinsinden, müzenin verdiği sırayla yazıldı.

1. Celaleddin Arif Bey Portresi (1919)

Feyhaman Duran, Celaleddin Arif Bey Portresi (1919). Görsel: Sakıp Sabancı Müzesi.

Nerede: Sakıp Sabancı Müzesi, İstanbul

Tuval üzerine yağlıboya, 116,5 x 102 cm. İstanbul Barosu başkanlığı yapmış, 1920’de son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na başkanlık etmiş ve aynı yıl Ankara’da ilk Meclis’te Adliye Vekili olmuş Celaleddin Arif Bey, fesi, gözlüğü ve koyu takım elbisesiyle bir koltukta oturuyor. Elindeki kitabın sayfasını parmağıyla tutuyor. Sabancı Müzesi bu portreyi, Feyhaman’ın fiziksel benzerliğin ötesinde karaktere ulaşma çabasının dikkat çekici bir örneği olarak tanıtıyor.

2. Ressamlar Grubu

Feyhaman Duran, Ressamlar Grubu (tarih kayıtta yok). Görsel: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi (MSGSÜ).

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Sıcak kahverengi bir fonun önünde beş erkek bir arada: önde beyaz gömlekli ve büyük papyonlu biri ile fesli, gür bıyıklı bir diğeri koltuklarda oturuyor, arkadakiler ayakta ya da eğilmiş halde izleyiciye bakıyor. Resmin adı bir sanatçı topluluğunu gösterdiğini söylüyor, ama müzenin çevrim içi kaydı figürlerin kimler olduğunu ve eserin tarihini vermiyor. Yine de 1914 Kuşağı’nın ortak dünyasını en iyi anlatan grup portrelerinden biri.