Orhan Peker: Kedilerin, Atların ve Hüznün Ressamı

Orhan Peker’in bir kedisi şezlonga kurulup size bakar, bir atı yem torbasına başını gömer, bir delikanlı yakaladığı balığı kedilerden korur. Konular gündelik, neredeyse sıradandır; ama renk lekeleri o kadar cesur, fırça o kadar kaba ve hızlıdır ki resim birden bir duyguya dönüşür. Dostu şair İlhan Berk, onun en parlak resimlerinde bile içeride bir acının bulunduğunu yazar.

Ressam ise kendi sanatını tek bir sözcükle anlatırdı: içtenlik. Bu yazıda Orhan Peker’in hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini bugün nerede görebileceğinizi derledim.

Orhan Peker kimdir?

Trabzon’dan Avusturya Lisesi’ne

Orhan Peker Trabzon’da doğdu. Doğum yılı kaynaklarda farklı geçer: Milli Reasürans Sanat Galerisi 1927 der, İstanbul Modern ve müzayede kayıtları 1926 verir. Ortaokuldayken Akademi’ye girip ressam olmak istiyordu, ama ailesinin isteğiyle İstanbul’daki Avusturya Lisesi’ne (Sankt Georg) gitti.

Bedri Rahmi atölyesi ve Onlar Grubu

1944’te Güzel Sanatlar Akademisi’ne girdi ve Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun atölyesinde okudu. Yakın dostu ressam Turan Erol, onun için “Akademi’ye başladığında zaten ressamdı” der. İstanbul Modern’e göre 1947’de atölye arkadaşlarıyla Onlar Grubu’nu kurdu ve 1952’ye kadar grubun etkinliklerine katıldı. 1951’de Akademi’den mezun olunca İstanbul Şehir Tiyatroları’nda yönetmen Max Meinecke’yle çalıştı; bu iş onu Avrupa kentlerine götürdü, müzelerde hayran olduğu eserleri kendi gözüyle gördü. İlk kişisel sergisini 1954’te İstanbul’da açtı.

Kokoschka’nın yaz akademisi ve Ankara yılları

1956’da Adnan Benk’in önsözüyle “Orhan Peker” adlı bir kitap yayımlandı; aynı yıl Avusturyalı dışavurumcu ressam Oskar Kokoschka’nın Salzburg’daki yaz akademisine katıldı. Paris, Hamburg ve Münih’te çalıştıktan sonra 1959’da Ankara’ya yerleşti ve Turizm Bakanlığı’nda çalışmaya başladı. Bakanlık onu 1963’te bir yıllığına İspanya’ya gönderdi; izlenimlerini “İspanya Defteri” adlı bir çalışmada topladı. 1965’te “Beyaz Atlar” adlı resmiyle 26. Devlet Resim ve Heykel Sergisi’nde birincilik ödülü aldı. 1969’da mimar Ragıp Uluç’la birlikte hazırladığı afiş, Japonya’daki Expo 70 için açılan yarışmada birinci seçildi; 1970’te TRT Resim ve Heykel Yarışması’nda ödül kazandı.

Brüksel, Ayvalık ve son sergi

İlk yurt dışı kişisel sergisini 1971’de Brüksel’deki Galerie sans Frontières’de açtı. 1972’de “Yılın Sanatçısı” seçildi ve yeniden Avrupa’ya giderek Paris, Brüksel, Köln ve Münih’te çalıştı. 1975’te İstanbul’a döndü, daha sonra Ayvalık’ta yaşamaya başladı. 1978’de Bedri Rahmi Sanat Galerisi’nde açılan sergi son sanatsal etkinliği oldu. Orhan Peker 29 Mayıs 1978’de 51 yaşında hayatını kaybetti. Ölümünden sonra eserleri pek çok kez yeniden sergilendi; Milli Reasürans Sanat Galerisi 1994’te kapılarını onun sergisiyle açtı, 2002’deki 50. sergisini de yine ona ayırdı.

Orhan Peker’in sanat anlayışı

“Her şeyden önce içtenlik”

Peker, 1960’larda Ankara’da kendi eliyle yazdığı biyografisinde resim sanatında her şeyden önce içtenliğe, yani bireysel bir tavra inandığını söyler; kendi kişisel dilini bulmadan, bağlanmış yollarla gerçek sanata ulaşılacağına hiç inanmadığını ekler. Fransızların “şiirsel gerçekçilik” dediği sanatın onu hep ilgilendirdiğini anlatır. Üslubun bir tür tutsaklık olduğunu, ana düşüncelerden sapmadan değişmeyi doğal bulduğunu da söylemiştir.

Lekeler, renk alanları ve hüzün

İstanbul Modern’e göre Peker, doğrudan figüratif betimlemeler yerine renk alanlarının ve dokunun biçimlere ve figürlere dönüştüğü yalın resimler yaptı. Akademik çalışmalar onun resmini “lekeci” bir anlatım olarak tanımlar. Turan Erol’un yazdığına göre seçtiği konular, yani sakin yük atları, kara kuşlar, kediler, kurbağalar, itfaiyeciler ve solmuş çiçekler, birer konu olmanın ötesine geçip modern insanın ruhsal bunalımlarına tanıklık eder. İlhan Berk ise onun resimlerinde kalabalıklar yerine tek tek insanların, hayvanların ve nesnelerin bulunduğunu, en parlak figürlerin bile derin bir yalnızlık taşıdığını söyler. Milli Reasürans’ın deyişiyle o hem “Türk resminin yaramaz çocuğu” hem de “siyah-beyazın ustası”ydı.

Orhan Peker’in en önemli 10 eseri

Seçkideki eserlerin künyeleri İstanbul Modern ve Türkiye İş Bankası’nın koleksiyon kayıtlarından, müzayede evlerinin kataloglarından, basından ve Hayri Ağan’ın 2023’te Bodrum Sanat ve Tasarım Dergisi’nde yayımlanan makalesinden alındı. Peker’in resimlerinin çoğu tarihsizdir; kayıtta tarih yoksa yazılmadı.

1. Beyaz Atlar (1965)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Tuval üzerine yağlıboya, 88 x 90 cm. Peker’e 1965’te 26. Devlet Resim ve Heykel Sergisi’nde birincilik ödülünü kazandıran resim. Yeşil ve sarımsı bir zeminin önünde yan yana duran atlar; gövdeleri kalın, pütürlü beyaz boyayla, sırtlarına atılmış örtüler ve sarkan püsküller ise iri siyah lekelerle kurulmuş. Sol altta bir araba tekerleği seçiliyor. Ağan’ın makalesine göre Peker 1960’tan sonra tekli, ikili, üçlü at gruplarını ve at başlarını figüratif ile soyut arasındaki gerilimle defalarca resmetti; Beyaz Atlar bu arayışın en tanınan örneği.

2. At Başı (1971)

Nerede: Özel koleksiyon (IEGOR müzayedesi, Montreal, 2022)

Tuval üzerine yağlıboya; sağ altta “Orhan 71” imzası ve tarihi var. Dikey bir tuvalde başını yem torbasına eğmiş, kızıl kahverengi bir at; alnındaki beyaz akıtma, boynundaki işlemeli koşum ve yanında asılı duran siyah, süslü bir yular ayrıntılı biçimde boyanmış. Açık gri zemin hızlı, kıvrak fırça darbeleriyle dolu. Müzayede kaydına göre eser, Kanadalı bir büyükelçinin koleksiyonundan geliyor. Peker’in at başı resimlerinin daha ayrıntılı ve renkli bir örneği.

3. Balıkçı Çocuk ve Kediler (1976)

Nerede: İstanbul Modern Sanat Müzesi, İstanbul (Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Vakfı Koleksiyonu, uzun süreli ödünç)

Tuval üzerine yağlıboya, 189 x 266 cm. Ayvalık’ta yapılan bu büyük tuvalde genç bir balıkçı yakaladığı balıkların başında çömelmiş, yanında biri koyu biri açık iki kedi balıklara odaklanmış. İstanbul Modern’in yorumuna göre soğuk tonlardaki üç geniş şeritten üstteki gri ve mavi, alttaki toprağı yansıtır, siyahlı-mavili geniş alan ise engin bir denizi işaret eder; iki kedi günün o saatini, geleneksel olarak beyaz kılın siyah kıldan ayırt edilemediği anı temsil eder. Balıkçı, çocuklukla yetişkinlik arasındaki bir geçiş anında yakalanmış bir delikanlıdır. Peker’in en tanınan ve en büyük resimlerinden.

4. Karakuşlar

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Tuval üzerine yağlıboya, 82 x 52,5 cm. Hardal sarısı bir zeminin üzerine kanatlarını açmış kara bir kuş, neredeyse bütün tuvali kaplayan iri, siyah bir leke halinde iniyor. Turan Erol’un Peker için saydığı “kara kuşlar”ın en yalın örneklerinden. Kuş burada bir hayvandan çok bir gölge, bir uğursuzluk işareti gibi; Peker’in lekeci anlatımının ne kadar az araçla ne kadar güçlü bir etki yaratabildiğini gösteriyor.

5. Manda ve At

Nerede: Özel koleksiyon (Mehmet Kıyat Koleksiyonu)

Tuval üzerine yağlıboya, 75 x 115 cm. Turuncu, okra ve beyaz geniş şeritlerle boyanmış bir kıyıda ya da bir dere kenarında, solda başını yere eğmiş gri-mavi bir at, sağda suyun içine uzanmış koyu bir manda. Arada siyah, kalın bir çizgi bir yol ya da bir dere gibi akıyor. İki yorgun hayvanın sessiz birlikteliği, Peker’in Anadolu manzarasını birkaç renk alanına indirgediği resimlerinden.

6. Kedi

Nerede: Türkiye İş Bankası Sanat Eserleri Koleksiyonu, İstanbul

Yağlıboya, 100 x 55 cm. Hardal ve okra tonlarında bir zeminde, dikey ve sanki yukarıdan bakılmış gibi duran turuncu çizgili bir kedi; kuyruğu tuvalin üst kenarına kadar uzanıyor. İş Bankası’nın notu, kırmızı tonlarının hakim olduğu bu kedinin doğrudan izleyiciye yöneldiğini söyler. Kedi, Peker’in resminde en sık karşımıza çıkan hayvandır; burada birkaç renk lekesiyle hem bir hayvanı hem de onun tembel, rahat ruh halini anlatıyor.

7. At Başı (Beyaz)

Nerede: Özel koleksiyon (Portakal Sanat ve Kültür Evi kaydı)

Tuval üzerine yağlıboya, 67 x 44 cm. Ham keten rengindeki bir zeminde cepheden bakan beyaz bir at başı; kulakları dimdik, alnında kırmızı bir püskül, gözlerinin yanında kahverengi meşin göz siperleri. Başı çevreleyen mavi ve siyah bir yay, koşumu ya da bir hamudu andırıyor. Portakal’ın kaydına göre eser, Rezzan Has Müzesi’nin “Türk Resim Sanatının Bir Asırlık Öyküsü II” kitabında yer alıyor. Beyaz Atlar’ın kalın beyaz boyası burada tek bir at başında yoğunlaşıyor.

8. Kedili Özden

Nerede: Özel koleksiyon (Beyaz Müzayede, 2012)

Kırmızı bezli bir şezlonga yaslanmış, kucağında siyah-beyaz bir kedi tutan bir genç kız ya da kadın; arkada açık renkli, sakin bir kıyı. Hürriyet Daily News’e göre eser Mart 2012’de 19. Beyaz Müzayede’nin en çok ilgi gören satışlarından biri oldu. Peker’in kedi ve şezlong motiflerini bir figürle buluşturduğu, sıcak ve aynı zamanda hüzünlü bir resim.

9. İsimsiz (Kadın Portresi)

Nerede: Türkiye İş Bankası Sanat Eserleri Koleksiyonu, İstanbul

Kağıt üzerine pastel, 57 x 46,5 cm, “Orhan” imzalı. Gri-mavi bir zeminde profilden, başını öne eğmiş, kısa siyah saçlı bir kadın. İş Bankası’nın notu figürün ifadesinin düşünceli olduğunu vurgular. Pastelin yumuşak dokusu ve sade renkler, İlhan Berk’in Peker’in figürlerinde gördüğü sessiz yalnızlığı açıkça hissettiriyor.

10. Deniz Kenarı ve Çocuk

Nerede: Özel koleksiyon (Plevneli Koleksiyonu)

Kağıt üzerine pastel, 63 x 48 cm. Elinde büyük bir can simidi tutan, çıplak gövdeli bir çocuk; simidin içinden yüzü ve omzu görünüyor. Arkada mavi çizgilerle belirtilmiş deniz, uzakta top oynayan ve yüzen küçük figürler. Çocuğun gri tonlarla çizilmiş bedeniyle denizin canlı mavisi arasındaki karşıtlık, bir yaz gününün neşesine Peker’e özgü bir dalgınlık ekliyor.

Orhan Peker’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

En bilinen eseri Balıkçı Çocuk ve Kediler, Karaköy’deki İstanbul Modern’de, Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Vakfı’ndan uzun süreli ödünç olarak bulunuyor. Koleksiyon sergileri dönem dönem değiştiği için gitmeden önce müzenin sitesine bakmanızı öneririm. Müze salı, çarşamba, perşembe, cumartesi ve pazar 10.00–18.00, cuma 10.00–20.00 arasında açık, pazartesi kapalı. Güncel bilgi için müzenin ziyaret sayfasına bakabilirsiniz.

Türkiye İş Bankası’nın sanat koleksiyonundaki Kedi’yi ve pastel kadın portresini İş Bankası’nın Google Arts & Culture sayfasında inceleyebilirsiniz. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin koleksiyonunda Beyaz Atlar ve Karakuşlar bulunuyor; müzede salonlardan biri de onun adını taşır: Orhan Peker Salonu. Turan Erol’un da vurguladığı gibi eserlerinin büyük bölümü Türkiye’de ve yurt dışında özel koleksiyonlarda; bu yüzden resimleri sıkça müzayedelerde ve galeri sergilerinde ortaya çıkar.

Orhan Peker hakkında merak edilenler

Kısaca Orhan Peker

Orhan Peker’in resimlerinin önünden gülümseyerek geçmek kolaydır; kediler, atlar, ayçiçekleri. Ama biraz durursanız o kalın, hızlı fırça darbelerinin altından bir hüzün sızdığını fark edersiniz. Belki de onu bu kadar sevilen bir ressam yapan, neşeyle acıyı aynı lekede buluşturabilmesidir.

Türk resminin öteki ustalarını tanımak için Türk ressamlar ve eserleri sayfama, Peker’in hocası Bedri Rahmi Eyüboğlu ve aynı kuşaktan, gündelik hayatı resmeden Nuri İyem yazılarıma göz atabilirsiniz.