Rafael Belgeseli: Raphael, The Lord of the Arts (2017) ve Raffaello’nun Kısa Hayatı

Rönesans’ın üç büyük ustasını sayarken hep aynı isimler gelir akla: Leonardo, Michelangelo ve Raffaello (Türkçede çoğu zaman Rafael diye de anılır). İlk ikisinin hayatı fırtınalı, karakterleri zordur; hikayeleri de bu yüzden sık anlatılır. Raffaello ise sakin, zarif, herkesin sevdiği bir dahi olarak bilinir. Belki de bu yüzden onu anlatan film azdır. Raphael: The Lord of the Arts (İtalyanca adıyla Raffaello – Il Principe delle Arti, yani “Sanatların Prensi”) bu boşluğu dolduran bir Rafael belgeseli.

Bence filmi izlemeye değer kılan şey, ekranın büyük bir müze gezisine dönüşmesi. Atina Okulu’nun duvarına, Meryem tablolarının yumuşak yüzlerine, portrelerdeki kumaş kıvrımlarına kamera o kadar yaklaşıyor ki insan bir an nefesini tutuyor. Üstelik film, normalde ziyaretçiye kapalı odalara da giriyor. Kısa ama inanılmaz verimli bir hayatı, onun bıraktığı izlerin peşinden yürüyerek anlatıyor.

Bu yazıda belgeselin künyesine, ne anlattığına, canlandırma sahnelerinin ne kadar gerçeğe dayandığına ve filmde görünen eserlerin bugün nerede olduğuna bakacağız.

Rafael belgeseli künyesi

Rafael belgeseli ne anlatıyor?

Hikaye, Raffaello’nun doğduğu Urbino’da başlıyor. Babası Giovanni Santi, Urbino Dükü’nün sarayında çalışan bir ressam; küçük Raffaello resmi ilk onun atölyesinde öğreniyor. Annesini sekiz yaşında, babasını on bir yaşında kaybediyor. Filmin ilk bölümü bu yalnız ama yetenekli çocuğun Perugia’ya, ressam Perugino’nun yanına ve oradan Citta di Castello’ya uzanan ilk yıllarını izliyor. Brera’daki Meryem’in Evlenmesi, bu dönemin sonunda, henüz yirmi bir yaşındayken yaptığı tablo.

Sonra Floransa geliyor. Genç ressam burada Leonardo’nun ve Michelangelo’nun eserleriyle karşılaşıyor, onlardan öğreniyor ve kendi yumuşak, dengeli Meryem tablolarını yapıyor. Film, Leonardo’nun uçan makinesini canlandırdığı bir sahneyle onun dünyasına da kısa bir kapı açıyor; Sydney Arts Guide’ın yazısı bu sahnenin 3D’de özellikle etkileyici olduğunu belirtiyor.

Filmin en büyük bölümü ise Roma. Raffaello 1508’in sonunda, mimar Bramante’nin önerisiyle Papa II. Julius tarafından Roma’ya çağrılıyor ve papanın sarayındaki odaları fresklerle süslemeye başlıyor. Atina Okulu bu odalardan birinde. Bramante 1514’te ölünce Papa X. Leo, Aziz Petrus Bazilikası’nın yapımını Raffaello’ya emanet ediyor. Ressam artık bir mimar, bir arkeolog, kalabalık bir atölyenin ustası. Ve sonra, 6 Nisan 1520’de, 37 yaşında, kısa bir hastalığın ardından ölüyor. Sonunu biliyoruz, ama bu kadar dolu bir hayatın bu kadar erken bitmesi, filmi izlerken insanın boğazına bir şey takılmasına yetiyor.

Belgesel neyi farklı anlatıyor?

Raffaello’nun hayatı sanat tarihi kitaplarında defalarca anlatıldı. Bu belgeseli farklı kılan, hikayeyi hem bilgiyle hem de duyguyla, yani hem uzmanlarla hem oyuncularla anlatması.

Canlandırma sahneleri

Film tam olarak ne bir biyografik film ne de klasik bir belgesel. Pasatiempo’nun eleştirmeni ona “belgesel drama” diyor: Flavio Parenti’nin canlandırdığı Raffaello, zaman zaman hikayeyi kendi ağzından da anlatıyor. Babası Giovanni Santi’yi Enrico Lo Verso, şair ve bilgin Pietro Bembo’yu Marco Cocci oynuyor. Kostümleri Maurizio Millenotti, dekorları Francesco Frigeri hazırladı. Bu sahneler belgeseli daha sıcak kılıyor; ama hatırlamakta yarar var, oyuncuların konuşmaları ve jestleri birer canlandırma, belgelenmiş anlar değil.

Fornarina: aşk mı, söylence mi?

Filmdeki canlandırmaların en romantiği, Angela Curri’nin oynadığı Fornarina. Roma’daki Palazzo Barberini’de duran ünlü portrenin modeli olan bu kadının, Trastevere’de yaşayan bir fırıncının kızı Margherita Luti olduğu ve Raffaello’nun sevgilisi olduğu anlatılır. “Fornarina” adı da İtalyancada “küçük fırıncı kız” anlamına geliyor. Ama bu, yüzyıllar boyunca büyüyen bir gelenek; modelin kim olduğu bugün de tartışılıyor. İşin ilginç yanı, portredeki kadının sol kolundaki bantta ressamın adı yazılı: “RAPHAEL VRBINAS”. Bence film bu söylenceyi anlatırken onu kesin bir gerçek gibi okumamak, tablonun kendisindeki bu küçük imzanın üzerinde durmak daha güzel.

Kapalı kapıların ardı ve uzman sesleri

Belgeselin en değerli yanı, kameranın gittiği yerler. Film yirmi mekanda çekildi; bunların arasında Vatikan’daki Loggia’lar (Raffaello’nun atölyesiyle süslediği uzun revaklar) ve Apostolik Saray’daki Kardinal Bibbiena’nın dairesi gibi normalde halka kapalı iki yer var. Yorumları ise Vatikan Müzeleri’nin eski müdürü Antonio Paolucci, Uffizi Galerisi’nin eski müdürü Antonio Natali ve sanat tarihçisi Vincenzo Farinella yapıyor. Yani Raffaello’yu, eserlerinin yıllarca bekçiliğini yapmış insanlardan dinliyoruz.

Eleştiriler genel olarak sıcak. Sydney Arts Guide filmi ışıl ışıl ve inanılmaz ayrıntılı çekilmiş, büyüleyici bir film diye anlattı. Pasatiempo da Raffaello’nun başyapıtları arasında hızlı ve iddialı bir tur olarak gördü. Belgesel, aynı ekibin daha önce Vatikan Müzeleri, Floransa ve Uffizi, Aziz Petrus Bazilikası üzerine yaptığı filmlerin devamı. Benzer bir İtalyan sanat belgeseli merak ediyorsanız, Galleria Borghese’de geçen Bernini belgeseli yazısına da bakabilirsiniz.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Belgesel toplam 70 kadar eser gösteriyor; dağıtımcıya göre bunların 40’tan fazlası Raffaello’nun en ünlü işleri. Filmde öne çıkanlar ve bugün bulundukları yerler şöyle:

Meryem’in Evlenmesi (Lo Sposalizio, 1504): Citta di Castello’daki San Francesco Kilisesi için yapıldı. Arka plandaki tapınağın kemerinin üzerinde imzası ve tarihi var: “RAPHAEL VRBINAS MDIIII”. Bugün Milano’daki Pinacoteca di Brera’da.

Saka Kuşlu Meryem (Madonna del Cardellino, 1505-1506 dolayı): Floransa yıllarının en sevilen Meryem tablolarından biri; küçük Vaftizci Yahya, bebek İsa’ya bir saka kuşu uzatıyor. Bugün Floransa’daki Uffizi Galerisi’nde. Uffizi’nin diğer başyapıtları için Uffizi Galerisi’nde görülmesi gereken 10 eser yazısına bakabilirsiniz.

Atina Okulu (1509-1511): Papa II. Julius’un sarayındaki Stanza della Segnatura’nın duvarına yapılmış dev fresk. Ortada Platon ve Aristoteles, çevrelerinde antik dünyanın düşünürleri. Bugün Vatikan Müzeleri’nde, Raffaello Odaları’nda. Figürlerin kim olduğunu Atina Okulu yazısında tek tek anlattım; ziyaret için Vatikan Müzeleri’nde görülmesi gereken 10 eser listesine de göz atabilirsiniz.

Sistine Madonnası (1512-1513 dolayı): Bulutların arasından inen Meryem ve altta dirseklerine yaslanmış, dünyanın en ünlü iki küçük meleği. Bugün Almanya’da, Dresden’deki Eski Ustalar Resim Galerisi’nde. Meleklerin hikayesi Sistine Madonnası yazısında.

La Fornarina (1520 dolayı): Filmin aşk hikayesinin kaynağı olan portre. Ahşap üzerine yağlıboya, 87 × 63 cm. Barberini ailesinin koleksiyonuna 1642’de girdi ve bugün Roma’daki Palazzo Barberini’de, Ulusal Eski Sanat Galerisi’nde.

Başkalaşım (Transfigurazione): Raffaello’nun son büyük tablosu. Smarthistory’nin aktardığına göre ressamın naaşı, atölyesinde bu tablonun altında yatırıldı; sonra Roma’daki Pantheon’a gömüldü. Tablo bugün Vatikan Müzeleri’nin resim galerisi Pinacoteca Vaticana’da, Raffaello’nun mezarı ise hala Pantheon’da.

Raffaello’nun hayatını ve en önemli eserlerini bütünüyle merak ediyorsanız Raffaello yazısına, onunla aynı yıllarda Roma’da çalışan rakibi için Michelangelo ve Sistine Şapeli yazılarına, Floransa’da ondan çok şey öğrendiği usta için de Leonardo da Vinci yazısına bakabilirsiniz. Dönemin bütün resmi için Rönesans nedir? yazısı iyi bir başlangıç.

Rafael belgeseli hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını ve sanat dünyasını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.