Klimt & Schiele: Eros and Psyche (2018): Viyana’nın Son Altın Yılı

Klimt & Schiele: Eros and Psyche (İtalyanca özgün adıyla Klimt & Schiele – Eros e Psiche), bir şehrin altın çağının son yılına bakan bir belgesel. Yıl 1918. Birinci Dünya Savaşı bitiyor, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu dağılıyor, İspanyol gribi Avrupa’yı kasıp kavuruyor. Aynı yıl Viyana, iki büyük ressamını kaybediyor: Şubat’ta Gustav Klimt’i, Ekim’in son gününde de henüz 28 yaşındaki Egon Schiele’yi.

Klimt ve Schiele belgeseli, bu iki ressamı tek başına değil, birlikte anlatmasıyla değerli. Biri altın varaklı, süslü, neredeyse kutsal bir güzelliğin ressamı. Öteki köşeli, çıplak, kırılgan bedenlerin. İkisi aynı şehirden, aynı dönemden, hatta birbirine hayran iki insan. Bence filmin güzelliği de bu iki uç arasında gidip gelirken, aslında aynı soruyu sorduklarını göstermesi: İnsan arzusunu, korkusunu, ölüm düşüncesini nasıl resmeder?

Bu yazıda belgeselin künyesine, ne anlattığına, nerede güçlü nerede zayıf olduğuna ve filmde gördüğümüz tabloların bugün hangi müzelerde olduğuna bakacağız.

Klimt & Schiele: Eros and Psyche künyesi

Klimt & Schiele belgeseli ne anlatıyor?

Film, sonla başlıyor. 31 Ekim 1918 gecesi Egon Schiele, İspanyol gribinden ölüyor. Eşi Edith, aynı hastalıktan, altı aylık hamileyken üç gün önce ölmüştü. Oysa aynı yılın baharında Schiele, hayatının en büyük başarısını yaşamıştı: Viyana Secession’ın (Klimt ve arkadaşlarının 1897’de kurduğu, akademinin tutucu çizgisinden “ayrılan” sanatçılar birliği) binasında açılan sergide 19 yağlıboya resmi ve çok sayıda desenle ilk kez büyük bir ilgi görmüştü. Ustası ve dostu saydığı Klimt ise bundan birkaç ay önce, Şubat 1918’de ölmüştü.

Belgesel buradan geriye dönüp 1900’lerin Viyana’sını kuruyor. Bir yanda kahvehaneler, balolar, Strauss valsleri; öte yanda hiç olmadığı kadar cesur fikirler. Sigmund Freud 1900’de Rüyaların Yorumu’nu yayımlamış, insanın bilinçaltını ve arzularını konuşulabilir kılmıştı. Film, Klimt’in ve Schiele’nin eserlerini bu yeni düşünce ortamının içine yerleştiriyor. Adındaki “Eros” (arzu, aşk) ve “Psyche” (ruh) kelimeleri de buradan geliyor.

Film yalnızca iki ressamı anlatmıyor. Gustav Mahler’in müziği, Richard Strauss’un o dönem skandal yaratan operası Salome, mimarlık ve el sanatları da hikayeye giriyor. En sevdiğim yanlarından biri, dönemin kadınlarına ayırdığı yer: salonunda sanatçıları ağırlayan gazeteci Berta Zuckerkandl, kendi fotoğraf stüdyosunu açan Dora Kallmus, evindeki toplantılarla bilinen Alma Mahler ve genç kızların iç dünyası üzerine yazan psikanalist Hermine Hug-Hellmuth. Böylece tablolardaki kadınlar yalnızca model olarak değil, o şehri birlikte değiştiren insanlar olarak da görünüyor.

Kamera müzelerde tabloların çok yakınına giriyor. İzlerken fark edeceksiniz: Klimt’in altın yaprakları, Schiele’nin sert, titrek fırça izleri, bir müze salonunda uzaktan bakınca kaçırabileceğiniz kadar ince ayrıntılarla önünüze geliyor. Anlatıcı Lorenzo Richelmy sizi Viyana sokaklarında gezdiriyor, Lily Cole de dönemin metinlerinden okumalar yapıyor.

Ne kadar gerçek?

Bu bir belgesel, yani kurgu bir film değil. Ama her belgesel gibi o da bir anlatı seçiyor. Bunu bilerek izlemek, filmden alacağınız tadı artırıyor.

Sağlam olan: Müzeler ve uzmanlar

Film, Viyana’nın önde gelen koleksiyonlarında çekildi: Albertina, Belvedere, Kunsthistorisches Museum, Leopold Müzesi, Sigmund Freud Müzesi ve Wien Museum. Kamera ayrıca Secession binasına ve Schiele’nin doğduğu Tulln’daki Egon Schiele Müzesi’ne giriyor. Konuşan isimler de sağlam: Schiele’nin eserleri üzerine uzun yıllardır çalışan sanat tarihçisi Jane Kallir, Klimt uzmanı Alfred Weidinger ve Nobel ödüllü sinirbilimci Eric Kandel. Kandel’in varlığı bence özellikle ilginç, çünkü bu tablolara bir beyin bilimcinin gözüyle de bakılabileceğini hatırlatıyor.

Dikkat edilmesi gereken: Söylentiler ve yorumlar

Belgesel, iki ressamın özel hayatına da giriyor. Klimt’in hayatındaki kadınlar ve ona atfedilen çok sayıda çocuk anlatılıyor; bu konuda kesin bilgiden çok söylenti olduğunu akılda tutmak gerek. Schiele’nin 1912’de, yaptığı resimler yüzünden “ahlaka aykırılık” suçlamasıyla kısa bir süre hapis yatması ise belgelenmiş bir olay; bu dönemde hücrede yaptığı desenler de filmde görünüyor.

Bir de tablolara yüklenen anlamlar var. Örneğin Schiele’nin Ölüm ve Genç Kız’ı genellikle, onun uzun süre birlikte yaşadığı Wally Neuzil’den ayrılıp Edith Harms’la evlenmesine bağlanıyor. Bu yaygın ve güçlü bir yorum, ama yine de bir yorum. Belgesel bu okumaları çekici bir dille veriyor; bence tabloya bakarken kendi duygunuza da yer bırakmakta yarar var.

Eleştirmenler ne dedi?

Belgesel İtalya’da Ekim 2018’de yalnızca üç gün sinemalarda gösterildi, ardından elli kadar ülkede “sanat sineması etkinliği” olarak perdeye geldi. Sydney Arts Guide’da Lynne Lancaster filmi “büyüleyici, merak uyandırıcı ve biraz da rahatsız edici” buldu; tabloların yakın çekimlerini övdü, ama Lily Cole’un Salome okumasını cansız buldu. Bu türden müze belgesellerinde sık rastlanan bir durum: Görüntüler göz dolduruyor, araya giren canlandırmalar herkesi aynı ölçüde ikna etmiyor.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Belgeselin güzel yanı, gördüğünüz tabloların büyük kısmını Viyana’da, birkaç kilometre içinde görebilmeniz. Filmde öne çıkan eserler şunlar:

Gustav Klimt, Öpücük (1908-1909): Klimt’in “altın dönemi”nin simgesi, bir çiçek tarlasında birbirine sarılan çift. Viyana’daki Belvedere Sarayı’nın (Üst Belvedere) koleksiyonunda. Tablonun hikayesini ve nasıl okunacağını Öpücük (Klimt) yazısında ayrıntılı anlattım.

Gustav Klimt, Judith I (1901): İncil’deki Judith’in, düşman komutanı Holofernes’in kesik başını tutarken yarı kapalı gözlerle bize baktığı tablo. Çerçevesi de eserin parçası: Klimt’in kardeşi Georg’un yaptığı metal çerçevenin üstünde Judith ve Holofernes adı yazıyor. Tablo Belvedere koleksiyonunda; zaman zaman başka müzelere ödünç verildiği için gitmeden önce Belvedere’nin sitesine bakmanızı öneririm.

Gustav Klimt, Beethoven Frizi (1902): Beethoven’ın Dokuzuncu Senfonisi’nden esinlenen, insanın mutluluk arayışını anlatan uzun duvar resmi. 1902’deki Secession sergisi için yapıldı ve bugün de Secession binasının bodrumundaki, özel olarak düzenlenmiş bir salonda görülebiliyor.

Egon Schiele, Ölüm ve Genç Kız (1915): Kaya ve beyaz bir örtü üzerinde birbirine sıkıca sarılmış iki figür. Siyah giysili figürde Schiele’nin kendi yüzü, kızda ise Wally Neuzil görülür. Yağlıboya, 150 x 180 cm. Bugün Belvedere’de, Klimt’in tablolarıyla aynı çatı altında.

Egon Schiele, Wally Neuzil’in Portresi (1912): Küçük bir ahşap pano üzerine yağlıboya (32 x 39,8 cm), iri mavi gözlü, başını hafifçe eğmiş bir genç kadın. Leopold Müzesi’nin en sevilen eserlerinden biri.

İşin ilginç yanı, bu küçük portre on yılı aşan bir hukuk mücadelesinin konusu oldu. Leopold Müzesi’nin kaydına göre tablo, 1938’de Nazi baskısıyla galerisini bırakmak zorunda kalan Yahudi sanat tüccarı Lea Bondi Jaray’a aitti. Müze tabloyu 1997’de New York’taki MoMA’ya ödünç verince ABD hükümeti, eserin Nazi döneminde çalındığı gerekçesiyle dava açtı. Mahkeme 2009’da tablonun Bondi Jaray’dan çalındığına karar verdi; 2010’da müze, Bondi Jaray’ın mirasçılarına yüklü bir ödeme yaparak anlaştı ve Wally Viyana’ya döndü. Bugün Leopold Müzesi’nde görülebiliyor.

Filmde ayrıca Klimt’in Adele Bloch-Bauer II portresi ve manzaraları, Schiele’nin otoportreleri ve çıplak figür çalışmaları da yer alıyor. Klimt’in Adele Bloch-Bauer portrelerinin hikayesini Klimt filmleri yazısında, Schiele’nin hayatını anlatan uzun metrajlı filmi ise Egon Schiele: Tod und Madchen yazısında bulabilirsiniz. İki ressamı daha yakından tanımak isterseniz Gustav Klimt ve Egon Schiele yazılarına, Schiele’nin de içinden çıktığı akım için ekspresyonizm nedir yazısına bakabilirsiniz.

Klimt & Schiele belgeseli hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını anlatan diğer filmler ve belgeseller için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.