František Kupka: Hareketi ve Müziği Soyut Resme Dönüştüren Çek Ressam

František Kupka, bir topla oynayan küçük bir kızın hareketinden yola çıkıp sonunda bütünüyle soyut bir resme varan ressam. Gençliğinde bir saraç ustasının yanında spiritizmle tanıştı, Paris’te yıllarca hicivli dergi çizimleriyle geçimini sağladı, Birinci Dünya Savaşı’nda gönüllü olarak cephede savaştı. Ama sanat tarihine, 1912 sonbaharında Paris’te sergilediği kırmızı-mavi daireler ve yaylarla geçti: “Amorpha, İki Renkte Füg”.

Bu yazıda önce František Kupka’nın hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

František Kupka kimdir?

Bohemya’da bir saraç çırağı

František Kupka, 23 Eylül 1871’de bugünkü Çek Cumhuriyeti’nin doğusundaki Opočno kasabasında doğdu. Grand Palais’nin 2018 retrospektifi için hazırladığı eğitim dosyasına göre beş çocuklu bir ailenin en büyüğüydü. 1884’ten itibaren bir saraç ustasının yanına çırak verildi; bu usta onu spiritizmle tanıştırdı. Bu ilgi, hayatı boyunca teozofiye, Doğu felsefesine ve görünmeyen dünyalara duyduğu merakın başlangıcı oldu.

Peggy Guggenheim Koleksiyonu’nun biyografisine göre 1889–1892 arasında Prag Güzel Sanatlar Akademisi’nde tarihi ve vatansever konular çalıştı. 1892’de Viyana Güzel Sanatlar Akademisi’ne geçti; burada sembolik ve alegorik konulara yöneldi. Prag Ulusal Galerisi’nin anlatımına göre Viyana’da resmin yanında felsefe, Doğu dinleri ve spiritüalizmle de ilgilendi. Danimarkalı moda tasarımcısı Maria Bruhn ile de burada tanıştı.

Paris, Montmartre ve hicivli çizimler

Kupka 1896’da Paris’e yerleşti; kısa bir süre Académie Julian’a, ardından Güzel Sanatlar Okulu’nda Jean-Pierre Laurens’in derslerine devam etti. Maria Bruhn onun Paris’e gelişinden kısa süre sonra öldü ve ona küçük bir miras bıraktı; Kupka bu sayede Montmartre’da bir atölye kiralayabildi. Geçimini ise çizerlikten sağladı: 1901’de yayımlanmaya başlayan hiciv dergisi L’Assiette au beurre’e katıldı ve kısa sürede kendini neredeyse tamamen hicivli çizime verdi. 1904 sonundan 1906’ya kadar coğrafyacı Élisée Reclus’nün L’Homme et la Terre kitabını resimledi.

Puteaux: Soyuta giden yol

1906 hayatında bir dönüm noktasıydı. 1904’te tanıştığı Eugénie Straub ve onun kızı Andrée ile birlikte Paris’in banliyösü Puteaux’ya taşındı; 1910’da Eugénie ile evlendi. Yeni komşuları ressam Jacques Villon ve heykeltıraş kardeşi Raymond Duchamp-Villon’du. Aynı yıl ilk kez Salon d’Automne’da sergiye katıldı. Peggy Guggenheim Koleksiyonu’na göre 1909’da Le Figaro’da yayımlanan ilk Fütürist manifestodan derinden etkilendi; 1911’de Villon’un çevresinde toplanan Puteaux grubunun toplantılarına katıldı.

1910–1911 civarında resimleri hızla soyutlaştı. 1912’de Salon des Indépendants’ta renk düzlemleriyle çalıştığı üç tuval, Salon d’Automne’da ise iki bütünüyle figürsüz resim gösterdi: Amorpha, İki Renkte Füg ve Amorpha, Sıcak Kromatik. Grand Palais dosyası, bu eserlerin eleştirmenler arasında anlaşılmazlık yarattığını belirtir. Kupka, düşüncelerini 1913’te bitirdiği ve 1923’te Prag’da yayımlanan Plastik Sanatlarda Yaratım kitabında topladı.

Savaş, Prag ve geç gelen tanınma

Birinci Dünya Savaşı başlayınca Fransız Yabancı Lejyonu’na gönüllü yazıldı ve çarpışmalara katıldı; 1918’de Çekoslovak Lejyonları’ndaki görevleriyle ülkesinin bağımsızlığına da katkıda bulundu. Grand Palais dosyasına göre Fransız vatandaşlığı istemedi ama Légion d’honneur nişanının subay rütbesini aldı. Savaştan sonra yarım kalan araştırmalarına döndü; 1921’de Paris’te ilk kişisel sergisini açtı. 1922–1924 arasında Prag Güzel Sanatlar Akademisi’nin atadığı bir profesör olarak Paris’teki Çek öğrencilere ders verdi.

1931’de Paris’te soyut sanatçıların kurduğu Abstraction-Création grubunun kurucu üyeleri arasındaydı. 1936’da New York’taki Modern Sanat Müzesi’nin (MoMA) ünlü “Cubism and Abstract Art” sergisinde üç resmiyle yer aldı; aynı yıl Paris’teki Jeu de Paume’da Alfons Mucha ile ortak bir sergide gösterildi. 1946’da Prag’da büyük bir retrospektif açıldı ve Çekoslovak devleti yaklaşık kırk eserini satın aldı. Grand Palais dosyası, Kupka’nın bir galerici ile ilk sözleşmesini ancak 1951’de imzaladığını belirtir; 1950’lerin başında New York’taki kişisel sergileriyle geniş tanınırlık kazandı. 24 Haziran 1957’de, elli yıldır yaşadığı Puteaux’da öldü.

František Kupka’nın sanat anlayışı

Hareketin izini resmetmek

Kupka’yı soyuta götüren şey hareketti. 1909’daki Fütürist manifestodan etkilendiği bilinir; ama o, hareket eden bedeni zamanla tamamen silip yalnızca hareketin izini bıraktı. Grand Palais dosyası, onun Étienne-Jules Marey’in kronofotoğraflarını andıran figür çalışmalarından, topla oynayan bir çocuğun hareketini adım adım yaylara ve dairelere dönüştüren çizimlere uzanan bu yolu ayrıntılı biçimde anlatır.

Müzik gibi resim

Resimlerine “füg”, “kromatik” gibi müzik terimlerini ad olarak vermesi tesadüf değil. Grand Palais dosyasına göre “füg” kelimesi doğrudan Bach’ın Füg Sanatı’na gönderme yapar; Prag Ulusal Galerisi ise kelimenin kökenindeki “kaçış” anlamının da yine hareketi çağrıştırdığını ekler. Kupka için renk ve ses, ışık ve müzik birbirine karşılık geliyordu; tuvalini akorlar, uyum ve denge üzerinden düşünüyordu. Bu yaklaşım, Apollinaire’in Robert Delaunay ve Sonia Delaunay’nin resmi için kullandığı “Orfizm” adıyla da akrabadır.

Bilim ve kozmos

Grand Palais dosyasına göre Kupka, “izm” ile biten bütün akım adlarından uzak durdu. Doğayı kopyalamak yerine bilimden, özellikle fizyoloji ve biyolojiden yola çıkarak biçimler ve renkler icat etti; astronomi de en büyük ilgi alanlarından biriydi. Grand Palais dosyası, Paris Gözlemevi’ni sık sık ziyaret ettiğini anlatır. Centre Pompidou da onun astronomik keşiflere hayranlığını, girdap gibi dönen biçimlerle dolu resimlerine bağlar. Daire bu yüzden resimlerinin temel motiflerinden biri oldu: hem gezegenlerin hareketini hem de canlı bir organizmanın nabzını anlatabiliyordu.

František Kupka’nın en önemli 10 eseri

1. Balad (Hayatın Sevinçleri) (1901–1902)

Nerede: Prag Ulusal Galerisi

Kupka’nın Sembolist döneminden, ahşap üzerine yağlıboya bir resim (83,5 x 126,5 cm). Batan güneşin ışığında, eyersiz ve gemsiz atlara binmiş iki çıplak kadın kumsalda ilerliyor. Prag Ulusal Galerisi’ne göre figürler gerçek kişiler: sarışın kadın o sırada ölmüş olan Maria Bruhn, esmer kadın ise Fransız model Gabrielle. Resmin arka yüzünde, genellikle at üzerinde gösterilen Kelt tanrıçası Epona’nın adı geçer.

Bu eserde neye bakmalı? Bu gerçekçi ve şiirsel resmin, on yıl sonra yalnızca renkli yaylardan oluşan Amorpha’yı yapacak ressamın elinden çıktığına. Kupka’nın yolculuğu ne kadar uzak bir noktadan başladığını en iyi bu resim gösterir.

2. Piyano Tuşları. Göl (1909)

Nerede: Prag Ulusal Galerisi

Tuval üzerine yağlıboya, 79 x 72 cm. Adından da anlaşılacağı gibi resimde piyano tuşları ile bir göl bir araya geliyor. Grand Palais dosyası, Kupka’nın burada renk ile müzik arasında kurduğu bağla renkli suyun titreşimini piyano tuşlarına dönüştürdüğünü ve müziğin her şeyden önce ritim ve hareket olduğunu hatırlattığını yazar. Figürden soyuta geçişin eşiğindeki resimlerden biri.

3. Renk Düzlemleri, Büyük Çıplak (1909–1910)

Nerede: Solomon R. Guggenheim Müzesi, New York

Tuval üzerine yağlıboya, 150,1 x 180,8 cm. Grand Palais dosyası bu resmi, Kupka’nın atölyesindeki deneylerin “manifestosu” olarak tanımlar. Uzanmış bir kadın çıplağının bedeni, yumuşak gölgelerle değil, yan yana konmuş düz renk alanlarıyla kuruluyor. Resim 1911 Salon d’Automne’da sergilendi ve ertesi yıl soyuta geçişten hemen önceki son durak oldu.

Bu eserde neye bakmalı? Pozun klasik kökenine. Grand Palais dosyası, figürün duruşunun Michelangelo’nun Leda’sına (yaklaşık 1530) yakın olduğunu belirtir: Kupka çok eski bir konuyu alıp onu renk düzlemlerine parçalıyor.

4. Amorpha, İki Renkte Füg (1912)

Nerede: Prag Ulusal Galerisi

Kupka’nın en ünlü eseri; tuval üzerine yağlıboya, 211 x 220 cm. Prag Ulusal Galerisi’ne göre Kupka önce üvey kızı Andrée’nin attığı bir topun hareketini yakalamaya çalıştı, sonra hareket fikrini yalnızca iki renkle, kırmızı ve maviyle anlatmaya yöneldi. Kasım 1912’de Salon d’Automne’da, Amorpha, Sıcak Kromatik ile birlikte sergilendi. MoMA, onu Paris’te halka gösterilen ilk soyut resimlerden biri olarak anar. Çekoslovak devleti eseri 1946’da satın aldı.

Bu eserde neye bakmalı? Siyah zemin üzerindeki iki büyük beyaz diske ve onların önünde kesişen kırmızı-mavi yaylara. Grand Palais dosyasının belirttiği gibi diskler tuvalin kenarlarında kesiliyor; bu da hareketin çerçevenin dışına taştığı hissini veriyor.

5. Newton’un Diskleri (1912)

Nerede: Philadelphia Museum of Art

Tuval üzerine yağlıboya, 100,3 x 73,7 cm. Philadelphia Müzesi’ne göre adı, güneş ışığının yedi renkten oluştuğunu keşfeden Isaac Newton’a gönderme yapar; Kupka da tayfın bütün renklerini ve beyazı titreşen dairesel bantlarda bir araya getirir. Eser, Amorpha için bir etüt olarak tanımlanır. Müzenin kayıtlarına göre 1937’de Marcel Duchamp’ın aracılığıyla koleksiyoncu Louise ve Walter Arensberg’e satıldı ve 1950’de müzeye bağışlandı. Centre Pompidou’da da aynı konuda daha küçük bir etüt bulunuyor.

6. Dikey Düzlemler I (1912)

Nerede: Centre Pompidou, Paris (3 Ekim 2026–14 Şubat 2027 arasında Amsterdam’daki H’ART Museum’da ödünçte)

Tuval üzerine yağlıboya, 150 x 94 cm. Mavi zemin üzerinde dikey ya da hafifçe eğik dikdörtgen düzlemler ağırlıksızca süzülüyor. Centre Pompidou, bu resmin Fransız devletinin satın aldığı ilk soyut kompozisyon olduğunu belirtir: devlet onu 1936’da, Jeu de Paume’daki Kupka–Mucha sergisinden aldı. Müze, Kupka’nın şu sözünü de aktarır: “Doğrusal düzen, en güçlü, en soyut, en zarif ve mutlak düzen gibi görünüyor.”

7. Katedral (1912–1913)

Nerede: Museum Kampa, Prag

Museum Kampa’nın Kupka koleksiyonunun “mücevherleri” arasında saydığı eser. Mavi, kırmızı ve siyah tonlarında, dikey ve baklava biçimli renk parçaları bir vitray gibi yukarı doğru yükseliyor. Dikey Düzlemler ile aynı yıllarda, Kupka’nın dikey ritimleri araştırdığı dönemin ürünü.

8. Hareketli Çizgiler (1920/1933)

Nerede: Centre Pompidou, Paris

Kupka’nın sevdiği kareye yakın formatta (193 x 200 cm) büyük bir tuval. Centre Pompidou’ya göre eğriler ve renkler karanlıktan göktaşları gibi fırlayıp bir kasırganın gözünü andıran bir merkezde buluşuyor. Resim 1920 Salon d’Automne’da sergilendi; Kupka onu 1930’ların başında yeniden çalıştı. Müze, 1957’de, sanatçının öldüğü yıl satın aldı.

9. Bir Noktanın Etrafında (1920–1930)

Nerede: Centre Pompidou, Paris (1 Temmuz 2025–31 Ekim 2027 arasında Louvre Abu Dabi’de ödünçte)

Tuval üzerine yağlıboya, 194,5 x 200 cm. Centre Pompidou bu eseri “daireye bir övgü” olarak tanımlar: daireler ve yarım daireler, tuvalin üst kısmındaki çok küçük bir noktadan doğup çevreye yayılıyor. Müzeye göre koleksiyondaki dört hazırlık çalışması, Kupka’nın erken dönem resimlerindeki sembolik nilüfer motifine geri döndüğünü gösterir. 1920’lerde başlanan resim 1930’da yeniden ele alındı.

Bu eserde neye bakmalı? O minik başlangıç noktasını bulmaya çalışın. Grand Palais dosyası, Kupka’nın bir orkestra şefi gibi hareketi buradan başlatıp fırça darbeleriyle büyüttüğünü yazar.

10. Jazz-hot n°II (1935)

Nerede: Centre Pompidou, Paris

Tuval üzerine yağlıboya, 60,5 x 92 cm; Eugénie Kupka’nın 1963’teki bağışıyla müzeye girdi. Kupka 1920’lerin sonu ve 1930’larda makinelerin ritmini müzikle birleştiren resimler yaptı; Grand Palais dosyası, aynı dönemin “Müzik” tablosunda dişli çarkların ritmini müziğe bağladığını anlatır. Centre Pompidou’nun kaydı da Jazz-hot’u caz, müzik, disk ve mekanik öğeler başlıklarıyla dizinler; resmin adı bu müzik ve makine ilişkisini doğrudan caza bağlar.

František Kupka’nın eserlerini nerede görebilirsiniz?

Kupka’yı en iyi görebileceğiniz şehir Prag. Prag Ulusal Galerisi, 1946’daki devlet alımı ve Kupka’nın kendi bağışladığı dört yağlıboya ile yirmi üç çizim sayesinde zengin bir koleksiyona sahip; modern sanat koleksiyonu Veletržní palác’ta (Fuar Sarayı) bulunuyor. Galeri 2021’de, Amorpha, İki Renkte Füg’ün “1796–1918: Uzun Yüzyılın Sanatı” kalıcı sergisinde yer aldığını duyurmuştu. Aynı şehirdeki Museum Kampa, Jan ve Meda Mládek koleksiyonuna dayanan, yetmişten fazla eserin yer aldığı kalıcı bir Kupka sergisine sahip; Amorpha, Sıcak Kromatik ve Katedral burada.

Paris’te Centre Pompidou, Kupka’nın eşi Eugénie’nin bağışları sayesinde geniş bir koleksiyon barındırıyor. ABD’de Philadelphia Museum of Art (Newton’un Diskleri) ve New York’taki Guggenheim Müzesi (Renk Düzlemleri, Büyük Çıplak) önemli adresler. Eserler sık sık ödünç verildiği için gitmeden önce resmi sitelerden kontrol edebilirsiniz: Prag Ulusal Galerisi, Museum Kampa, Centre Pompidou.

František Kupka hakkında merak edilenler

Kupka’nın eserleri neden çoğunlukla müzelerde?

Grand Palais dosyasına göre Kupka sanat piyasasıyla pek ilgilenmedi ve ilk galerici sözleşmesini ancak 1951’de yaptı. Bu yüzden eserlerinin büyük kısmı toplu olarak kurumlara geçti: önce 1946’da Çekoslovak devletine, sonra eşi Eugénie’nin bağışlarıyla Centre Pompidou’ya.

Kısaca František Kupka

František Kupka, akademik bir ressam olarak başladığı yolu, rengin ve hareketin kendisini resmeden bir sanatçı olarak bitirdi. Bir çocuğun attığı top, bir piyano tuşu, bir yıldız haritası onun elinde aynı soruya dönüştü: Görünen dünyayı kopyalamadan, onun enerjisini tuvale nasıl aktarabiliriz? Amorpha’nın önünde durduğunuzda, bu sorunun 1912’de ne kadar cesur bir cevabı olduğunu görürsünüz.

Aynı yıllarda soyuta ulaşan Kandinsky, Hilma af Klint, Robert Delaunay ve Sonia Delaunay, geometrik soyutlamayı en uca taşıyan Mondrian ve Maleviç, Kupka’nın komşularının kardeşi Marcel Duchamp yazılarıma da göz atabilirsiniz. Soyut resmin daha sonraki büyük isimleri için Willem de Kooning ve Mark Rothko yazılarım sizi bekliyor.