Nejad Devrim: Bizans Mozaiklerini Soyut Resme Taşıyan Ressam

Nejad Devrim, Soyut Kompozisyon

Nejad Devrim kimdir?

Nejad Devrim (1923–1995), Türk resminde geometrik ve lirik soyutlamanın en önemli temsilcilerinden biri sayılan ressam. Annesi ressam Fahrelnissa Zeid, babası yazar İzzet Melih Devrim. 1946’da Paris’e gitti, Mathaf’a göre Paris’te kişisel sergi açan, hayattaki ilk Türk sanatçı oldu ve Yeni Paris Okulu’nun soyut ressamları arasına katıldı. Bizans mozaiklerinin renkli taş parçalarını soyut tuvallerine taşıdı; son yıllarını Polonya’da geçirdi. Eserlerini Türkiye’de en kolay İstanbul Modern’de görebilirsiniz.

Nejad Devrim gençliğinde İstanbul’daki Kariye’de saatlerce oturup mozaikleri kopyalardı. Yıllar sonra Paris’te boyadığı soyut tuvallerde o küçük, renkli taşlar yeniden ortaya çıktı. Ama bu kez bir azizin cüppesini değil, kırılmış bir ışığı anlatıyorlardı. Annesi Fahrelnissa Zeid ile birlikte savaş sonrası Paris’in soyut sanat çevresinde yer aldı. Batı’daki yenilikleri uzaktan izleyen değil, onlarla aynı anda, aynı salonlarda resim yapan ilk Türk kuşağındandı.

Galeri Nev onu “Türk sanat tarihinde geometrik ve lirik soyutlamanın en önemli temsilcisi” diye tanımlıyor. Bu yazıda Nejad Devrim’in hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini bugün nerede görebileceğinizi derledim.

Nejad Devrim kimdir?

Sanatçılarla dolu bir aile

Nejad Devrim 1 Temmuz 1923’te İstanbul’da doğdu; İstanbul Modern doğum yeri olarak Büyükada’yı veriyor. Sanatın içine doğdu diyebiliriz: annesi Türk resminin öncü kadın ressamlarından Fahrelnissa Zeid, babası modernist yazar İzzet Melih Devrim, kız kardeşi Şirin Devrim de tanınmış bir tiyatro oyuncusu. Annesi 1934’te sonradan Irak’ın Berlin büyükelçisi olacak Emir Zeid ile evlenince Nejad bir süre Berlin’de yaşadı ve oradaki Fransız Lisesi’ne gitti. Sonra İstanbul’a dönüp Galatasaray Lisesi’nde okudu. Doha’daki Mathaf: Arap Modern Sanat Müzesi’nin biyografisine göre dayısı Halikarnas Balıkçısı’nın yanında Bodrum’da geçirdiği günler ve Ege’nin renkleri ilk resimlerine damgasını vurdu.

Akademi, Yeniler Grubu ve Kariye mozaikleri

1941’de İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’ne girdi ve Fransız ressam Leopold Levy’nin öğrencisi oldu. Akademideyken Nuri İyem, Avni Arbaş ve Selim Turan gibi arkadaşlarıyla Yeniler Grubu’nu kurdu. Bu yıllarda İstanbul’un Bizans yapılarına tutkundu; özellikle Kariye’nin fresk ve mozaiklerinin önünde kopya yaparak uzun saatler geçirdi. İlk kişisel sergisini 1944’te, henüz yirmi bir yaşındayken Taksim Belediye Gazinosu’nda açtı.

Paris: Gertrude Stein’ın salonundan Salon de Mai’ye

1946’da akademinin bitirme sınavlarını bile beklemeden Paris’e gitti ve bir daha Türkiye’ye yerleşmedi. Cebinde tavsiye mektupları vardı: Ayasofya’daki mozaikleri gün ışığına çıkaran Amerikalı araştırmacı Thomas Whittemore onu Alice B. Toklas’a, babası da yazar Maurice Bedel’e yazmıştı. Çok geçmeden Gertrude Stein’ın ünlü salonlarının, yani sanatçıların ve yazarların toplandığı evinin müdavimi oldu. 1947’de Galerie Allard’da bir sergi açtı. Mathaf’a göre bu, hayattaki bir Türk sanatçının Paris’te açtığı ilk kişisel sergiydi. Salon de Mai’ye ve Salon des Realites Nouvelles’e düzenli olarak katıldı; 1950’de Leo Castelli’nin New York’ta Sidney Janis Galerisi’nde düzenlediği “Young Painters in U.S. & France” sergisinde de yer aldı.

Eleştirmen Charles Estienne’in yakın çevresindeydi ve annesiyle birlikte Yeni Paris Okulu’nun, yani savaş sonrası Paris’te çalışan soyut ressamların arasında anıldı. 1952’de arkadaşlarıyla Salon d’Octobre’u kurdu. 1953’te Georges Boudaille ve Jacques Lassaigne’in yazılarıyla “NEJAD” adlı bir kitap çıktı; Mathaf’a göre bu, Avrupa’da bir Türk sanatçıya ayrılmış ilk sanat kitabıydı. 1957’de New York’ta Alexander Iolas’ın Zodiac Galerisi’nde, 1958’de Brüksel Güzel Sanatlar Sarayı’nda sergi açtı.

Orta Asya, Çin ve Polonya’da iç sürgün

1959–1960’ta Sovyetler Birliği’ne, 1962 ve 1964’te Çin’e gitti. Buhara ve Taşkent gibi kentlerin mimarisine ve renkli çinilerine uzun uzun baktı; dönüşte resmi yarı soyut bir dile kaydı. 1960’ların sonunda Paris’teki atölyesi yıkılınca Varşova, Kopenhag, Brüksel ve Viyana arasında bavulla yaşayan göçebe bir hayat başladı. Mathaf’a göre 1972’de Polonya’nın küçük kenti Nowy Sacz’a kalıcı olarak yerleşti; kendi deyişiyle zor bir “iç sürgün” yaşadı. Nejad Devrim 26 Şubat 1995’te Nowy Sacz’da öldü. 2001’de İstanbul Atatürk Kültür Merkezi’nde retrospektifi, yani bütün sanat hayatını gözden geçiren bir sergisi açıldı; 2006’da İstanbul Modern onu annesi Fahrelnissa Zeid ile aynı sergide andı.

Nejad Devrim’in sanat anlayışı

Bizans mozaiğinden soyut tuvale

Galeri Nev’e göre Nejad Devrim, Bizans mozaiklerinin çok renkli düzenini tuvallerine taşıyarak Avrupa’da kendine özgü bir yer edindi. Sotheby’s’in katalog notu, Paris’e yerleştikten sonra Chartres Katedrali’nin vitraylarını görmek için defalarca yola çıktığını anlatıyor. Bir kilisenin renkli camından içeri süzülen ışığı düşünün; işte o ışık onun 1950’lerdeki resimlerinde kırık, köşeli renk parçalarına dönüştü: siyah, kahverengi ve beyaz bir zeminin üstünde parlayan maviler, sarılar ve kırmızılar.

Doğa taklit edilmez, anlamı aranır

Nejad, lirik soyutun, yani duyguyu ve fırçanın hareketini öne çıkaran soyut resmin bir temsilcisiydi. Ona göre doğayı kopyalamak değil, anlamını aramak gerekiyordu. Rengi resmin en güçlü yapı taşı olarak kullandı; tuvali de tesadüflerin, bilinmeyenlerin keşfedilebileceği bir alan olarak gördü. 1950’lerin ortasından itibaren köşeli parçaların yerini hızlı, geniş fırça darbeleri aldı; kimi resimleri bir rüzgarın ya da bir ışık patlamasının izi gibi. Soyut sanatın Türk resmindeki ilk büyük temsilcilerinden biri; Galeri Nev’in deyişiyle soyutu Türk resmine katan ilk sanatçı kabul ediliyor.

Son dönem: içe dönük renkler

Mathaf’ın biyografisini yazan Necmi Sönmez’e göre Polonya yıllarının resimleri siyasi bir karmaşayı doğrudan anlatmıyor; renk ve biçim üzerine içe dönük, sessiz bir arayış sürüyor. Yarı figüratif son tuvallerinde, zor şartlara rağmen ince bir oyunbazlık var. İstanbul Modern koleksiyonundaki guajlar da, yani suyla inceltilen opak boyayla kağıda yapılmış resimler de bu dönemin suyla açılıp dağılan sıcak renklerini gösteriyor.

Nejad Devrim’in en önemli 10 eseri

Seçkideki eserlerin künye bilgileri İstanbul Modern’in koleksiyon kayıtlarından, Galeri Nev’in eser sayfalarından ve Sotheby’s’in katalog kayıtlarından alındı. Kayıtta ölçü yoksa ben de yazmadım.

1. Ayasofya (St. Sophie) (1947)

Nejad Devrim, Ayasofya
Nejad Devrim, Ayasofya (St. Sophie) (1947). Görsel: Galeri Nev.

Nerede: Galeri Nev İstanbul kaydı (özel koleksiyon)

Tuval üzerine yağlıboya, 72 x 57,5 cm. Paris’teki ilk yıllarından. Lacivert bir zeminin üstünde sarı ve kırmızı çizgiler kemerler, kubbeler gibi kıvrılıyor; aralarda yeşil kemerli bir pencere, sütun başlıkları ve kandilleri andıran biçimler beliriyor. Burada Ayasofya’nın içi bir plan ya da manzara olarak değil, ritim ve renk olarak hatırlanıyor. Ayasofya’da kubbenin altında durup yukarı baktığınız o anı düşünün; resim o duyguyu anlatıyor. Nejad’ın soyuta geçmek üzereyken Bizans yapılarına duyduğu tutkunun en güzel izlerinden biri.

2. Soyut Kompozisyon (1947–1949)

Nejad Devrim, Soyut Kompozisyon
Nejad Devrim, Soyut Kompozisyon (1947–1949). Görsel: İstanbul Modern.

Nerede: İstanbul Modern Sanat Müzesi koleksiyonu, İstanbul (Eczacıbaşı Topluluğu bağışı)

Tuval üzerine yağlıboya, 237 x 304 cm. Sanatçının en büyük tuvallerinden; bir oda duvarı kadar. Üst kenarı boydan boya kaplayan siyah bir alanın altında kırmızı, sarı, mavi, mor ve beyaz üçgenler, şeritler ve kareler iç içe geçiyor. Ortada küçük, damalı parçalar ve ince, figüre benzeyen biçimler seçiliyor. Biraz geri çekilip baktığınızda resim bir mozaik duvar ya da bir vitray pencere gibi parlıyor. Nejad’ın Bizans mozaiklerinden aldığı renk duygusunu geometrik soyutlamayla buluşturduğu Paris yıllarının en görkemli örneği.

3. Etüt A (Etude A) (1949–1953)

Nejad Devrim, Etüt A
Nejad Devrim, Etüt A (Etude A) (1949–1953). Görsel: Sotheby’s.

Nerede: Özel koleksiyon (Sotheby’s Londra, 2012)

Tuval üzerine yağlıboya; arkasında imza, başlık ve “1949-1953” tarihi var. Koyu gri ve siyah, kalın dokulu bir zeminin üstünde açılı düzlemler üst üste biniyor; aralarından bir mavi üçgen, bir kırmızı kama ve ince beyaz çizgiler fırlıyor. Renkli, neşeli mozaik resimlerinin yanında bu tuval daha sert ve sessiz. Nejad’ın aynı yıllarda geometrik soyutlamayı ne kadar farklı tonlarda denediğini gösteriyor.

4. Toledo (1951)

Nejad Devrim, Toledo
Nejad Devrim, Toledo (1951). Görsel: Galeri Nev.

Nerede: Galeri Nev İstanbul kaydı (özel koleksiyon)

Tuval üzerine yağlıboya, 40 x 79,5 cm; altta “Nejad 51 Toledo” yazısı okunuyor. Çizgilerle örülmüş gri bir zeminin üstünde siyah, beyaz, pembe, sarı ve kırmızı biçimler yatay bir şerit halinde diziliyor. Köşeli parçalara biraz bakınca bir kentin damları ve kuleleri gibi görünmeye başlıyor; tepeye kurulmuş Toledo’yu uzaktan görmüş gibi olursunuz. Aynı yıl yaptığı “Madrid” ile birlikte, adını bir İspanyol kentinden alan soyut resimlerinden.

5. Soyut Kompozisyon (Abstract Composition) (1952)

Nejad Devrim, Soyut Kompozisyon
Nejad Devrim, Soyut Kompozisyon (Abstract Composition) (1952). Görsel: Sotheby’s.

Nerede: Özel koleksiyon (Sotheby’s Londra, 2012)

Tuval üzerine yağlıboya, “52” tarihli. Siyah, kahverengi ve beyazdan dikey bir zeminin üstünde sarı, mavi, turkuaz ve kırmızı yelpazeler, üçgenler ve yaylar yukarı doğru tırmanıyor. Sotheby’s, tuvalin üç yatay düzleme bölündüğünü, renklerin neredeyse bir müzik parçası gibi dengelendiğini yazıyor ve resmi sanatçının en büyük tuvallerinden biri olarak tanıtıyor. Eser 35 yıl sanatçının kendi elinde kaldı; 1987’de Paris’teki “Nejad: 1948–1953 Soyut Eserleri” sergisinde gösterildi. 2012’deki müzayedede tahmin edilen fiyatın neredeyse iki katına satıldı ve sanatçının o güne kadarki rekorunu kırdı.

6. İsimsiz (Jokeyler) (yaklaşık 1955)

Nejad Devrim, İsimsiz
Nejad Devrim, İsimsiz (Jokeyler) (yaklaşık 1955). Görsel: Sotheby’s.

Nerede: Özel koleksiyon (Sotheby’s Londra, 2011)

Tuval üzerine yağlıboya. Bu uzun, yatay resmin tatlı bir hikayesi var. Paris yakınlarındaki Puteaux’da “Big Boy” adlı restoranı işleten koleksiyoncu Camille Renault, sanatçılara yemek karşılığında resim ısmarlamasıyla tanınırdı. Sotheby’s’in anlattığına göre Renault, Broue’deki malikanesinin ahırını süslemek için Fikret Mualla, Selim Turan, Mübin Orhon ve Nejad gibi Paris’teki Türk ressamlardan 50 x 150 cm’lik tuvallere at resimleri istedi. Nejad konuyu kabul etti ama üslubundan vazgeçmedi: ilk bakışta soyut görünen beyaz, gri, siyah ve renkli fırça darbelerine dikkatle bakınca yarışan jokeyleri seçersiniz. Aynı siparişte Fikret Mualla’nın da olması, bu resmi Paris’teki Türk ressamların ortak hikayesinin küçük bir hatırası yapıyor.

7. New York (1957)

Nejad Devrim, New York
Nejad Devrim, New York (1957). Görsel: Galeri Nev.

Nerede: Galeri Nev İstanbul kaydı (özel koleksiyon)

Tuval üzerine yağlıboya, 76 x 63 cm. Alexander Iolas’ın Zodiac Galerisi’nde New York’taki ilk kişisel sergisini açtığı yıl yapıldı. Sarı, krem ve turuncudan oluşan, sağ kenarda kırmızıya dönen parlak bir yüzey; üstünden aşağı inen siyah, mor ve yeşil fırça darbeleri. Köşeli parçalar artık yok, yerlerini hızlı, çapraz vuruşlar almış. Gökdelenlerin arasından dökülen bir ışık seli gibi de okuyabilirsiniz. Nejad’ın 1950’lerin ikinci yarısında lirik soyuta geçişini en iyi gösteren resimlerden.

8. İsimsiz (1958)

Nejad Devrim, İsimsiz
Nejad Devrim, İsimsiz (1958). Görsel: Sotheby’s.

Nerede: Özel koleksiyon (Sotheby’s Londra, 2012)

Tuval üzerine yağlıboya, “1958” tarihli. Koyu, titreşen bir lacivert ve kobalt mavisinin içinde siyah lekeler yüzüyor; sol üst köşede beyaz, yuvarlak bir ışık dolunay gibi parlıyor. Soyut bir resim, ama karşısında bir gece manzarasına, belki karanlık bir denizin üstünde doğan aya bakıyormuş gibi olursunuz. Brüksel Güzel Sanatlar Sarayı’nda büyük bir sergi açtığı yıldan; bütün duyguyu tek bir renge yüklediği resimlerinden biri.

9. Benim İngiliz Göğüm (Mon Ciel Anglais) (1967)

Nejad Devrim, Benim İngiliz Göğüm
Nejad Devrim, Benim İngiliz Göğüm (Mon Ciel Anglais) (1967). Görsel: Sotheby’s.

Nerede: Özel koleksiyon (Sotheby’s Londra, 2012)

Tuval üzerine yağlıboya; arkasında “Londres Avril 1967” (Londra, Nisan 1967) yazıyor. Sarı ve krem bir yüzeye çapraz uzanan turuncu ve şeftali rengi bulut şeritleri; altta ince, daha koyu bir ufuk çizgisi. Adı gri, yağmurlu bir İngiliz göğü beklemenize yol açıyor, ama karşınıza bir gün batımının sıcaklığı çıkıyor. Nejad’ın Paris’ten ayrılıp Avrupa’nın bir kentinden ötekine taşındığı göçebe yıllardan.

10. İsimsiz (1978–1986)

Nejad Devrim, İsimsiz
Nejad Devrim, İsimsiz (1978–1986). Görsel: İstanbul Modern.

Nerede: İstanbul Modern Sanat Müzesi, İstanbul (uzun süreli ödünç)

Kağıt üzerine guaj, 43 x 30 cm; altta “Nejad 86” imzası okunuyor. Suyla açılmış turuncu ve sarı bir zeminin üstünde, bulut gibi kabaran siyah lekeler bir halka oluşturuyor. İstanbul Modern’de 1978–1986 tarihli sekiz guajlık bir grup var; hepsi Nejad’ın Polonya yıllarında kağıda döndüğü, rengi serbestçe akıttığı son dönemden. Bu küçük sayfalarda Bizans mozaiklerinin parçalı ışığı gitmiş, yerine sıcak, içe dönük bir renk sisi gelmiş.

Nejad Devrim’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

Türkiye’de ilk durak Karaköy’deki İstanbul Modern. Müzenin koleksiyonunda 237 x 304 cm’lik Soyut Kompozisyon ve 1978–1986 tarihli sekiz guaj var. Koleksiyon sergileri dönem dönem değiştiği için gitmeden önce müzenin sitesine bakmanızı öneririm. Müze salı, çarşamba, perşembe, cumartesi ve pazar 10.00–18.00, cuma 10.00–20.00 arası açık, pazartesi kapalı. Güncel bilgi için müzenin ziyaret sayfasına bakabilirsiniz.

Mathaf ve Galeri Nev’in verdiği bilgiye göre sanatçının eserleri Tophane’deki İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nin koleksiyonunda da var. Galeri Nev, Nejad Devrim’in eserlerini 1993’ten beri düzenli olarak sergiliyor; 2023’te, doğumunun 100. yılında ona bir sergi ayırdı.

Yurt dışında eserlerini Paris’te Centre Pompidou’daki Ulusal Modern Sanat Müzesi’nde ve Paris Belediyesi Modern Sanat Müzesi’nde, Grenoble ve Nantes müzelerinde, Brüksel’deki Belçika Kraliyet Güzel Sanatlar Müzeleri’nde, Varşova Ulusal Müzesi’nde ve Doha’daki Mathaf’ta bulabilirsiniz. Mathaf’ın koleksiyonunda 1950 tarihli bir yağlıboya tuval var.

🧭 Eserlerini yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki İstanbul gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Nejad Devrim hakkında merak edilenler

Nejad Devrim hangi akımın temsilcisi?

Savaş sonrası Paris’te gelişen soyut sanatın, özellikle Yeni Paris Okulu’nun ve lirik soyutlamanın temsilcisi. 1940’ların sonu ile 1950’lerin başında geometrik soyutlamayla, yani köşeli renk parçalarıyla çalıştı. 1950’lerin ortasından itibaren ise fırçanın hızını ve hareketini öne çıkaran, jestüel bir lirik soyuta geçti.

Nejad Devrim’in annesi kimdir?

Annesi ressam Fahrelnissa Zeid, babası yazar İzzet Melih Devrim. Anne ve oğul 1950’lerde Paris’te aynı soyut sanat çevresindeydi; 2006’da İstanbul Modern ikisini aynı sergide buluşturdu.

Nejad Devrim neden Polonya’ya yerleşti?

1960’larda Polonya ile bağlar kurdu; Paris’teki atölyesi yıkıldıktan sonra da Avrupa’da kentten kente göçebe bir hayat sürdü. Mathaf’a göre 1972’de Nowy Sacz’a kalıcı olarak yerleşti ve ömrünün sonuna kadar orada yaşadı. Sanatçı bu dönemi kendisi bir “iç sürgün” diye anlatmıştı.

Yeniler Grubu nedir?

1940’ların başında İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’nin genç öğrencilerinin kurduğu bir grup. Amaçları, halkın gündelik hayatını toplumcu bir gözle resme taşımaktı. Nejad Devrim, Nuri İyem, Avni Arbaş ve Selim Turan kurucuları arasındaydı.

Nejad Devrim ne zaman öldü?

Mathaf’ın biyografisine göre 26 Şubat 1995’te Polonya’nın Nowy Sacz kentinde öldü.

Kısaca Nejad Devrim

Doğum1 Temmuz 1923, İstanbul (İstanbul Modern’e göre Büyükada)
Ölüm26 Şubat 1995, Nowy Sacz, Polonya
AilesiAnnesi Fahrelnissa Zeid, babası İzzet Melih Devrim, kız kardeşi Şirin Devrim
EğitimGalatasaray Lisesi, İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi (Leopold Levy atölyesi)
GrubuYeniler Grubu (kurucu üye), Yeni Paris Okulu, Salon d’Octobre (kurucu)
Yaşadığı yerlerİstanbul, Berlin, Paris, Varşova, Kopenhag, Nowy Sacz
İlkParis’te kişisel sergi açan ilk yaşayan Türk sanatçı (1947)
AkımıGeometrik ve lirik soyutlama
Önemli eserleriAyasofya (1947), Soyut Kompozisyon (1947–1949), Toledo (1951), Soyut Kompozisyon (1952), New York (1957)

Nejad Devrim, Kariye’nin loş koridorlarında kopyaladığı mozaik taşlarını Paris’in en cesur soyut resimlerine dönüştürdü. Hayatı İstanbul’dan Paris’e, oradan Polonya’nın küçük bir kentine uzanan uzun bir yolculuktu. Ama tuvallerindeki ışık hep aynı yerden geliyordu: Bizans’ın renkli duvarlarından. İstanbul Modern’deki dev tuvalin önünde durursanız, o ışığı siz de görürsünüz.

Türk resminin öteki ustalarını tanımak için Türk ressamlar ve eserleri sayfama, annesi Fahrelnissa Zeid ve Yeniler Grubu’ndan arkadaşı Avni Arbaş yazılarıma göz atabilirsiniz.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler