Fovizm Nedir? Renkleri Serbest Bırakan Vahşi Hayvanlar

Yeşil çizgili bir yüz, pembe bir deniz, turuncu direkli tekneler… Fovizm nedir sorusunun en kısa cevabı belki de budur: renklerin artık gördüğümüzü değil, hissettiğimizi anlattığı resim. Fovistler bir grup olarak yalnızca birkaç yıl birlikte çalıştı, ama Metropolitan Müzesi’nin deyişiyle Fransa’da 20. yüzyılın başında filizlenen öncü akımların ilkiydi. Bugün bize neşeli gelen bu tablolar, ilk sergilendikleri gün Paris’te gerçek bir skandal yarattı.

Aşağıda Fovizmin doğuşunu, özelliklerini, ressamlarını, en önemli eserlerinin bugün nerede olduğunu ve ardından gelen Kübizm ve Ekspresyonizm ile bağını bulacaksınız.

Fovizm nedir?

Fovizm (Fransızca fauvisme), saf ve parlak rengi tüpten çıktığı gibi, cesur fırça darbeleriyle tuvale süren bir resim üslubudur. Britannica, Fovist ressamların tıpkı kendilerinden önceki izlenimciler gibi doğadan, açık havada resim yaptığını, ama konularına çok daha güçlü, duygusal bir tepkiyle yaklaştığını anlatır. Ağaç kırmızı, gökyüzü sarı, bir insan yüzü yeşil olabilir. Önemli olan nesnenin “doğru” rengi değil, resmin içinde renklerin birbirine ne yaptığıdır.

Washington’daki National Gallery of Art’ın sesli rehberinde küratör Harry Cooper, Matisse’in renk üzerine şu sözünü aktarır: Yeşil koyduğunda bu çimen değildir, mavi koyduğunda gökyüzü değildir. Fovizmin özü bu cümlede saklı. Renk artık bir şeyi taklit etmiyor, kendi başına konuşuyor.

Fovizm bir manifestosu olan, kuralları yazılı bir okul değildi. Metropolitan Müzesi’nin Fovizm yazısına göre Fovistler, doğaya benzer bir yaklaşımı paylaşan, gevşek biçimde bir araya gelmiş bir sanatçı grubuydu ve belirli bir programları yoktu. Grubun lideri Matisse kabul edilir. Sanat tarihi dönemleri içinde Fovizm, Empresyonizm ve Post-Empresyonizmden sonra, modern sanatın ilk büyük kırılmalarından biri olarak yer alır.

Fovizm ne zaman ve nerede doğdu?

1905 yazı: Collioure’da iki ressam

Fovizmin doğum yeri olarak çoğu zaman güney Fransa’daki küçük bir balıkçı kasabası gösterilir: Akdeniz kıyısındaki Collioure. Metropolitan Müzesi’ne göre Henri Matisse (1869–1954) ve André Derain (1880–1954), 1905 yazında burada birlikte çalışırken resimlerine doğal olmayan renkleri ve canlı fırça darbelerini getirdi. Tate de akımın bu yazdan doğduğunu yazar. İki ressam birbirini önceden tanıyordu: Britannica’ya göre Derain, 1898–1899’da Matisse ile aynı okulda ders almıştı.

Derain’in ise Paris yakınlarındaki Chatou’da başka bir ortağı vardı: Maurice de Vlaminck. Met, Derain’in 1900’den itibaren aralıklarla Vlaminck ile Chatou’da çalıştığını belirtir. Vlaminck’in Fovist üsluba son adımı, 1905 baharında Salon des Indépendants’ta açılan büyük Van Gogh retrospektifini ve Matisse ile Derain’in Collioure’da yaptığı resimleri gördükten sonra attığı anlatılır.

1905 Salon d’Automne ve “vahşi hayvanlar”

Collioure’da yapılan resimler aynı yılın sonbaharında Paris’te, Salon d’Automne’da (Sonbahar Salonu) sergilendi. Chicago Sanat Enstitüsü’nün kütüphane rehberine göre bu sergi 1903’te, resmi Salon’a bir alternatif olarak kurulmuştu ve kurucuları arasında Pierre Bonnard, Matisse, Albert Marquet ve Georges Rouault vardı. Britannica’nın Braque biyografisi, 1905’te Fovistlerin resimlerinin aynı odada toplandığını anlatır.

Tepki sert oldu. Britannica’ya göre bu resimler ziyaretçileri şoke etti. Eleştirmen Louis Vauxcelles, Met’in aktardığına göre Gil Blas dergisinin 17 Ekim 1905 tarihli sayısındaki yazısında bu ressamlara “fauves”, yani “vahşi hayvanlar” dedi; sonradan bu kelime sanatçıların kendisine yapıştı. National Gallery of Art da bir eleştirmenin bu işleri “saf tonların cümbüşü” diye küçümsediğini aktarır. SFMOMA’ya göre aynı salonda Albert Marque’ın klasik üslupta bir heykeli de duruyordu ve Vauxcelles aynı yazıda bu sahneyi “vahşi hayvanların arasında bir Donatello” diye tarif etti.

Salonun en çok konuşulan tablosu Matisse’in eşi Amélie’yi gösteren Şapkalı Kadın oldu. Bugün tabloyu koleksiyonunda bulunduran San Francisco Modern Sanat Müzesi (SFMOMA), Matisse’in bu resmi aceleyle yaptığını, meslektaşlarının ve salonun başkanının onu sergilememesini istediğini ama Matisse’in yine de gönderdiğini anlatır. Kadının yüzündeki yeşil fırça darbeleri izleyicileri özellikle sarsmıştı. Müzenin aktardığına göre birisi Matisse’e eşinin gerçekte ne renk giydiğini sorduğunda ressamın cevabı “Siyah, tabii ki” olmuştu.

Fovizmin ne kadar sürdüğü konusunda kaynaklar biraz farklı tarihler verir: Tate yaklaşık 1905–1910 der, Britannica ise yaklaşık 1900–1908 aralığını gösterir. Hepsinin birleştiği nokta, akımın en parlak döneminin 1905 ile 1907 arası olduğu ve 1908’e gelindiğinde grubun dağıldığıdır.

Fovizmin özellikleri

Bir tablonun Fovist olup olmadığını anlamak için şu işaretlere bakabilirsiniz:

• Doğal olmayan, saf renkler: Renkler çoğu zaman karıştırılmadan, tüpten çıktığı gibi kullanılır. Yüz yeşil, deniz pembe, ağaç gövdesi mavi olabilir.
• Tamamlayıcı renklerin çarpışması: Tate’e göre Fovistler 19. yüzyılın bilimsel renk kuramlarından, özellikle yan yana konduğunda birbirini daha parlak gösteren tamamlayıcı renklerden (kırmızı-yeşil, mavi-turuncu gibi) yararlandı.
• Serbest, görünür fırça darbeleri: Kısa, kalın, kimi zaman nokta nokta vurulmuş lekeler. Fırçanın izi gizlenmez.
• Düzleşen mekan: Met’e göre Matisse geleneksel üç boyutlu derinlik yanılsamasını reddetti ve onun yerine renk düzlemlerinin hareketiyle tanımlanan yeni bir resim alanı aradı. Gölgeler, perspektif ve ışık-gölge geri plana çekilir.
• Boş bırakılan tuval: Britannica, Şapkalı Kadın’da boyanın kaba sürüldüğünü ve tuvalin yer yer çıplak bırakıldığını, bunun da dönemin izleyicisini dehşete düşürdüğünü yazar.
• Sade biçimler, tanıdık konular: Fovistler manzara, liman, portre ve natürmort gibi alışılmış konuları seçti. Yenilik konuda değil, renkte ve biçimin sadeleştirilmesindeydi.

Fovizmin beslendiği kaynaklar

Fovizm boşlukta doğmadı. Met’e göre Matisse, Fovist üsluba ulaşmadan önce Van Gogh, Paul Gauguin ve Paul Cezanne’ın Post-Empresyonist üsluplarını, bir de Georges Seurat, Henri-Edmond Cross ve Paul Signac’ın Neo-Empresyonizmini denemişti. Van Gogh’un yoğun renkleri ve hareketli fırçası, Gauguin’in düz renk alanları, Seurat ile Signac’ın renk kuramı Fovizmin hamurunu oluşturdu. Tate de Fovizmi, Van Gogh’un Post-Empresyonizmi ile Seurat’nın Neo-Empresyonizminin uç bir devamı olarak tanımlar.

Fovizmin önemli ressamları

Henri Matisse (1869–1954)

Grubun lideri. Henri Matisse Fovist dönemini kısa tuttu ama renge duyduğu güveni hiç bırakmadı. Met ve Britannica, Fovizmin bir geçiş evresi olduğu ressamlar arasında yalnızca Matisse’in açtığı yolda ilerlemeyi sürdürdüğünü yazar. Tate de parlak, duygulu renk ve sade biçimlerin onun bütün kariyeri boyunca sürdüğünü vurgular.

André Derain (1880–1954)

Collioure yazının ortağı. Met, Derain’i aceleci Vlaminck ile daha ölçülü Matisse’in arasında bir yerde konumlandırır. Britannica’ya göre Derain manzaranın her tonunu saf renge çevirip kısa, güçlü fırça darbeleriyle uyguladı. 1906–1907’de Londra’da, Met’e göre daha ölçülü bir paletle, yaklaşık yirmi dokuz manzara yaptı. Derain 1908’de Fovizmden koptu, kısa bir Kübizm denemesinden sonra daha klasik bir üsluba yöneldi.

Maurice de Vlaminck (1876–1958)

Met, Vlaminck’i “doğuştan Fovist” diye anar, çünkü yoğun renkleri onun taşkın kişiliğiyle örtüşüyordu. Britannica’ya göre Vlaminck çoğu zaman ana renklerden oluşan bir paleti tercih etti ve dönen, hareketli renk girdapları Van Gogh’un etkisini taşır. Saf rengi doğrudan tüpten, kalın lekeler halinde sürdü.

Georges Braque (1882–1963)

Bugün Kübizmin kurucularından biri olarak tanınan Georges Braque, Britannica’ya göre yolunu 1905’te Salon d’Automne’u gezip Fovistlerin salonunu gördüğünde bulmaya başladı. Sonraki iki yıl, Akdeniz kıyısında L’Estaque ve La Ciotat’da çalışan temkinli bir Fovist oldu. Met, Braque’ın gruba 1906’da Raoul Dufy ile birlikte katıldığını belirtir. Britannica onun küçük renk lekelerinden kurduğu ritim ve yapının, ileride geliştireceği Kübizmin habercisi olduğunu yazar.

Raoul Dufy, Kees van Dongen ve diğerleri

Le Havreli Raoul Dufy (1877–1953), Britannica’ya göre 1905’te Fovistlere özgü geniş fırça darbelerini ve parlak renkleri kullanmaya başladı ve Fovizmin neşeli, süslemeci bir türünü geliştirdi. Hollanda doğumlu Kees van Dongen (ö. 1968) 1905 Salon d’Automne’a katıldı ve Fovist dili Paris sosyetesinin portrelerine taşıdı. Met’in listesinde ayrıca Charles Camoin, Henri-Charles Manguin, Othon Friesz, Jean Puy, Louis Valtat ve Georges Rouault da önemli Fovistler arasında sayılır. Britannica, Matisse’in Güzel Sanatlar Okulu’ndan arkadaşı Albert Marquet’yi de bu çevreye ekler.

Fovizmin en önemli eserleri

Aşağıdaki listede her eserin bugün hangi müzede olduğunu da bulacaksınız.

1. Henri Matisse, Şapkalı Kadın (1905)

1905 Salon d’Automne’un skandal tablosu. Matisse’in eşi Amélie, iri bir şapkanın altında; yüzü yeşil, gri, mor ve sarı çizgilerle boyanmış. Bugün San Francisco Modern Sanat Müzesi’nde (SFMOMA).

2. Henri Matisse, Açık Pencere, Collioure (1905)

Collioure yazının belki de en tanınan resmi. Pembe ve mavi pencere kanatlarının arasından, saksıların ve sarmaşıkların ötesinde turuncu direkli tekneler görünüyor. National Gallery of Art’a göre tablo 1905 Salon d’Automne’da sergilendi ve Matisse’in kariyerinde bir dönüm noktası oldu. Bugün National Gallery of Art, Washington’da.

3. Henri Matisse, Madame Matisse’in Portresi (Yeşil Çizgi) (1905)

Küçük bir tuval, ama Fovizmin en cesur yüzlerinden biri: Amélie Matisse’in yüzü, alnından çenesine inen yeşil bir çizgiyle ışıklı ve gölgeli iki yarıya ayrılıyor. Bugün Kopenhag’daki Statens Museum for Kunst (Danimarka Ulusal Sanat Galerisi) koleksiyonunda.

4. André Derain, Henri Matisse (1905)

Collioure yazında iki ressam birbirinin portresini yaptı. Derain’in Matisse portresi, Tate’in Fovizm sözlüğünde akımı temsil eden eserler arasında. Bugün Londra’da Tate koleksiyonunda.

5. Henri Matisse, Yaşama Sevinci (Le Bonheur de vivre) (1905–1906)

Matisse’in Fovist dönemindeki en büyük tuvali. Pembe, sarı ve yeşil bir kırda dans eden, uzanan, müzik yapan çıplak figürler. Barnes Vakfı’na göre tablo 1906 Salon des Indépendants’ta sergilendi; izleyicileri konudan çok renklerin cüretkarlığı, ölçek farkları ve bozulmuş bedenler sarstı. Eseri Leo ve Gertrude Stein satın aldı ve Barnes’a göre tablonun Picasso üzerindeki etkisi, iki ressam arasındaki rekabetin başlangıcı kabul edilir. Bugün Philadelphia’daki Barnes Vakfı’nda.

6. André Derain, Londra Limanı (The Pool of London) (1906)

Tate’e göre Derain’i Londra’ya satıcısı Ambroise Vollard gönderdi; amaç, Claude Monet’nin birkaç yıl önce boyadığı ünlü Thames manzaralarını Fovist bir dille yeniden yorumlamaktı. Londra Köprüsü’nden görülen bu liman manzarası, cesur renk karşıtlıklarıyla Fovizmin tipik bir örneği. Bugün Tate koleksiyonunda, Londra.

7. Maurice de Vlaminck, Chatou’da Seine (1906)

Vlaminck’in Derain ile çalıştığı Chatou’dan bir nehir manzarası; ana renklerin ağırlıkta olduğu yoğun bir palet ve kalın fırça izleri. Met’in Fovizm yazısında akımı temsil eden eserler arasında yer alır. Bugün New York’taki Metropolitan Müzesi koleksiyonunda.

Fovizmden sonra ne oldu?

Fovizm parlak ama kısa bir patlamaydı. Met ve Britannica’ya göre çoğu ressam için bir geçiş, bir öğrenme evresiydi: 1908’e gelindiğinde Cezanne’ın doğadaki düzen ve yapı anlayışına duyulan yeni ilgi, birçoğunu Fovizmin çalkantılı duygusallığından uzaklaştırıp Kübizmin mantığına yöneltti. Britannica, Dufy’nin 1907’de gördüğü bir Cezanne sergisinden sonra bir süre daha sönük renklere ve yapılandırılmış kompozisyonlara geçtiğini yazar.

Fovizmden Kübizme

En çarpıcı dönüşümü Braque yaşadı. Fovist Braque, Met’in deyişiyle Picasso ile birlikte Kübizmin kurucusu oldu. Tate, Kübizmin yaklaşık 1907–1908’de doğduğunu belirtir. Kübizmin ayrıntıları için Kübizm nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Fovizm ve Alman Ekspresyonizmi: Die Brücke

Fovistler Paris’te sergi açtığı yıl, 1905’te, Dresden’de dört mimarlık öğrencisi Die Brücke’yi (Köprü) kurdu: Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Karl Schmidt-Rottluff ve Fritz Bleyl. Britannica’ya göre bu grup 1905–1913 arasında Ekspresyonizmin gelişiminde kilit rol oynadı. İki akım arasında doğrudan bir köprü de var: Britannica, Fovist Kees van Dongen’in 1908’de Die Brücke ile birlikte sergi açtığını yazar.

Met, Fovizm ile Alman Ekspresyonizmini sık sık karşılaştırılan iki akım olarak anar: ikisi de parlak renkler ve kendiliğinden fırça darbeleri kullanır, ikisi de aynı 19. yüzyıl sonu kaynaklarına, özellikle Van Gogh’a borçludur. Fark şurada: Fransızlar resmin biçimsel düzeniyle daha çok ilgilenirken, Alman ekspresyonistler konularına duygusal olarak çok daha fazla bağlanıyordu.

Soyut sanata giden yolda bir adım

Tate, Fovizmi 20. yüzyılın ilk modernist öncü akımlarından biri ve soyutlamaya doğru atılmış erken bir adım olarak görür. Rengi nesneden ayıran bu düşünce, birkaç yıl sonra Kandinsky gibi ressamların resmi tamamen nesnesiz bir renk ve biçim dünyasına taşımasının zeminini hazırladı. Bu hikayenin devamı Soyut sanat nedir? yazısında.

Sık sorulan sorular

Kısaca Fovizm

Bir dahaki sefere bir müzede yeşil yüzlü bir portrenin ya da pembe denizli bir limanın önünde durursanız, 1905 sonbaharında Paris’te bu tablolara kızan izleyicileri bir düşünün: Bugün bize neşe veren renkler, o gün “vahşi” bulunmuştu.

Fovizmin ustasını daha yakından tanımak için Henri Matisse yazısına, öncesindeki renk devrimi için Van Gogh ve Paul Gauguin yazılarına göz atabilirsiniz.