Şakir Paşa Ailesi: Halikarnas Balıkçısı’ndan Fahrelnissa Zeid’e Bir Sanatçılar Ailesi

Şakir Paşa ailesi, Türkiye’de bir aileden bu kadar çok sanatçı çıkmasının belki de en çarpıcı örneği. Aynı Büyükada köşkünde büyüyen kardeşlerden biri Ege’yi edebiyata taşıdı, biri Londra ve Paris’te soyut resmin tanınan adlarından oldu, biri Türkiye’de pek az uygulanan gravürü kendine iş edindi. Bir sonraki kuşakta da seramik, soyut resim ve tiyatro sahnesi geldi.

Bu yazıda önce Şakir Paşa’nın kim olduğunu ve aileyi derinden etkileyen 1914 olayını, sonra ailenin sanatçılarını tek tek anlatıyoruz. En sonda akrabalıkları bir bakışta görebileceğiniz basit bir aile ağacı ve sık sorulan soruların cevapları var.

Şakir Paşa ailesi kimdir?

Ailenin başı Mehmed Şakir Paşa, Kabaağaçlızade Miralay Mustafa Asım Bey’in oğluydu. Ferik, yani general rütbesine yükselen bir askerdi ve Osmanlı Devleti’nin son yıllarında askeri ve diplomatik görevlerde bulundu. Ağabeyi Ahmed Cevad Paşa, II. Abdülhamid döneminde sadrazamlık yaptı. Cevad Paşa’nın erken ölümünden sonra Şakir Paşa da resmi görevlerinden çekildi ve ömrünün kalan yıllarını “Yeni Osmanlı Tarihi” adını verdiği kapsamlı bir tarih çalışmasına ayırdı; bu eserin yalnızca ilk bölümleri tamamlanabildi.

Şakir Paşa’nın ilk evliliğinden Asım adında bir oğlu vardı. İkinci evliliğini Giritli İsmet Hanım’la (Sare İsmet Hanım) yaptı ve bu evlilikten altı çocuğu oldu. İlk çocukları Cevat 1890’da Girit’te doğdu; çocukluğu, babasının görevli olduğu Atina’da ve Büyükada’da geçti. Aile daha sonra Büyükada’daki köşkte yaşadı. Fahrelnissa 1901’de, Aliye 1903’te dünyaya geldi. En büyük kız Hakkiye, ileride seramik sanatçısı Füreya Koral’ın annesi olacaktı.

1914: Şakir Paşa ailesini sarsan olay

Ailenin hikayesinin en karanlık sayfası 1914’te yazıldı. Oxford’da tarih okumaya başlayan, ardından resme yönelen ve bir süre İtalya’da yaşayan Cevat Şakir, Afyon’da babasını tabancayla vurarak ölümüne yol açtı. Olayın nedeni hiçbir zaman açıklığa kavuşmadı. Cevat Şakir on dört yıl hapis cezasına çarptırıldı; yedi yıl sonra, 1921’de verem nedeniyle serbest bırakıldı.

Olayın çevresinde yıllar içinde pek çok söylenti dolaştı. Şakir Paşa’nın torunu Şirin Devrim, aile anılarını anlattığı kitabında bu söylentileri sıralar: kimine göre kıskançlık, kimine göre para meselesi, kimine göre bir kazaydı; Cevat ise nefsini savunduğunu söylüyordu. Paşa ile gelini arasında bir ilişki olduğu yönündeki iddia da anlatılır, ancak akademik çalışmalar bu iddianın ne o dönemde ne de sonrasında hiçbir kaynakla doğrulanmadığını vurgular. Şirin Devrim’e göre aile içinde bu konu hayat boyu konuşulmadı.

Şakir Paşa ailesinin sanatçıları

Cevat Şakir Kabaağaçlı (Halikarnas Balıkçısı): yazar ve basın ressamı

Cevat Şakir (1890–1973) bugün daha çok yazar olarak bilinir, ama hapisten çıktıktan sonra ilk mesleği çizerlikti. Güleryüz, Resimli Gazete, Resimli Hafta ve Resimli Ay gibi dergilere karikatür, kapak resmi ve süsleme çizdi; Mütareke yıllarındaki karikatürleri İstanbul’un gündelik hayatını ya da Milli Mücadele’yi konu alıyordu. 1925’te Hüseyin Kenan takma adıyla yayımladığı bir öykü yüzünden İstiklal Mahkemesi’nde yargılandı ve üç yıl kalebentlik cezasıyla Bodrum’a gönderildi. Cezası bitince 1928’de Bodrum’a kendi isteğiyle döndü ve 1947’ye kadar orada yaşadı. Bodrum’a yerleştikten sonra resmi yavaş yavaş bırakıp yazıya yöneldi.

Bodrum’un antik adı Halikarnassos’tan aldığı Halikarnas Balıkçısı imzasıyla tanındı. En bilinen eserleri arasında Aganta Burina Burinata (1946), Ötelerin Çocuğu (1955), Uluç Reis (1962) ve sürgün yıllarını anlattığı Mavi Sürgün (1961) var. 1973’te İzmir’de öldü ve vasiyeti üzerine Bodrum’da Gümbet koyuna bakan Türbetepe’ye gömüldü.

Fahrelnissa Zeid: soyut resmin prenses ressamı

Fahrelnissa Zeid (1901–1991), Büyükada’da Fahrünnisa Şakir adıyla doğdu. Kızlara açılan akademide resim eğitimi aldı, 1920’de yazar İzzet Melih Devrim’le evlendi; Nejad ve Şirin bu evlilikten doğdu. 1934’te Irak’ın Ankara büyükelçisi Prens Zeid’le evlenerek prenses oldu. Berlin, Bağdat, Londra ve Paris’te yaşadı; renk dolu, dev boyutlu soyut tablolarıyla savaş sonrası Paris sanat çevresinde yer edindi. Hayatının son yıllarını Amman’da geçirdi.

En bilinen eseri, beş metreyi aşan genişliğiyle Cehennemim (1951); tablo bugün İstanbul Modern koleksiyonunda. 2017’de Tate Modern’de büyük bir retrospektifle anıldı. Hayatını ve eserlerini Fahrelnissa Zeid yazımızda ayrıntılı anlattık.

Aliye Berger: Türk gravürünün öncüsü

Aliye Berger (1903–1974), Notre Dame de Sion’da okurken resim ve piyano dersleri aldı. 1947’de müzik hocası, kemancı Carl Berger’le evlendi; eşini altı ay sonra kaybedince ablası Fahrelnissa’nın yaşadığı Londra’ya gitti ve John Buckland Wright’ın atölyesinde heykel ve gravür çalıştı. 1951’de Türkiye’ye döndü, ertesi yıl ilk sergisini açtı.

Sanat dünyasının dikkatini, Yapı Kredi Bankası’nın onuncu kuruluş yılında düzenlediği “İş ve İstihsal” konulu yarışmada birinci olan Güneşin Doğuşu (1954) ile çekti; ödül, dönemin sanat çevrelerinde büyük tartışma yarattı. Desen ve yağlı boya da yaptı, ama asıl alanı o yıllarda Türkiye’de pek az uygulanan gravürdü. Çoğu iç mekan, insan ya da manzara gösteren baskılarında gerçekle düşü birleştiren dışavurumcu bir dil kullandı. Aliye Berger’in hayatını Aliye Berger yazımızda okuyabilirsiniz.

Füreya Koral: Şakir Paşa’nın torunu, seramiğin öncüsü

Füreya Koral (1910–1997), Şakir Paşa’nın büyük kızı Hakkiye ile asker Emin Koral’ın kızıydı; Halikarnas Balıkçısı dayısı, Fahrelnissa Zeid ve Aliye Berger teyzeleriydi. Seramikle, 1940’larda verem tedavisi için gittiği İsviçre’de tanıştı. Sanatoryumda teyzesi Fahrelnissa’nın gönderdiği malzemelerle çalışmaya başladığı anlatılır. Paris’te seramik eğitimi aldı, ilk sergisini 1951’de Paris’te açtı.

Türkiye’nin ilk profesyonel kadın seramik sanatçısı olarak anılır. Yeni yükselen betonarme binalara çini geleneğini taşımak istedi ve büyük duvar panolarıyla tanındı: 1954 tarihli İstanbul Hilton ve 1957 tarihli Ka Han panoları bunların erken örnekleri. 1974’te İş Bankası Ayaspaşa Şubesi için yaptığı pano 2024’te yerinden sökülerek bugün Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi’nde sergileniyor. Sanatçıyı Füreya Koral yazımızda daha yakından tanıyabilirsiniz.

Nejad Devrim: Fahrelnissa’nın ressam oğlu

Nejad Melih Devrim (1923–1995), Fahrelnissa Zeid ile İzzet Melih Devrim’in oğlu. Büyükada’da doğdu, 1941–1945 arasında İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’nde Léopold Levy’nin öğrencisi oldu. 1946’da Paris’e yerleşti ve 1945 sonrası biçimlenen Paris Okulu’nda lirik soyut resmin tanınan adlarından biri oldu. Osmanlı hat sanatından, Ayasofya ve Kariye’nin Bizans mozaiklerinden beslendi.

Yaklaşık yirmi yıl yaşadığı Paris’i 1968’de, kariyerinin en parlak döneminde bırakıp Polonya’da ücra bir köye taşındı ve orada öldü. Annesiyle birlikte ilk kez 2006’da İstanbul Modern’deki “Gökkuşağında İki Kuşak” sergisinde gösterildi; müzenin koleksiyonunda guaşları ve tabloları bulunuyor.

Şirin Devrim: sahneden aile hikayesine

Fahrelnissa’nın kızı Şirin Devrim tiyatro oyuncusu ve yönetmen oldu. Aileye en çok katkısı belki de anlattığı hikaye: 1994’te yayımlanan A Turkish Tapestry: The Shakirs of Istanbul, 1998’de “Şakir Paşa Ailesi” adıyla Türkçeye çevrildi ve aileyi geniş kitlelere tanıttı. Şakir Paşa’nın bir başka torunu Nermidil Erner Binark da “Şakir Paşa Köşkü” adlı kitabı yazdı; Ayşe Kulin’in “Füreya” romanı da ailenin hikayesini Füreya Koral üzerinden anlatır.

Şakir Paşa ailesi ağacı

Yazıda adı geçen sanatçıların akrabalığı bir bakışta şöyle:

Kısacası Cevat Şakir, Fahrelnissa ve Aliye kardeş; Füreya Koral ile Nejad ve Şirin Devrim ise teyze çocukları, yani kuzen.

Şakir Paşa ailesi hakkında merak edilenler

Şakir Paşa ailesi hakkında hangi kitaplar okunabilir?

Şirin Devrim’in “Şakir Paşa Ailesi” (özgün adı A Turkish Tapestry), Nermidil Erner Binark’ın “Şakir Paşa Köşkü” ve Ayşe Kulin’in biyografik romanı “Füreya” en bilinenleri. Cevat Şakir’in kendi anlatımı için Mavi Sürgün okunabilir.

Kısaca Şakir Paşa ailesi