Tim’s Vermeer (2013): Vermeer Gerçekten Ayna ve Mercek mi Kullandı?

Tim’s Vermeer, sanat tarihinin en eski sorularından birine bir mühendisin gözüyle bakan bir belgesel: Johannes Vermeer, odaları ve ışığı nasıl bu kadar “fotoğraf gibi” resmedebildi? Sihirbaz ikilisi Penn ve Teller’in yaptığı film, Teksaslı mucit Tim Jenison’ın yıllar süren deneyini izliyor.

Bu yazıda belgeselin neyi anlattığına, öne sürdüğü tezin sanat tarihçileri tarafından nasıl karşılandığına ve filmde sözü geçen Vermeer tablolarının bugün nerede olduğuna bakacağım.

Tim’s Vermeer künyesi

Tim’s Vermeer ne anlatıyor?

Tim Jenison, bilgisayar grafiği alanında çalışan NewTek şirketinin kurucusu; yani bir mucit ve girişimci, ressam değil. Vermeer’in resimlerindeki ışığın ve ayrıntının neredeyse fotoğrafik kesinliği onu yıllardır meraklandırıyor. İngiliz ressam David Hockney’nin bu konudaki kitabını okuduktan sonra aklına bir soru takılıyor: Vermeer bir optik araçla çalıştıysa, hiç resim eğitimi almamış biri aynı araçla bir Vermeer yapabilir mi?

Jenison bir yöntem geliştiriyor. Bir mercekle sahnenin görüntüsünü yansıtıyor ve tuvalin üzerine eğik yerleştirdiği küçük bir aynada bu görüntüyü tuvaldeki boyayla yan yana görüyor. İki renk ve parlaklık birbirine karıştığı anda, yani aradaki sınır kaybolduğunda, doğru tonu bulmuş oluyor. Philip Steadman bu düzeneği bir tür camera obscura ile birlikte çalışan “karşılaştırıcı ayna” olarak tanımlıyor.

Sonra işin asıl zor kısmı başlıyor. Jenison, Vermeer’in Müzik Dersi tablosundaki odayı Teksas’taki atölyesinde birebir yeniden kuruyor: pencereler, mobilyalar, virginal adlı çalgı ve kostümler. Dönemin yöntemleriyle boya hazırlamayı öğreniyor, Londra’da Hockney ile görüşüyor ve sonunda aylarca aynanın karşısında, santim santim tabloyu boyuyor. Time Out’a göre boyama aşaması tek başına yaklaşık 130 gün sürüyor.

Film 2013’te Telluride Film Festivali’nde gösterildi ve büyük ilgi gördü. Variety’nin eleştirmeni Peter Debruge, filmin izlemesi o kadar keyifli olduğunu, seyircinin ne kadar “kışkırtıcı” olduğunu neredeyse fark etmediğini yazdı. Time Out ise ilk bölümleri sürükleyici, son bölümü biraz yorucu buldu ve filmin Vermeer’i benzersiz kılan şeyi açıklamadığını belirtti.

Belgeselin tezi ne kadar doğru?

Hockney-Falco tezi

Belgeselin arka planında 2001’de ortaya atılan, sanat dünyasını ikiye bölen bir iddia var. David Hockney, Secret Knowledge (Gizli Bilgi) adlı kitabında, bazı ustaların 15. yüzyıldan itibaren mercek ya da içbükey ayna gibi optik araçlardan yararlandığını öne sürdü. Arizona Üniversitesi’nden optik bilimci Charles Falco ile birlikte geliştirdiği bu tez, “Hockney-Falco tezi” olarak anılıyor. Hockney’nin listesinde Van Eyck’tan Caravaggio’ya, Vermeer’den Ingres’e uzanan isimler var.

Tez çok eleştirildi. Stanford’dan bilim insanı David Stork, böyle bir yöntemin yüzyıllarca hiçbir yazılı kayda geçmeden kullanılmış olmasını inandırıcı bulmadı; sanat tarihçisi James Elkins de iddiaların yeterince sınanmadığını yazdı. Hockney ise optik araçların sanatçıları küçültmediğini, yalnızca “farklı bir hikaye” anlattığını savundu.

Vermeer ve camera obscura: ne biliyoruz?

Vermeer’in camera obscura ile ilgilenmiş olabileceği fikri yeni değil; Jenison’dan önce mimar ve akademisyen Philip Steadman bunu Vermeer’in oda perspektiflerinin geometrisine dayanarak savunmuştu. Steadman filmde de yer alıyor. Ancak elimizde Vermeer’in böyle bir araç kullandığını gösteren doğrudan bir belge yok.

Metropolitan Museum’un Vermeer uzmanı olan küratör Walter Liedtke’nin itirazları bu tartışmada çok önemli. Liedtke, Vermeer’in camera obscura etkilerinden etkilenmiş olabileceğini kabul ediyor; ama Vermeer’in ölümünden sonra yapılan mal envanterinde böyle bir araç geçmediğini, atölyeyi ziyaret edenlerin de bundan söz etmediğini hatırlatıyor. Ona göre Vermeer’in odaları gerçek mekanların kaydı değil, büyük ölçüde kurgu: Delft evlerinde bulunmayan mermer zeminler ve tavan kirişleri gibi ayrıntılar içeriyor. Liedtke, Vermeer’in perspektifi bir çivi ve iple kurduğunu da vurguluyor.

Öte yandan tartışma kapanmış da değil. Amsterdam’daki Rijksmuseum’un 2023’teki büyük Vermeer sergisi öncesinde müzenin uzmanı Gregor Weber, Vermeer’in evinin yanındaki Cizvit misyonunda bir camera obscura’nın sanat amacıyla kullanıldığına dair bir kanıt bulduğunu açıkladı. Weber, Vermeer’in bu çevrede aracı tanımış olabileceğini savunuyor. Bu da Vermeer’in camera obscura’yı bildiğini ihtimal dahiline sokuyor, ama Jenison’ın ayna yöntemini kullandığını kanıtlamıyor.

Filmin eksik bıraktığı

Belgesel, tezi destekleyenlere ekranda geniş yer ayırıyor; karşı görüşlere ise neredeyse hiç yer vermiyor. Eleştirmenler de bunun altını çizdi. Ayrıca Jenison’ın gösterdiği şey, böyle bir yöntemle Vermeer’e çok benzeyen bir resim yapılabileceği; Vermeer’in de böyle çalıştığı değil. Kısacası Tim’s Vermeer’i bir kanıt değil, cesur ve eğlenceli bir deney olarak izlemek daha doğru.

Tartışmanın merkezindeki eserler ve bugün nerede?

Müzik Dersi, belgeselin kalbindeki tablo. Royal Collection’ın kaydına göre 1762’de İngiliz Kralı III. George’un koleksiyonuna girdi, ama imzası yanlış okunduğu için uzun süre Frans van Mieris’e ait sanıldı; Vermeer’in eseri olduğu ancak 1866’da anlaşıldı. Koleksiyonun yorumu, kompozisyondaki titiz perspektifin gözü odanın arkasındaki figürlere taşıdığını vurguluyor. Duvardaki aynada kadının yüzü ve ressamın şövalesinin bir köşesi görünüyor.

Süt Döken Kadın ve İnci Küpeli Kız’daki parlak ışık noktaları, camera obscura tartışmasında sık sık örnek gösterilir.

Rijksmuseum’a göre merkezi keskin ama çevresi bulanık görüntünün camera obscura’nın tipik etkisi ve Vermeer Dantelci’de tam olarak bunu yapıyor. Ön plandaki kırmızı ve beyaz iplikler dağınık ve bulanık, kadının işlediği yer ise net.

Fragman

Tim’s Vermeer hakkında sık sorulan sorular

Vermeer’in hayatını ve en önemli eserlerini Johannes Vermeer yazımda, onun bir tablosundan doğan filmi de İnci Küpeli Kız filmi yazımda anlattım. Ressamların hayatını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.