Hikmet Onat Kimdir? Hayatı ve 10 Önemli Eseri

Hikmet Onat kimdir?

Hikmet Onat (1882–1977), deniz subaylığından resme geçen ve 1914 Kuşağı’nın en tanınmış manzara ressamlarından biri olan İstanbullu sanatçı. Sanayi-i Nefise’den sonra Paris’te Fernand Cormon’un atölyesinde çalıştı, 1915’ten 1949’a kadar akademide hocalık yaptı. Birinci Dünya Savaşı yıllarında Şişli Atölyesi’nde savaş resimleri yaptı; sonraki yıllarda Boğaz kıyılarını, fıstık çamlarını ve tekneleri izlenimci bir ışıkla resmetti.

Hikmet Onat’ın tablolarına bakınca denizin ona hiç yabancı olmadığını hemen anlarsınız. Bahriye Mektebi’nden teğmen olarak çıkan, sonra üniformasını fırçayla değiştiren Hikmet Onat, ömrünün büyük kısmını Boğaz’ın iskelelerini, kayıklarını ve kıyıdaki ulu ağaçları boyayarak geçirdi. Fıstık çamları onun imzası gibi oldu; İş Bankası koleksiyonu bu ağaçları ressamın “alamet-i farikası” diye anar.

Ama Onat’ın hikayesi yalnızca manzaradan ibaret değil. Savaş yıllarında siperdeki askerleri resmetti, Cumhuriyet’in ilk yıllarında kısa saçlı “yeni kadın”ı tuvale taşıdı ve otuz dört yıl boyunca akademide yeni kuşaklara desen öğretti. Bu yazıda Hikmet Onat’ın hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini bugün nerede görebileceğinizi derledim.

Hikmet Onat kimdir?

Bahriyeli bir ressam

Hikmet Onat İstanbul’da, deniz komutanı Murat Bey’in oğlu olarak doğdu. Doğum yılı kaynaklarda farklı geçer: yaygın olarak 1882 verilir, Sakıp Sabancı Müzesi ise 1885 yazar. 1899’da Bahriye Mektebi’ne girdi ve teğmen rütbesiyle mezun oldu; Sabancı Müzesi’nin sitesi mezuniyet yılını 1904, müzenin başka bir metni 1903 olarak veriyor.

Sanayi-i Nefise ve Paris

Ardından Sanayi-i Nefise Mektebi’nde, İtalyan ressam Salvatore Valeri ile Polonyalı Joseph Warnia-Zarzecki’nin öğrencisi oldu. 1908’de Osmanlı Ressamlar Cemiyeti’nin kuruluş toplantılarından başlayarak cemiyetin bütün etkinliklerine katıldı. 1910’da mezun olunca Avrupa’ya öğrenci göndermek için açılan sınavı kazandı ve Paris’te École des Beaux-Arts’ta Fernand Cormon’un atölyesinde çalıştı. Aynı atölyede İbrahim Çallı da vardı; okulun ve Osmanlı’da resim eğitiminin arka planını Osmanlı’da resim yasak mıydı? yazımda anlatmıştım.

1914’te dönüş ve akademi

Birinci Dünya Savaşı çıkınca 1914’te İstanbul’a döndü ve Mekteb-i Sultani (Galatasaray) dahil birkaç ortaokulda resim öğretmenliği yaptı. 1915’te Sanayi-i Nefise’ye atandı: önce hazırlık sınıfında, kendi hocası Warnia-Zarzecki’nin yerine karakalem öğretmeni oldu, ardından resim atölyesinin başına geçti. 1916’da başlayan Galatasaray Sergileri’ne ilk yılından itibaren katıldı. Akademideki atölye hocalığını 1949’da emekli olana kadar sürdürdü. Sakıp Sabancı Müzesi’nin vurguladığı gibi 1914 Kuşağı’nın ressamları akademinin ilk Türk hocaları arasındaydı ve sonraki kuşakların yetişmesinde doğrudan rol oynadı; Onat da bu otuz dört yıl boyunca sayısız öğrenciye desen ve resim öğretti.

Şişli Atölyesi ve savaş resimleri

1917’de ressamları savaş konulu tablolar yapmaya yöneltmek için kurulan Şişli Atölyesi’nde İbrahim Çallı, Namık İsmail, Sami Yetik, Ali Sami Boyar ve Ruhi Arel’le birlikte çalıştı. Bu atölyede üretilen resimler 1918’de Viyana’da sergilendi. Onat’ın siperdeki askerleri gösteren tablosu bugün İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nin koleksiyonunda; savaşı bir kahramanlık sahnesi yerine gündelik, insani bir anla anlatıyor.

Geç gelen ilk kişisel sergi

Onat uzun yıllar Galatasaray Sergileri başta olmak üzere karma sergilerde görüldü, ama kendi adına bir sergi açmadı. Sabancı Müzesi’ne göre ilk kişisel sergisi ancak 1977’de İstanbul’da açıldı. Dönemin basınından kalan bir başlık, ressamın bu sergiyi 95 yaşında açtığını söylüyor; bu da 1882 doğum yılıyla örtüşüyor. Hikmet Onat aynı yıl, 1977’de hayatını kaybetti.

Hikmet Onat’ın sanat anlayışı

Figürden manzaraya

Sakıp Sabancı Müzesi, Onat’ın kariyerinin başında büyük figürlü kompozisyonlara yöneldiğini, zamanla ise giderek manzaraya döndüğünü ve figürün işlerinde sınırlı bir yer tuttuğunu anlatır. Savaş sahneleri ve 1928 tarihli Oturan Kadın bu erken figür merakının izleri. Sonraki yıllarda tuvallerinde insan çoğunlukla küçük bir ayrıntıya dönüştü: bir kıyı kahvesinde oturanlar, iskelede bekleyen birkaç kişi.

Boğaz, kayıklar ve fıstık çamları

Hikmet Onat’ın asıl dünyası Boğaz’dı. Anadoluhisarı, Küçüksu, Paşabahçe, Paşalimanı, Kabataş; ahşap yalılar, iskeleler, mavnalar ve kıyıda sallanan sandallar. İş Bankası’nın koleksiyon notu, Boğaz boyundaki fıstık çamlarını “değişmez bir sevgi ve değişmez bir sabırla” resmettiğini, ağaçların onun fırçasında anıtsallaştığını söyler. Renkli gölgeler, suya düşen yansımalar ve kalın, geniş fırça vuruşları Onat’ı kuşağının izlenimci çizgisine bağlar. Sabancı Müzesi’nin ifadesiyle 1914 Kuşağı, Türk resminde manzara ve natürmortun yayılmasında önemli rol oynadı ve saf renkleri, ışığa duyarlılıkları yüzünden zaman zaman “Türk izlenimcileri” diye anıldı. Akımın kendisini merak ediyorsanız Empresyonizm nedir? yazıma bakabilirsiniz.

Ayrıntıya özen gösteren bir izlenimci

Onat’ın natürmortlarında bu izlenimci tutumun daha sakin bir yanı görülür. İş Bankası, 1962 tarihli Elmalı Natürmort’ta empresyonist yaklaşımına rağmen meyvelerin ayrıntılarına özen gösterdiğini not eder. Yazma örtüler, Çanakkale testileri ve işlemeli peşkirler, dönemin resimlerinde sık rastlanan yerel eşyalar olarak masalarına yerleşir.

Hikmet Onat’ın en önemli 10 eseri

Seçkideki eserlerin künyeleri İstanbul Resim ve Heykel Müzesi, Sakıp Sabancı Müzesi ve Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi’nin kayıtlarından alındı. Müzenin kaydında tarih ya da boyut yoksa yazılmadı.

1. Siperde Mektup Okuyan Askerler

Hikmet Onat, Siperde Mektup Okuyan Askerler (tarih kayıtta yok). Görsel: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi (MSGSÜ).

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Kum torbalarıyla örülmüş bir siperde dört asker. Ortada, beyaz giysili bir asker oturmuş, elindeki mektubu okuyor; ikisi ona doğru eğilmiş dinliyor, sağdaki tüfeğine dayanmış ayakta duruyor. Güneşli gökyüzü ile siperin gölgesi arasındaki karşıtlık, savaşın ortasındaki bu küçük ve insani anı öne çıkarıyor. Konusuyla Birinci Dünya Savaşı yıllarını anlatıyor; müzenin çevrim içi kaydı eserin tarihini ve tekniğini vermiyor.

2. Kabataş İskelesinden Mavnalar

Hikmet Onat, Kabataş İskelesinden Mavnalar (tarih kayıtta yok). Görsel: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi (MSGSÜ).

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Yelkenleri toplanmış mavnalar, sandallar ve kıyıdaki kagir yapılar, dalgalı suda kırık kırık yansıyor. Arkada yeşil tepelerin üzerinde açık bir gökyüzü. Mavi, turuncu ve koyu yeşilin yan yana konduğu su yüzeyi, Onat’ın denizi bir renk ve ışık oyunu olarak gördüğünü gösteriyor. Ressamın Boğaz’ın dört bir yanında tekrar tekrar döndüğü iskele ve tekne temasının güzel bir örneği.

3. Oturan Kadın (1928)

Hikmet Onat, Oturan Kadın (1928). Görsel: Sakıp Sabancı Müzesi.

Nerede: Sakıp Sabancı Müzesi, İstanbul

Tuval üzerine yağlıboya, 113,5 x 69,5 cm. Çiçek desenli duvar kağıdının önünde, bir koltuğa yarı oturmuş kısa saçlı, siyah elbiseli bir kadın izleyiciye bakıyor; Sabancı Müzesi’ne göre giyimi ve duruşu Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki “yeni kadın” imgesini çağrıştırıyor. Asıl sürpriz tuvalin arkasında: Onat iki yüzü de boyamış. Arka yüzde bir bahçede, açılır kapanır sandalyede uzanan, açık renk elbiseli ve II. Meşrutiyet modasına uygun giyinmiş bir kadın var. Müze, iki figürün büyük olasılıkla aynı kişinin farklı yaşlardaki halleri olduğunu düşünüyor.