Gustav Klimt: Altın Çağın ve Art Nouveau’nun Ustası

Gustav Klimt, Adele Bloch-Bauer'in Portresi I

Gustav Klimt kimdir?

Gustav Klimt (1862–1918), tablolarını gerçek altın varakla süsleyen ve dünyanın en çok çoğaltılan aşk resimlerinden Öpücük’ü yapan Avusturyalı ressam. Viyana Secession hareketinin kurucusu ve ilk başkanı; Art Nouveau’nun da en önemli isimlerinden. Resimlerinde aşkı, yaşamı ve ölümü altınla anlattı. Eserlerinin en büyük koleksiyonu Viyana’daki Belvedere’de.

“Bende görülmeye değer özel bir şey yok. Benim hakkımda bir şey öğrenmek isteyen, resimlerime dikkatle baksın.” — Gustav Klimt

Gustav Klimt deyince akla önce altın gelir. 20. yüzyıl başının önde gelen Sembolist ressamlarından, yani duyguları ve fikirleri simgelerle anlatanlardan biriydi. Art Nouveau (Jugendstil) akımının öncüleri arasındaydı ve Viyana Secession hareketini kuranlardandı. Altın varaklı tabloları, kadın figürüne bakışı ve süslü kompozisyonları onu modern sanat tarihinin en tanınan isimlerinden biri yaptı.

Klimt’in hayatını okurken en çok dikkatimi çeken, babasının bir altın gravür ustası olmasıydı. Öpücük’teki o parıldayan altın varakları düşününce, babasının işçiliğinin oğlunun tuvalinde bu kadar parlak bir karşılık bulması bana dokunaklı geliyor. 1892’de babasını ve kardeşi Ernst’i art arda kaybettikten sonra sanatının değişmesi de bu altının ardındaki hüznü hatırlatıyor.

Yaşadığı dönemde resimleri fazla açık saçık bulundu ve büyük tartışmalara yol açtı. Bugün ise Öpücük, Adele Bloch-Bauer I ve Beethoven Frizi dünyanın en çok tanınan sanat eserleri arasında. Bu yazıda önce Klimt’in hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Gustav Klimt kimdir?

Gustav Klimt'in portre fotoğrafı
Gustav Klimt, yaklaşık 1914. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Çocukluğu ve eğitimi

Gustav Klimt, 14 Temmuz 1862’de Viyana yakınlarındaki Baumgarten’de doğdu. Yedi çocuklu bir ailenin ikinci çocuğuydu. Babası altın gravür ustasıydı, annesi ise müziği çok seven bir kadındı. Babasının atölyesindeki altın işçiliği, yıllar sonra Klimt’in tuvallerine sürdüğü altın varakların ilham kaynaklarından biri olarak görülür.

Henüz 14 yaşındayken Viyana Uygulamalı Sanatlar Okulu’na burslu olarak girdi. Yaklaşık yedi yıl boyunca burada binaları süslemeyi, dekoratif resmi ve duvar resmini öğrendi. Klimt’in resimlerinin bir süsleme sanatına bu kadar yakın durmasının temeli bu yıllarda atıldı.

İlk başarıları

Okulu bitirince kardeşi Ernst Klimt ve arkadaşı Franz Matsch ile birlikte saraylar, tiyatrolar ve kamu binaları için duvar resimleri yapmaya başladı. Kısa sürede Viyana’nın en çok aranan dekorasyon ressamlarından biri oldu. 1888’de İmparator Franz Joseph onu Altın Liyakat Nişanı ile ödüllendirdi.

1892: her şeyi değiştiren yıl

1892’de önce babasını, ardından çok sevdiği kardeşi Ernst’i kaybetti. Bu iki ölüm Klimt’i sarstı ve resmini de değiştirdi. Okulda öğrendiği kurallı resimden uzaklaştı; daha simgesel, daha kişisel ve daha özgür işler yapmaya başladı. Kadın, yaşam, ölüm ve aşk artık resimlerinin merkezindeydi.

Viyana Secession’un kuruluşu

1897’de Klimt ve bir grup genç sanatçı, dönemin katı akademik kurallarına karşı çıkıp Viyana Secession (Viyana Ayrılıkçılar Birliği) hareketini kurdu. Adı da buradan geliyor: eski sanat kurumundan ayrılanlar. Klimt hareketin ilk başkanı oldu. Secession binasının girişindeki söz, onların ne istediğini hala en iyi anlatan cümle:

“Her çağa kendi sanatı, sanata ise özgürlüğü.”

Altın Dönem

1903’te Ravenna’ya gitti ve orada gördüğü Bizans mozaikleri, özellikle San Vitale Bazilikası’nın altın zeminli mozaikleri onu derinden etkiledi. Bu yolculuktan sonra resimlerinde bol bol altın varak kullanmaya başladı; bugün Altın Dönem dediğimiz yıllar böyle başladı. Altın zeminler, spiraller, kareler ve daireler Klimt’in resmini ilk bakışta tanınır hale getirdi.

Klimt’i etkileyen Bizans altın zemin estetiğini İstanbul’da görmek isterseniz Ayasofya ve Kariye yazılarıma bakabilirsiniz.

Son yılları

Klimt hiç evlenmedi. Ömür boyu yakın dostu olan moda tasarımcısı Emilie Flöge ile özel bir bağı vardı, birçok modeliyle de ilişki yaşadı. Ocak 1918’de felç geçirdi, ardından zatürreye yakalandı. 6 Şubat 1918’de, 55 yaşında Viyana’da hayatını kaybetti.

Aynı yılın ekim ayında, Klimt’in desteklediği genç ressam Egon Schiele de İspanyol gribinden öldü. Avusturya sanat dünyası iki büyük ustasını aynı yıl, birkaç ay arayla kaybetti.

Klimt’in sanat anlayışı

Kadın figürü

Klimt’in resimlerinin merkezinde kadın var. Ama onun kadınları yalnızca güzel oldukları için orada değil; yaşamı, aşkı, doğurganlığı ve ölümü temsil ediyorlar. Resimlerine baktığınızda çoğu zaman şunu görürsünüz: yüz ve eller gerçekçi, giysi ve zemin ise tamamen süsleme. İnsan ile desen aynı yüzeyde birbirine karışır.

Üniversite tabloları skandalı

1894’te Viyana Üniversitesi’nin tavanı için Felsefe, Tıp ve Hukuk adlı üç büyük tablo sipariş edildi. Klimt’in ortaya koyduğu çıplaklarla dolu, karamsar sahneler profesörleri çok kızdırdı; resimler “fazla erotik” ve “karamsar” bulunup sert biçimde eleştirildi. Klimt sonunda sözleşmeden çekildi ve tabloları geri aldı.

Bu kavga Klimt’i devletin siparişlerinden uzaklaştırdı ama resmini daha da özgürleştirdi. Eleştirilere verdiği en ünlü cevap da bir tablo oldu: izleyiciye arkasını dönen çıplak bir kadın figürünün yer aldığı Altın Balıklar (Goldfische). Klimt’in bu esere başta “Eleştirmenlerime” adını vermek istediği anlatılıyor.

Gustav Klimt’in en önemli 10 eseri

1. Judith I (1901)

Klimt'in Judith I tablosu: altın zemin önünde yarı kapalı gözlerle bakan kadın
Gustav Klimt, Judith I, 1901. Belvedere, Viyana. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: Belvedere, Viyana

Eski Ahit’teki Judith, halkını kurtarmak için düşman komutanı Holofernes’in başını kesen kadındır. Ressamlar onu genellikle korkusuz bir kahraman olarak gösterir. Klimt ise onu yarı kapalı gözleri ve aralık dudaklarıyla baştan çıkarıcı, tehlikeli bir kadın olarak resmetti.

Bu eserde neye bakmalı? Önce yüze, sonra sağ alt köşeye. Holofernes’in kesik başı resmin kenarına itilmiş, neredeyse görünmüyor. Hikayenin şiddeti geride kalmış; öne çıkan, Judith’in kendinden emin bakışı. Aynı hikayenin çok daha sert bir yorumunu Barok dönemde Artemisia Gentileschi’nin resimlerinde görebilirsiniz; ikisini yan yana düşünmek çok şey öğretiyor.

2. Beethoven Frizi (1902)

Klimt'in Beethoven Frizi'nden bir bölüm: altın süslemeli uzun duvar resmi
Gustav Klimt, Beethoven Frizi (ayrıntı), 1902. Secession Binası, Viyana. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: Secession Binası, Viyana

1902’deki XIV. Secession Sergisi için yapılan bu dev duvar resmi yaklaşık 34 metre uzunluğunda. Beethoven’ın 9. Senfonisi’nden ve Schiller’in Neşeye Övgü şiirinden ilham alıyor. Üç bölümde bir hikaye anlatıyor: insanın mutluluk arayışı, yolda karşılaştığı kötülükler ve sonunda sanat ile sevgi sayesinde bulduğu huzur.

Bu eserde neye bakmalı? Frizi bir hikaye kitabı gibi soldan sağa okuyun. Ortadaki “düşman güçler” bölümünde dev bir maymuna benzeyen Tifon ve çevresindeki figürler var. Sonda ise birbirine sarılan bir çift duruyor; Öpücük’ün ilk habercisi gibi. Eser bugün Secession binasının bodrum katında, kendisi için ayrılmış bir salonda. 1902 sergisini gezen Auguste Rodin’in Klimt’in işini övdüğü, dönemin Viyana sanat çevresinden Berta Zuckerkandl’ın anılarında anlatılıyor.

3. Kayıp üniversite tabloları: Felsefe ve Tıp (1899–1907)

Klimt'in yangında yok olan üniversite tablolarından birinin fotoğrafı
Gustav Klimt’in Viyana Üniversitesi için yaptığı tablolar 1945’te yangında yok oldu; bugün yalnızca fotoğraflarından biliniyor. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: 1945’te yangında yok oldu

Viyana Üniversitesi için yapılan üç tablo, Mayıs 1945’te Avusturya’daki Immendorf Şatosu’nda çıkan yangında yandı. Bugün onları yalnızca siyah-beyaz fotoğraflarından, hazırlık çizimlerinden ve renkli bir parçasından tanıyoruz.

Bu eserlerde neye bakmalı? Fotoğraflardaki kompozisyona. Felsefe’de birbirine dolanmış çıplak bedenlerden oluşan bir insan sütunu boşlukta akıp gidiyor. Tıp’ta da hastalık ve ölüm, iyileşmenin önüne geçiyor. Üniversite bilimin zaferini görmek istiyordu; Klimt ise insanın çaresizliğini resmetti. Skandalın asıl nedeni de buydu.

4. Adele Bloch-Bauer I (1907)

Klimt'in Adele Bloch-Bauer I portresi: altın desenler içinde oturan kadın
Gustav Klimt, Adele Bloch-Bauer I, 1907. Neue Galerie, New York. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: Neue Galerie, New York

“Altın Kadın” diye de bilinen bu portre, Viyanalı iş insanı Ferdinand Bloch-Bauer’in eşi Adele’yi gösteriyor. II. Dünya Savaşı’nda Naziler tabloya el koydu. Uzun bir hukuk mücadelesinin ardından eser 2006’da Adele’nin yeğeni Maria Altmann’a iade edildi ve aynı yıl yaklaşık 135 milyon dolara satılarak o güne kadarki en pahalı tablo oldu.

Bu eserde neye bakmalı? Adele’nin yüzüne ve ellerine, sonra geri kalan her şeye. Yüz ve eller gerçekçi; elbise, koltuk ve zemin ise düz, altın bir desene dönüşmüş. Elbisenin üzerinde göze benzeyen motifler, Mısır ve Bizans sanatından alınmış biçimler var. Adele neredeyse bir ikona dönüşüyor.

5. Öpücük (1907–1908)

Klimt'in Öpücük tablosu: çiçekli çayırda altın örtüye sarılmış çift
Gustav Klimt, Öpücük, 1907–1908. Belvedere, Viyana. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: Belvedere, Viyana

Klimt’in en ünlü eseri ve Altın Dönem’in simgesi. Çiçekli bir çayırın kenarında birbirine sarılmış bir çift, altın bir örtünün içinde tek bir biçime dönüşmüş. Tablo o kadar beğenildi ki daha bitmeden Avusturya devleti tarafından satın alındı.

Bu eserde neye bakmalı? Giysilerin desenlerine. Erkeğin örtüsünde köşeli, siyah-beyaz dikdörtgenler var; kadınınkinde yuvarlak, renkli çiçekler. Klimt erkeği ve kadını biçimlerle ayırıyor, sonra aynı altın örtünün içinde birleştiriyor. Bir de kadının ayaklarına bakın: çayırın tam kenarında, sanki bir uçurumun eşiğinde duruyor. Tablodaki çiftin Klimt ve Emilie Flöge olduğu sık sık söylenir, ama Klimt bu konuda hiçbir açıklama yapmadı.

Bu eserin hikayesini, ayrıntılarını ve nerede görülebileceğini Öpücük yazımda anlattım.

6. Danae (1907–1908)

Gustav Klimt, Danae (1907–1908)
Gustav Klimt, Danae, 1907–1908. Galerie Würthle, Viyana. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: Galerie Würthle, Viyana (özel koleksiyon)

Yunan mitolojisinde Zeus, kuleye kapatılmış Danae’ye altın bir yağmur olarak gelir. Klimt’in erotizmi en yoğun kullandığı resimlerden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Kompozisyonun biçimine. Danae’nin bedeni neredeyse bir daire gibi kıvrılmış ve tuvali tamamen dolduruyor; altın yağmur da bu dairenin içine akıyor. Sağdaki küçük siyah dikdörtgen size tanıdık gelebilir: Öpücük’teki erkeğin giysisindeki deseni hatırlatıyor.

7. Umut II (1907–1908)

Klimt'in Umut II tablosu: önünde küçük bir kafatası bulunan hamile kadın
Gustav Klimt, Umut II, 1907–1908. MoMA, New York. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: Museum of Modern Art (MoMA), New York

Merkezinde hamile bir kadın duran bu resim, hayatın başlangıcını ve ölüm korkusunu aynı sahnede buluşturuyor.

Bu eserde neye bakmalı? Kadının karnının hemen önündeki küçük kafatasına. Hayat taşıyan bedenin tam önünde ölüm duruyor. Sonra aşağıda başını eğmiş kadınlara bakın: dua mı ediyorlar, yas mı tutuyorlar, belli değil. Klimt’in simgelerle anlatma biçimi tam olarak bu belirsizlikte yaşıyor.

8. Yaşam Ağacı (1905–1911)

Klimt'in Yaşam Ağacı tasarımı: spiral dallar ve tepede kara bir kuş
Gustav Klimt, Yaşam Ağacı (Stoclet Frizi tasarımı), 1905–1911. MAK, Viyana. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: Stoclet Sarayı, Brüksel (mozaik friz) / MAK, Viyana (tasarım kartonları)

Klimt’in Brüksel’deki Stoclet Sarayı’nın yemek salonu için tasarladığı mozaik frizin bir parçası. Saray özel mülk olduğu için gezilemiyor; ama Klimt’in tasarım kartonları, yani frizin gerçek boyutlu çizimleri, Viyana’daki MAK’ta (Uygulamalı Sanatlar Müzesi) korunuyor. Bugün dünyanın en çok çoğaltılan süsleme motiflerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Dallardaki spirallere ve ağacın tepesindeki kara kuşa. Spiraller sonsuz yaşamı, kara kuş ise ölümü simgeliyor. Klimt burada resim ile süsleme arasındaki sınırı tamamen kaldırıyor. Uygulamalı sanatlar okulunda aldığı eğitimi en açık burada görürsünüz.

9. Adele Bloch-Bauer II (1912)

Klimt'in Adele Bloch-Bauer II portresi: renkli desenli fon önünde ayakta duran kadın
Gustav Klimt, Adele Bloch-Bauer II, 1912. Özel koleksiyon. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: Özel koleksiyon

Klimt’in Adele’yi ikinci kez resmettiği portre. Beş yıl önceki altın portrenin tam tersi: altın neredeyse hiç yok, renkli ve ferah.

Bu eserde neye bakmalı? İki Adele portresini yan yana düşünün. Arka plandaki Doğu Asya sanatından esinlenen desenler ve canlı renkler, Klimt’in Altın Dönem’i geride bıraktığını gösteriyor. Aynı kadın, iki farklı üslup: bir ressamın beş yılda nasıl değiştiğini tek bir modelin üzerinden izleyebilirsiniz.

10. Ölüm ve Yaşam (1910–1915)

Klimt'in Ölüm ve Yaşam tablosu: solda iskelet, sağda iç içe geçmiş insanlar
Gustav Klimt, Ölüm ve Yaşam, 1910–1915. Leopold Museum, Viyana. Görsel: Wikimedia Commons (kamu malı)

Nerede: Leopold Museum, Viyana

Tablonun ilk hali 1911 Roma Uluslararası Sanat Sergisi’nde birincilik ödülü kazandı. Klimt sonraki yıllarda resme yeniden döndü ve altın zemini koyu bir fonla değiştirdi.

Bu eserde neye bakmalı? İki grubun arasındaki boşluğa. Solda haçlarla süslü koyu bir cüppe giymiş bir iskelet, sağda bebekten yaşlıya iç içe geçmiş insanlar var. Yaşayanların çoğunun gözleri kapalı; ölümün yanı başlarında durduğunu fark etmiyorlar. Yalnızca bir figürün gözleri açık. Klimt ölümü korkunç bir son gibi değil, yaşamın hep yanında duran bir komşu gibi resmediyor.

Klimt’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

Klimt görmek istiyorsanız gideceğiniz şehir açık ara Viyana. Belvedere, Öpücük ve Judith I ile dünyanın en büyük Klimt koleksiyonuna sahip. Leopold Museum’da Ölüm ve Yaşam’ın yanında Klimt’in çağdaşlarının, özellikle Egon Schiele’nin önemli eserleri var. Secession Binası’nda Beethoven Frizi’ni, MAK’ta da Stoclet frizinin tasarım kartonlarını görebilirsiniz.

Viyana dışında öne çıkan adresler New York’taki Neue Galerie (Adele Bloch-Bauer I) ve MoMA (Umut II) ile Prag’daki Ulusal Galeri (Bakire).

Resmi site: Belvedere (Viyana)

🧭 Eserlerini yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki Viyana gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Klimt hakkında merak edilenler

Gustav Klimt’in kaç çocuğu vardı?

Bu soru hala tartışmalı. Klimt’in pek çok kadınla ilişki yaşadığı biliniyor. Ölümünden sonra kendisine karşı 14 babalık davası açıldığı sık sık anlatılıyor, ama bu çocuklardan kaçının gerçekten onun olduğu belli değil. İnternette dolaşan “40’tan fazla çocuk” iddiası ise hiçbir belgeye dayanmıyor.

Öpücük tablosundaki çift kim?

Tablodaki erkeğin Klimt’in kendisi, kadının da yakın dostu Emilie Flöge olduğu sık sık söylenir. Klimt bu konuda hiç açıklama yapmadığı için kesin bir cevap yok.

Klimt’in eserleri neden yandı?

II. Dünya Savaşı’nın son günlerinde, Mayıs 1945’te, eserlerin saklandığı Avusturya’daki Immendorf Şatosu’nda yangın çıktı. Viyana Üniversitesi için yapılan üç büyük tablo da dahil olmak üzere pek çok Klimt eseri yandı. Genellikle on kadar tablonun kaybolduğu söyleniyor; internette dolaşan “200’den fazla eser” rakamı abartılı.

Klimt Freud’dan etkilendi mi?

Klimt’in bilinçaltı, arzu ve ölüm gibi konuları, aynı yıllarda aynı şehirde çalışan Sigmund Freud’un fikirleriyle sık sık birlikte anılır. Ama ikisinin doğrudan birbirini etkilediğini gösteren bir belge yok. Daha doğrusu, ikisi de aynı Viyana’nın, aynı kültür ortamının çocuklarıydı.

Klimt hakkında hangi filmleri izleyebilirim?

Başlamak için en iyi seçim, Adele Bloch-Bauer I portresinin iade hikayesini anlatan Woman in Gold (2015). Başrolünde John Malkovich’in oynadığı Klimt (2006) ve Exhibition on Screen: Klimt & The Kiss belgeseli de onu güzel tamamlıyor. Tüm filmlerin ayrıntılı değerlendirmesi için Klimt filmleri yazıma bakabilirsiniz.

Gustav Klimt nereli?

Avusturyalı. 14 Temmuz 1862’de Viyana yakınlarındaki Baumgarten’de (bugün Viyana’nın bir semti) doğdu. Babası Bohemya kökenli bir altın gravürcüsüydü. Klimt bütün hayatını Viyana’da geçirdi.

Gustav Klimt nasıl öldü?

Ocak 1918’de Viyana’da felç geçirdi ve vücudunun bir yanı tutmaz oldu. Ardından zatürreye yakalandı. İspanyol gribi salgınının sürdüğü günlerde, 6 Şubat 1918’de 55 yaşında öldü ve Hietzing Mezarlığı’na gömüldü.

Klimt’in eserleri nerede?

En büyük koleksiyon Viyana’daki Belvedere’de; Öpücük ve Judith I burada. Viyana’daki Leopold Müzesi’nde Ölüm ve Yaşam’ı, Secession binasında Beethoven Frizi’ni görebilirsiniz. Adele Bloch-Bauer I ise New York’taki Neue Galerie’de.

Kısaca Gustav Klimt

Doğum14 Temmuz 1862, Baumgarten (Viyana)
Ölüm6 Şubat 1918, Viyana
AkımSembolizm, Art Nouveau (Jugendstil), Viyana Secession
EğitimViyana Uygulamalı Sanatlar Okulu
Kurduğu hareketViyana Secession (1897), ilk başkanı
En ünlü dönemiAltın Dönem (yaklaşık 1903–1909)
En ünlü eseriÖpücük (1907–1908)
Diğer önemli eserleriJudith I, Beethoven Frizi, Adele Bloch-Bauer I, Danae, Umut II, Ölüm ve Yaşam
En büyük koleksiyonBelvedere, Viyana

Klimt’e bakınca insanın aklında önce altın kalıyor. Ama biraz daha dikkatli bakınca altının arkasında hep aynı sorular duruyor: aşk, beden, yaşam ve ölüm. Bizans ikonlarının altın zeminini aldı ve Viyana’nın en huzursuz yıllarının duygularıyla doldurdu. Belki de bu yüzden resimleri hem bu kadar süslü hem de bu kadar hüzünlü.

Klimt’in çağdaşları ve ardılları için Egon Schiele ve Edvard Munch yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Sembolizm bilginizi sınamak isterseniz Sembolizm ve Ekspresyonizm testim sizi bekliyor.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler