Sanat Nedir? Tanımı, Dalları ve Sanat Eseri Nasıl Okunur

Sanat nedir sorusu kulağa basit gelir, ama filozofları iki bin beş yüz yıldır uğraştırıyor. Bir mağara duvarına çizilmiş at da, Leonardo’nun Mona Lisa’sı da, bir senfoni de, müze duvarına bantlanmış bir muz da “sanat” diye anılıyor. Bu yazıda sanatın kısa tanımını, filozofların verdiği klasik cevapları, sanatın dallarını, sanat ile zanaat farkını ve bir sanat eserini beş adımda nasıl okuyabileceğinizi sade bir dille anlatıyorum. Ödev hazırlayan öğrenciler için yazının sonunda kısa bir özet tablosu da var.

Sanat nedir? Kısaca tanımı

Türkçede “sanat” kelimesinin birden fazla anlamı var. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük’teki ilk anlam, yukarıda verdiğimiz yaratıcılık tanımıdır. Sözlükte sanat ayrıca “bir şey yapmada gösterilen ustalık” ve “zanaat” anlamlarına da gelir. Yani gündelik dilde “terzilik ince bir sanattır” derken ustalığı, “sanat eseri” derken ise yaratıcılığı kastederiz. TDK’ya göre sanat eseri de “yaratıcılık ve ustalık sonucu ortaya çıkan üstün ve değerli eser”dir.

Sözlük tanımı bir başlangıç. Ama “neyin sanat olduğu” sorusu tarih boyunca çok farklı biçimlerde cevaplandı. Stanford Felsefe Ansiklopedisi’nin “Sanatın Tanımı” maddesi, felsefecilerin bu konuda hala uzlaşamadığını açıkça kabul eder. Aşağıda en çok anılan beş görüşü sırasıyla görelim.

Platon: Sanat taklittir (mimesis)

Antik Yunan filozofu Platon’a göre resim ve şiir taklittir; Yunanca adıyla mimesis. Devlet adlı eserinin onuncu kitabında ünlü bir örnek verir: Bir masanın ya da sedirin asıl “fikrini” (idea) tanrı yaratır, marangoz bu fikre bakarak bir masa yapar, ressam ise marangozun masasının yalnızca görünüşünü resmeder. Bu yüzden Platon’a göre ressam, gerçeklikten “üç basamak uzaktadır”. Stanford Felsefe Ansiklopedisi’nin aktardığı gibi Platon, taklitçi şiirin ruhun akıl dışı yanına seslendiğini düşünür ve ideal devletinden uzak tutulmasını önerir.

Aristoteles: Taklit insanın doğasında var

Platon’un öğrencisi Aristoteles de sanatı taklit olarak görür, ama hocasından daha olumlu bakar. Poetika’nın dördüncü bölümünde şiirin iki doğal kaynağı olduğunu söyler: insandaki taklit içgüdüsü ve taklit edilmiş şeylerden alınan haz. Aristoteles’e göre bir benzetmeye bakarken neyin neyi temsil ettiğini kavrar, böylece öğreniriz. Gerçekte bakmaktan rahatsız olduğumuz bir hayvanın resmine bile zevkle bakabilmemiz bundandır. Raffaello’nun Atina Okulu freskinin tam ortasında yan yana yürüyen iki figür, bu iki filozofu temsil eder.

Kant: Güzellik ve çıkarsız beğeni

Alman filozof Immanuel Kant, 1790’da yayımlanan Yargı Gücünün Eleştirisi’nde soruyu güzellik üzerinden ele aldı. Stanford Felsefe Ansiklopedisi’ne göre Kant için bir şeyi güzel bulmak “çıkarsız” bir hazdır: Nesneye sahip olmak istemeyiz, yalnızca ona bakmaktan hoşlanırız. Üstelik “bu güzel” dediğimizde, herkesin de öyle bulması gerektiğini ima ederiz. Kant güzel sanatı “dehanın sanatı” olarak görür; dehayı da “doğanın sanata kuralı verdiği” doğuştan yetenek diye tanımlar.

Tolstoy: Sanat duygu aktarmaktır

“Sanat nedir tolstoy” araması boşuna değil: Savaş ve Barış’ın yazarı Lev Tolstoy, 1890’ların sonunda tam da bu adı taşıyan uzun bir deneme yazdı: Sanat Nedir? Metin Rusya’da sansürden geçerek kısaltılmış biçimde bir dergide çıktı; Tolstoy’un 29 Mart 1898 tarihli önsözüyle tam hali ise ilk kez 1898’de, Aylmer Maude’un İngilizce çevirisiyle yayımlandı.

Tolstoy’un tanımı çok nettir: Sanat, bir insanın yaşadığı bir duyguyu bilinçli olarak, belli dış işaretlerle (renk, ses, hareket, söz) başkalarına aktarması, onların da bu duyguya “bulaşıp” aynısını yaşamasıdır. Ölçüt bu bulaşıcılıktır: Eser size sanatçının duygusunu geçirmiyorsa, ne kadar gösterişli olursa olsun Tolstoy’a göre sanat değildir. Ona göre sanat bir zevk aracı değil, insanları aynı duygularda birleştiren bir bağdır. Tolstoy bu ölçütü öyle sert uyguladı ki pek çok ünlü eseri, hatta iki kısa öyküsü dışında kendi edebi eserlerini bile “kötü sanat” sınıfına koydu.

20. yüzyıl: Duchamp ve “sanat dünyası” fikri

1917’de Marcel Duchamp, sıradan bir pisuarı ters çevirip “R. Mutt 1917” imzasıyla Çeşme adını verdi ve New York’taki bir sergiye gönderdi. Stanford Felsefe Ansiklopedisi’nin belirttiği gibi Duchamp, bu nesneyi tam da estetik bir özelliği olmadığı için seçtiğini söylemişti. Artık sanat ne güzel olmak ne de el becerisi göstermek zorundaydı.

Felsefeciler bu meydan okumaya yeni tanımlarla cevap verdi. Arthur Danto, 1964’te yayımlanan “The Artworld” makalesiyle “sanat dünyası” kavramını ortaya attı: Bir nesneyi sanat yapan, onu çevreleyen sanat kuramı ve tarihidir. George Dickie ise 1974’te “kurumsal sanat kuramı”nı geliştirdi: Ona göre sanat eseri, sanat dünyası adına hareket eden birinin “beğeni adaylığı” statüsü verdiği bir yapıttır. Bu fikrin bugünkü en tartışmalı örneği, Maurizio Cattelan’ın duvara bantlanmış muzudur. Modern ve çağdaş sanatın bu dönüşümü için Modern sanat nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Sanatın dalları nelerdir?

Bugün “güzel sanatlar” dediğimiz grup, aslında oldukça yeni bir fikirdir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi’ne göre Fransız yazar Charles Batteux, 1746’da yayımladığı kitabında müzik, şiir, resim, heykel ve dansı, amacı haz vermek olan “güzel sanatlar” (beaux-arts) altında topladı ve bunları zanaatlardan, yani “mekanik sanatlar”dan ayırdı. Türkçede de TDK güzel sanatları “edebiyat, müzik, resim, heykel, mimarlık, tiyatro vb. insanda coşku ve hayranlık uyandıran sanatlar” diye tanımlar ve eski karşılığını “sanayiinefise” olarak verir. Osman Hamdi Bey’in öncülüğünde 1883’te eğitime başlayan Sanayi-i Nefise Mektebi’nin adı buradan gelir; hikayesi Osmanlı’da resim yasak mıydı? yazısında.

Okullarda öğretilen üçlü ayrım

Türkiye’de ders kitaplarında ve üniversite ders notlarında sanat dalları genellikle hitap ettikleri duyuya göre üç grupta anlatılır:

• Plastik (görsel) sanatlar: Taş, mermer, boya, çamur gibi maddeye biçim veren, göze hitap eden sanatlar. Resim, heykel, mimari, kabartma, hat, tezhip, minyatür, fotoğraf.
• Fonetik (işitsel, sessel) sanatlar: Sese ve söze biçim veren, kulağa hitap eden sanatlar. Müzik ve edebiyat.
• Ritmik (dramatik) sanatlar: Harekete biçim veren, hem göze hem kulağa seslenen sanatlar. Tiyatro, dans, bale, opera, gölge oyunu, sinema.

Küçük bir uyarı: Sözlükte “plastik sanatlar” daha dar tanımlanır. TDK onu “heykel, seramik gibi üç boyutlu olan sanatlar” diye verir. Okulda resmin de plastik sanatlar arasında sayılması, “plastik”in burada “biçim veren” anlamında, geniş kullanılmasından kaynaklanır. Sınavda hangi tanımın beklendiğini ders kitabınızdan kontrol etmek iyi olur.

Yedi sanat ve “yedinci sanat” sinema

Bir başka yaygın sayım, sanatları yedi dala ayırır: mimari, heykel, resim, müzik, edebiyat (şiir), dans ve sinema. Sinemaya “yedinci sanat” denmesi İtalyan asıllı yazar Ricciotto Canudo’ya dayanır. Treccani Ansiklopedisi’ne göre Paris’te yaşayan Canudo, 1911’de sinema kuramı üzerine yazılarına başladı ve sinemayı “yedinci sanat” diye adlandırdı. Ona göre sinema “hareket halindeki plastik sanat”tı ve bütün sanatları kendinde toplardı. TDK sözlüğünde de “yedinci sanat” doğrudan sinema anlamına gelir. Ressamların hayatını anlatan filmler için sanat filmleri sayfamıza göz atabilirsiniz.

Dalların en eskisi hangisi? Kesin bir cevap yok, ama görsel sanatların izleri çok eskiye uzanır. Fransa Kültür Bakanlığı’na göre Lascaux mağarasındaki hayvan resimleri yaklaşık 21.000 yıl öncesine tarihleniyor; bilinen daha eski örnekler de var. Ayrıntılar Mağara resimleri yazısında.

Sanat eseri nedir ve nasıl okunur?

Sanat eseri, bir sanatçının yaratıcılığı ve ustalığıyla ortaya çıkan, bize bir şey anlatan ya da hissettiren yapıttır: bir tablo, bir heykel, bir bina, bir şiir ya da bir film. Müzede bir tablonun önünde “ne bakacağımı bilmiyorum” hissi çok yaygındır. Aşağıdaki beş adım, her esere uygulanabilecek basit bir yol haritası. Örnek olarak dünyanın en tanınan tablosunu, Leonardo da Vinci’nin Mona Lisa’sını kullanalım.

1. Bak ve tarif et: Ne görüyorum?

Yorum yapmadan önce yalnızca gördüğünüzü sayın. Mona Lisa’da bir koltukta oturan, elleri üst üste duran, hafifçe gülümseyen bir kadın ve arkasında sisli, ıssız bir manzara var: dolambaçlı yollar, bir köprü, kayalık dağlar.

2. Künyeyi öğren: Kim, ne zaman, nerede?

Ressam Leonardo da Vinci; tablo yaklaşık 1503’te başlandı ve sonraki yıllarda da üzerinde çalışıldı. Kavak ağacı panel üzerine yağlı boya, yalnızca 77 × 53 cm ve bugün Paris’teki Louvre’da.

3. Biçimi incele: Nasıl yapılmış?

Renge, ışığa, çizgiye, kompozisyona bakın. Mona Lisa’nın yüzünde neredeyse hiç keskin çizgi yok; Leonardo gölgeleri duman gibi birbirine karıştırdı. Bu tekniğe İtalyancada “dumanlı” anlamına gelen sfumato denir.

4. Bağlamı düşün: Ne zaman ve neden yapıldı?

Eser hangi dönemin, hangi düşüncenin ürünü? Mona Lisa Yüksek Rönesans’ta, insanın ve doğanın gözleme dayalı olarak incelendiği bir dönemde yapıldı. Modeli Floransalı bir tüccarın eşi Lisa Gherardini’ydi; yani bir azize ya da kraliçe değil, sıradan bir hanımefendi. Dönemler arasında yerini görmek için sanat tarihi dönemleri rehberine bakabilirsiniz.

5. Yorumla: Bana ne anlatıyor?

Son adımda kendi cevabınızı verin ve gerekçesini gördüklerinize dayandırın. Gülümseme neden “gizemli” görünüyor? Çünkü dudak kenarlarındaki yumuşak gölgeler, doğrudan ağza bakınca kayboluyor, başka yere bakınca belirginleşiyor. Doğru tek bir yorum yoktur; ama iyi bir yorum, eserde gösterebileceğiniz ayrıntılara yaslanır.

Aynı beş adımı Osman Hamdi Bey’in Kaplumbağa Terbiyecisi tablosunda kendiniz deneyebilirsiniz. Pratik yapmak için dünyanın en ünlü tabloları listesi de iyi bir başlangıç.

Sanat ne işe yarar?

Sanat karnımızı doyurmaz, ama yukarıdaki düşünürlerin her biri ona farklı bir görev yükler:

• Öğretir: Aristoteles’e göre bir taklide bakarken öğrenir ve bundan haz alırız.
• Birleştirir: Tolstoy’a göre sanat, insanları aynı duygularda buluşturan bir bağdır. Yüzyıllar önce yapılmış bir heykelin, örneğin Milo Venüsü’nün, bugün bize hala bir şey hissettirmesi bunun güzel bir örneği.
• Haz verir: Kant’ın “çıkarsız beğeni”si, bir şeye sahip olmadan sadece bakmaktan alınan keyiftir.
• Sorgulatır: Duchamp’tan beri sanat, “sanat nedir, kim karar verir?” sorusunu sormanın da bir yolu oldu.
• Belgeler ve hatırlatır: Mağara resimlerinden Osmanlı minyatürlerine, eserler geçmiş toplumların nasıl yaşadığını ve dünyayı nasıl gördüğünü anlatır. Bkz. Osmanlı minyatür sanatı.

Sanat ile zanaat arasındaki fark

TDK zanaatı “insanların maddeye dayanan gereksinimlerini karşılamak için yapılan, öğrenimle birlikte deneyim, beceri ve ustalık gerektiren iş” diye tanımlar. Farkı en kısa şöyle anlatabiliriz: Zanaatın asıl amacı işe yarar bir şey üretmektir; sanatın asıl amacı ise bir duygu, düşünce ya da güzellik yaratmaktır. Bir çömlekçi her gün aynı kaliteli testiyi yapabilir; bir ressam ise her tablosunda yeni bir şey söylemeye çalışır.

Ama sınır keskin değildir. TDK’nın “sanat” maddesi bile zanaat anlamını içerir; çini, hat, tezhip ya da halı gibi pek çok el sanatı aynı anda hem işlevsel hem de son derece yaratıcıdır. Stanford Felsefe Ansiklopedisi de, güzel sanatlarla zanaatı ayıran bu modern sistemin, ev içinde kullanılan ve çoğu zaman kadınların ürettiği estetik değeri yüksek nesneleri “sadece zanaat” diyerek geri plana ittiği eleştirisine yer verir.

Sık sorulan sorular

Kısaca: Sanat nedir?

Sanat nedir sorusunun tek bir doğru cevabı yok; ama her cevap bize insan hakkında yeni bir şey söylüyor. Sanatın büyük isimleriyle tanışmak isterseniz en ünlü ressamlar listesinden ya da ressamlar sayfamızdan başlayabilirsiniz.