Nuri İyem: Anadolu Kadınlarının Konuşan Gözlerini Resmeden Ressam

Nuri İyem, Nalbant

Nuri İyem kimdir?

Nuri İyem (1915–2005), İstanbul’da doğan ve Türk resminde toplumcu gerçekçi anlayışın, yani sıradan insanın ve emeğin hayatını konu alan resmin öncüleri arasında sayılan ressam. Yeniler Grubu’nun kurucularındandı; 1950’lerde soyut resim denedi, 1960’tan sonra iri gözlü, suskun Anadolu kadınlarını anlatan “yüz” resimleriyle tanındı. Eserlerini Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nde, İstanbul Modern’de ve Türkiye İş Bankası koleksiyonunda görebilirsiniz.

Nuri İyem denince çoğumuzun gözünün önüne aynı görüntü gelir: başı örtülü, kocaman gözleriyle bize bakan, tek kelime etmeden çok şey anlatan bir kadın yüzü. Oysa yetmiş yılı aşan sanat hayatı bu yüzlerden çok daha geniş. Limandaki işçileri resmeden genç bir akademi öğrencisi, soyut resmi deneyen bir arayıcı, duvar resimleri yapan bir usta, göçü ve gecekonduyu anlatan bir tanık. Eserlerini bugün Ankara’da, İstanbul’da ve pek çok özel koleksiyonda görebilirsiniz.

Aksaray’da doğmuş, çocukluğu Arnavutluk’ta ve Cizre’de geçmiş, resim yapmadan yaşayamayan bir genç. Bu yazıda önce Nuri İyem’in hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli eserlerini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Nuri İyem kimdir?

Aksaray’dan İşkodra’ya bir çocukluk

Nuri İyem 1915’te İstanbul’un Aksaray semtinde doğdu. Çocukluğu bavul üstünde geçti: ailesi bir dönem Cizre’ye yerleşti, 1923’te annesi ve teyzesiyle Arnavutluk’taki İşkodra’ya gitti ve okula orada başladı. Ertesi yıl İstanbul’a döndü, ortaokulu Fatih’teki Gelenbevi Ortaokulu’nda bitirdi. Resmi sitesindeki biyografiye göre aile bir ara babasının Diyarbakır’da yaşadığı haberini de almıştı. Aksaray, Cizre, Diyarbakır, İşkodra: Nuri İyem daha çocukken Anadolu’nun ve Balkanların bambaşka yüzlerini görmüştü.

Akademi yılları

Lisede aradığı sanat eğitimini bulamadı. Ressam Nazmi Ziya Güran onu yüreklendirdi ve 1933’te İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’ne girdi. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre Hikmet Onat ve İbrahim Çallı atölyelerinde çalıştı, Ahmet Hamdi Tanpınar’dan sanat tarihi, estetik ve mitoloji dersleri aldı. Sonra akademiye uzman olarak getirilen Fransız ressam Leopold Levy’nin atölyesine geçti ve 1930’ların sonunda akademiyi birincilikle bitirdi.

Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ne göre akademideki ilk yıllarında Feyhaman Duran ve Namık İsmail’in derslerinden romantik ve izlenimci, yani ışığı ve anlık izlenimi öne çıkaran bir bakış edindi. Kısacası Nuri İyem, önce Türk resminin izlenimci kuşağının elinden geçti, sonra Levy’nin modern anlayışıyla tanıştı. Bu iki etkiyi sindirip kendi sesini bulması uzun yıllar alacaktı.

Askerlik, Nalbant ve tutukluluk

Mezun olduktan sonra 1938–1943 arasında iki dönem askerlik yaptı; Kültür ve Turizm Bakanlığı Trakya’da subay olduğunu belirtir. Bir süre Giresun’da ortaokulda resim öğretmenliği de yaptı. Sonra akademinin yüksek resim bölümüne döndü ve 1944’te Nalbant adlı resmiyle bölüm yarışmasını kazanarak ikinci kez birincilikle mezun oldu. Aynı yıl seramik sanatçısı Nasip Özçapan’la evlendi. Ama hayat ona rahat yüz vermedi: öğrenci olaylarına karıştığı gerekçesiyle aralıklı olarak iki kez tutuklanıp yargılandı. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ne göre iki yıl tutuklu kaldı.

Yeniler Grubu ve Liman Sergisi

Akademideki arkadaşlarıyla bir karar aldılar: balıkçıların ve liman işçilerinin hayatını yakından izleyip resmedeceklerdi. Yeniler Grubu böyle doğdu. İlk sergileri 1941’de “Liman Şehri İstanbul” adıyla açıldı. Grubun ilk kurucuları arasında Nuri İyem’in yanında Kemal Sönmezler, Selim Turan ve Avni Arbaş vardı. Grup 1951’de dağıldı.

Grubun hikayesini Nuri İyem, resmi sitesinde yayımlanan “Yeniler Üstüne” yazısında kendisi anlatır. Ona göre Yeniler, resmin akademinin duvarları arasına kapanıp halktan kopmasına bir tepkiydi. Resmin toplumun manevi gelişimine katkı yapabileceğine inanıyorlardı. Bu yüzden konularını uzak ve yabancı yerlerde değil, yaşadıkları şehirde aradılar: çarşılarda, balıkçılarda, köprülerde, limanda ve işçilerin uğradığı mekanlarda. Nuri İyem tutuklanınca grubu Ferruh Başağa yeniden topladı ve ikinci sergi 1946’da açıldı.

İlk sergi, Paris ve Tavan Arası

1946’da Beyoğlu’nda bir mağazanın üçüncü katında ilk kişisel sergisini açtı. Aynı yıl Nalbant’la, UNESCO’nun Paris’teki Modern Sanatlar Müzesi’nde açılan uluslararası sergiye katıldı; ertesi yıl eserleri Hollanda’da gösterildi. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre 1946 ile 1983 arasında yaklaşık 40 kişisel sergi açtı. Resimleri bundan önce de görülmüştü: 1943’te Eminönü Halkevi’nde Çaydanlıklı Natürmort, Foto Ayşe ve Sinema, 1947’de Fransız Konsolosluğu’nda Testili Natürmort sergilendi. Ferruh Başağa ve Fethi Karakaş’la Asmalımescit’te bir apartmanın çatı katını atölye olarak paylaştılar ve orada resim dersi verdiler. Bu çatı katında yetişen gençler “Tavan Arası Ressamları” adıyla sergiler açtı; Ömer Uluç da onlardan biriydi.

Bienaller, duvar resimleri ve ödüller

Nuri İyem 1956’da Venedik, 1957’de Sao Paulo bienallerine, yani iki yılda bir yapılan büyük uluslararası sergilere katıldı. 1959’da İstanbul Belediye Sarayı’nın toplantı salonu için, 1969’da Ankara Ulus Çarşısı ve İzmir’deki Emlak Kredi Bankası için, 1970’te de Ankara’daki Türkiye Petrolleri Gölbaşı Tesisleri için duvar resimleri yaptı. 1973’te Cumhuriyet’in 50. Yılı Resim Ödülü’nü, 1989’da Sedat Simavi Görsel Sanatlar Ödülü’nü aldı. 1997’de Tüyap İstanbul Sanat Fuarı’nın onur sanatçısı seçildi.

Büyük retrospektif ve son yılları

1986’da 50. sanat yılı için Tüyap’ta bir retrospektif, yani bütün sanat hayatını toplu gösteren bir sergi açıldı. 2001’de ise Tepebaşı’ndaki Tüyap Sergi Sarayı’nda “Dünden Yarına Nuri İyem” sergisi düzenlendi. Resmi sitesine göre bu sergide 1504 resim vardı; Türkiye’de bir sanatçı için ilk kez bu büyüklükte bir sergi yapılıyordu. Nuri İyem 18 Haziran 2005’te İstanbul’da öldü.

Nuri İyem’in sanat anlayışı

Akademiden limana

Nuri İyem’in öğrenciliğinde akademide, Leopold Levy’nin etkisiyle Cezanne çizgisinde kübist bir anlayış, yani nesneleri geometrik biçimlere ayıran bir bakış öne çıkıyordu. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ne göre Nuri İyem bu yolu değil, toplumcu gerçekçi resmi seçti. Resmini atölyedeki modellerden alıp limana, işçilere, emekçilere götürdü.

Nuri İyem’e göre resmin görevi

Nuri İyem için resim, duvarı süsleyen güzel bir yüzeyden fazlasıydı. “Yeniler Üstüne” yazısında toplumcu gerçekçi resmi, halkı eğitmenin ve kültürel ufkunu genişletmenin bir yolu olarak görür. Bir işe inanmanın ve zorluklara rağmen onu sürdürmenin asıl mutluluk olduğunu söyler. Yetmiş yıla yakın hiç bırakmadan resim yapması, bu inancın en açık kanıtı.

Soyuta uzanan yıllar

1948’de soyut resme yöneldi. 1950’lerden 1960’ların ortasına kadar boyanın kendisini, dokusunu ve kalınlığını öne çıkaran, geometrik düzenli soyut ve soyutlamacı resimler yaptı. Onu yalnızca “kadın yüzleri ressamı” olarak tanıyanlar bu yıllara şaşırır. Ama Nuri İyem’in hep arayan yanını en iyi bu dönem gösterir.

Nuri İyem’in konuşan gözleri

1960’tan sonra, adıyla özdeşleşen “yüz” resimlerini yapmaya başladı. Ankara Resim ve Heykel Müzesi bu kadınları “koca gözlü, suskun, anıtsal” diye tanımlar. Gündelik hayatın içindeki köylü kadınları 2000’li yıllara kadar resmetti. Bu resimlerde beden çoğu zaman örtünün altındadır ve bütün duygu gözlerde toplanır. Karşısında durduğunuzda kadın konuşmuyor ama gözleri susmuyor. DergiPark’ta yayımlanan bir makale de onun kadın portrelerinde gözün bu anlatım gücünü inceler.

Göç ve gecekondu

Nuri İyem yalnızca yüz resmetmedi. 1976’da Galeri Baraz’da “Güzellerimiz, Göç, Göreme, Gecekondular” konulu bir sergi açtı. Köyden kente göçü, şehrin kıyısındaki gecekondu hayatını da boyadı. Manzaralar, natürmortlar, yani nesneleri konu alan resimler ve iç mekanlar da üretiminin önemli bir parçası.

Nuri İyem ve duvar resimleri

Resmi halka ulaştırma isteği onu duvar resimlerine de götürdü. 1959’da İstanbul Belediye Sarayı’nın toplantı salonu, 1969’da Ankara Ulus Çarşısı ve İzmir’deki Emlak Kredi Bankası, 1970’te de Türkiye Petrolleri’nin Gölbaşı tesisleri için duvar resimleri yaptı. Galeriye hiç uğramayan biri de bir çarşıda ya da bankada resimle karşılaşabilirdi. Bu, Yeniler yıllarından beri savunduğu düşüncenin doğal bir devamıydı. Bu duvar resimlerinin bugünkü durumunu merak ediyorsanız gitmeden önce bilgi almanız iyi olur.

Nuri İyem’in en önemli eserleri

Nuri İyem çok sayıda resim yaptı ve bunların önemli bir kısmı özel koleksiyonlarda. Bu yüzden aşağıdaki listede akademi yıllarındaki ilk büyük başarısının yanında, bugün müzelerde kendi gözünüzle görebileceğiniz eserlerine ağırlık verdim. Böylece hem erken dönemini hem de olgunluk yıllarının yüzlerini ve manzaralarını izleyebilirsiniz. Tarihi yalnızca müze kayıtlarında geçen eserlerde yazdım.

1. Nalbant (1944)

Nuri İyem, Nalbant
Nuri İyem, Nalbant (1944). Görsel: nuriiyem.com (sanatçının resmi sitesi, Evin Sanat Galerisi).

Nerede: Bugün nerede olduğu resmi kaynaklarda açıkça belirtilmiyor.

Nuri İyem’e akademinin yüksek resim bölümünde birinciliği getiren resim. Tuval üzerine yağlıboya, 99 x 120 cm. 1946’da UNESCO’nun Paris’teki uluslararası sergisinde gösterildi. Resimdeki bazı ayrıntıların sanatçının tutuklanmasıyla ilişkili olduğu anlatılır; resmi biyografisi ise tutuklanma gerekçesi olarak öğrenci olaylarını gösterir.

2. Köylü Kadınlar

Nuri İyem, Köylü Kadınlar: mavi tepelerin önünde duran üç köylü kadın
Nuri İyem, Köylü Kadınlar. İstanbul Modern.

Nerede: İstanbul Modern, İstanbul

İstanbul Modern koleksiyonundaki bu resimde köylü kadınlar mavi tepelerin önünde duruyor. Nuri İyem’in figürü manzarayla birlikte kurduğu, Anadolu kadınını bir anıt gibi gösterdiği anlayışın güzel bir örneği. Müze çocuk programlarında da bu resmin mavi tepelerinden yola çıkmıştı.

3. Kardeşler (1978)

Nuri İyem, Kardeşler
Nuri İyem, Kardeşler (1978). Görsel: Google Arts & Culture / Türkiye İş Bankası Sanat Eserleri Koleksiyonu.

Nerede: Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi, İstanbul

Anadolulu iki kız kardeş, neredeyse heykel gibi kıpırdamadan karşıya bakıyor. Yağlıboya, 52 x 49 cm. Bedenler resmi dolduruyor, arkada kalan boşlukta ise ayrıntılı bir manzara var. Böylece iki kız hem manzaranın bir parçası hem de birer portre gibi görünüyor.

4. Dikey Portre (1979)

Nuri İyem, Dikey Portre: beyaz başörtülü, iri gözlü bir Anadolu kadını
Nuri İyem, Dikey Portre, 1979. Ankara Resim ve Heykel Müzesi.

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Ankara

Nuri İyem’in olgunluk döneminin “yüz” resimlerinden biri, Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonunda. Müzeye giderseniz yanında sanatçının bir Nü’sünü, bir Portre’sini ve bir Kompozisyon’unu da görebilirsiniz.

5. Şile’de Kır Bahçesi (1990’lar)

Nuri İyem, Şile'de Kır Bahçesi: akşam ışığında koyu renkli evlerin önünde sarı saçlı bir kadın başı
Nuri İyem, Şile’de Kır Bahçesi (1990’lar). Görsel: Ankara Resim ve Heykel Müzesi – Başyapıtlar II. Cilt kataloğu (PDF).

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Ankara

Adı kır bahçesi, ama tabloda önce bir yüzle karşılaşırsınız. Akşam ışığında koyu renkli evlerin önünde sarı saçlı bir kadın başı duruyor, arkadaki pencerelerde sarı ışıklar yanıyor. Şile, İstanbul’un Karadeniz kıyısındaki sakin bir ilçe. Nuri İyem yaşlılık yıllarında da kadın yüzlerinden vazgeçmemiş; burada yüzü evlerin ve akşamın içine yerleştirmiş. Tablonun tarihi müzenin kaynaklarında 1992 ya da 1996 diye geçiyor.

6. Dededen Toruna Atatürk Türküleri (1981)

Nuri İyem, Dededen Toruna Atatürk Türküleri
Nuri İyem, Dededen Toruna Atatürk Türküleri. Görsel: Ankara Resim ve Heykel Müzesi – Başyapıtlar II. Cilt kataloğu (PDF).

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Ankara

Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonundaki Nuri İyem eserlerinden biri. Adından da anlaşılacağı gibi kuşaktan kuşağa, dededen toruna aktarılan bir hafızayı, türküleri konu alıyor.

Nuri İyem’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

Nuri İyem’i bir müzede toplu görmek isterseniz en iyi adres Ankara Resim ve Heykel Müzesi. Koleksiyonda Dikey Portre, Şile’de Kır Bahçesi, Nü (Yatan Kadın), Portre, Kompozisyon ve Dededen Toruna Atatürk Türküleri var. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Kütüphane ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi koleksiyonlarında da eserleri olduğunu belirtir.

İstanbul’daysanız İstanbul Modern’de Köylü Kadınlar’ı, Beyoğlu’ndaki Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi’nde Kardeşler’i görebilirsiniz. Nuri İyem çok üretken bir sanatçıydı; 2001’deki retrospektifte 1504 resmin bir araya gelmesi bunu anlatmaya yeter. Bu yüzden eserlerinin büyük kısmı özel koleksiyonlarda ve galerilerde. Müzelerin yanında, onun adına açılan sergileri takip etmek de Nuri İyem’i yakından tanımanın iyi bir yolu. Bir eserin o gün sergide olup olmadığı değişebildiği için gitmeden önce müzelerin güncel bilgilerine bakmanızı öneririm: Ankara Resim ve Heykel Müzesi.

🧭 Eserlerini yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki İstanbul gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Nuri İyem hakkında merak edilenler

Nuri İyem hangi akımın temsilcisi?

Türk resminde toplumcu gerçekçi, yani emekçiyi anlatan resmin öncülerinden. 1950’lerde soyut resim de denedi, 1960’tan sonra figüre ve Anadolu insanına döndü.

Nuri İyem’in kadınlarının gözleri neden bu kadar büyük?

Bu kadınların bedeni çoğu zaman örtülü. Bu yüzden bütün anlatım yüze, özellikle de gözlere toplanır. İri gözler, konuşmayan kadınların duygusunu taşıyan asıl araçtır; ağız susar, gözler anlatır.

Yeniler Grubu nedir?

Nuri İyem’in de kurucuları arasında olduğu, balıkçıların ve liman işçilerinin hayatını resmeden genç ressamlar grubu. İlk sergilerini 1941’de “Liman” temasıyla açtılar; grup 1951’de dağıldı.

Nuri İyem kimden ders aldı?

Akademide Nazmi Ziya Güran, Hikmet Onat, İbrahim Çallı ve Leopold Levy’nin atölyelerinde çalıştı. Ahmet Hamdi Tanpınar’dan da kuramsal dersler aldı.

Nuri İyem neden tutuklandı?

Resmi biyografisine göre öğrenci olaylarına karıştığı gerekçesiyle, 1940’ların ortasında aralıklı olarak iki kez tutuklanıp yargılandı.

Nuri İyem ne zaman öldü?

18 Haziran 2005’te İstanbul’da öldü. Ölümünden sonra adına her yıl verilen bir resim ödülü kuruldu.

Tavan Arası Ressamları kimdir?

Nuri İyem’in Ferruh Başağa ve Fethi Karakaş’la paylaştığı, Asmalımescit’teki bir apartmanın çatı katındaki atölyede ders alan genç ressamlar. Bu adla birkaç sergi açtılar; Ömer Uluç da aralarındaydı.

Nuri İyem soyut resim yaptı mı?

Evet. 1948’de soyut resme yöneldi. 1950’lerden 1960’ların ortasına kadar boyanın dokusunu öne çıkaran, geometrik düzenli soyut resimler yaptı. 1960’tan sonra yeniden figüre döndü.

Nuri İyem’in en ünlü eseri hangisi?

Tek bir tablodan çok, iri gözlü Anadolu kadınlarını anlatan “yüz” resimleriyle tanınır. Erken döneminden ise akademide ona birincilik kazandıran Nalbant (1944) öne çıkar.

Kısaca Nuri İyem

Doğum1915, Aksaray (İstanbul)
Ölüm18 Haziran 2005, İstanbul
Eğitimİstanbul Güzel Sanatlar Akademisi (1933’ten itibaren); Leopold Levy atölyesi
GrupYeniler Grubu (Liman Sergisi, 1941)
ÜslupToplumcu gerçekçi; 1950’lerde soyut, 1960’tan sonra “yüz” resimleri
ÖdüllerCumhuriyet’in 50. Yılı Resim Ödülü (1973), Sedat Simavi Görsel Sanatlar Ödülü (1989)
En ünlü eserleriNalbant, Köylü Kadınlar, Kardeşler, Dikey Portre
En iyi görüleceği yerAnkara Resim ve Heykel Müzesi

Diğer Türk ustalar için Türk Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler