Mary Cassatt: İzlenimcilerin Arasındaki Tek Amerikalı Kadın Ressam

“Bir kadının böyle çizebileceğini kabul etmiyorum.” — Edgar Degas’nın Cassatt için söylediği aktarılan söz (Metropolitan Müzesi’nin aktarımı)

Degas’nın bu sözü, bir iltifattan çok dönemin önyargısını anlatır. Mary Cassatt, kadınların resim akademilerine zorlukla kabul edildiği, kafelerde yalnız oturamadığı bir çağda, Pennsylvania’dan Paris’e gidip orada sanat tarihine adını yazdıran bir ressam. Üstelik bunu, erkek meslektaşlarının pek giremediği bir dünyayı, kadınların ve çocukların özel hayatını resmederek yaptı.

Cassatt yalnızca bir ressam değil, Amerika’daki büyük İzlenimci koleksiyonlarının oluşmasına yardım eden bir danışmandı da. Bu yazıda Mary Cassatt’ın hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Mary Cassatt kimdir?

Pittsburgh’da varlıklı bir aile

Mary Stevenson Cassatt 22 Mayıs 1844’te, bugün Pittsburgh’un bir parçası olan Allegheny City’de doğdu. Babası Robert Cassatt varlıklı bir iş insanıydı; aile Mary’nin çocukluğunda birkaç yıl Avrupa’da yaşadı. Mary daha küçük yaşta Paris’i, Almanya’yı ve büyük müzeleri tanıdı. Ağabeyi Alexander Cassatt ise ileride Pennsylvania Demiryolu’nun başına geçecekti.

Philadelphia’dan Paris’e

Cassatt 1860’ların başında Philadelphia’daki Pennsylvania Güzel Sanatlar Akademisi’nde okudu. Ama derslerden sıkıldı ve asıl eğitimin Avrupa’da olduğuna karar verdi. Ailesinin itirazlarına rağmen 1866’da Paris’e gitti. Kadınlar o yıllarda Güzel Sanatlar Okulu’na (École des Beaux-Arts) kabul edilmediği için Jean-Leon Gerome gibi hocalardan özel dersler aldı ve kendini büyük ölçüde Louvre’da eski ustaların tablolarını kopyalayarak yetiştirdi. 1868’de bir eseri ilk kez Paris Salonu’na kabul edildi.

1870’te Fransa-Prusya Savaşı yüzünden Amerika’ya döndü, ardından İtalya, İspanya ve Hollanda’da eski ustaları inceledi. Özellikle İspanya’da gördüğü Velazquez ve Hollanda’da gördüğü Frans Hals, onun cesur fırça kullanımını etkiledi. 1874’te Paris’e kesin olarak yerleşti.

Degas’nın daveti ve İzlenimciler

Salon jürisinin katı beğenisi Cassatt’ı giderek daha çok sıkıyordu; 1877’de Salon’a gönderdiği eserler reddedildi. Aynı yıl Edgar Degas onu, bağımsız sergiler açan İzlenimci gruba katılmaya davet etti. Cassatt bu daveti hayatının dönüm noktası olarak gördü ve kabul etti. Grubun sergilerinden dördünde, 1879, 1880, 1881 ve 1886’da eser gösterdi; bu sergilere katılan tek Amerikalı ressam oldu.

1877’de anne babası ve kız kardeşi Lydia da Paris’e taşınıp onunla yaşamaya başladı. Lydia ablasının en sevdiği modellerinden biri oldu; ama hastalığı nedeniyle 1882’de öldü. Cassatt ile Degas arasında ömür boyu süren, zaman zaman gergin ama birbirine saygılı bir sanatçı dostluğu vardı. İkisi birlikte baskı teknikleri üzerine çalıştı.

Japon baskıları ve anne-çocuk resimleri

Metropolitan Müzesi’ne göre Cassatt, 1890 baharında Paris Güzel Sanatlar Okulu’nda açılan büyük Japon ukiyo-e baskıları sergisini görünce çok etkilendi ve 1890–1891’de on renkli baskıdan oluşan ünlü dizisini yaptı. Bu yıllarda resimlerinin konusu da belirginleşti: anneler, çocuklar, banyo, emzirme ve oyun sahneleri. Cassatt’ın kendisi hiç evlenmedi ve çocuğu olmadı; modelleri çoğu zaman komşular, tanıdıklar ya da ailesinin çocuklarıydı.

1893’te Chicago’daki Dünya Kolomb Sergisi’nin Kadınlar Binası için “Modern Kadın” adlı büyük bir duvar resmi yaptı; bu eser bugün kayıp. 1895’te New York’ta Durand-Ruel galerisinde Amerika’daki ilk büyük kişisel sergisi açıldı.

Koleksiyonerlerin danışmanı

Cassatt’ın Amerikan sanatına bir başka büyük katkısı, zengin Amerikalı koleksiyonerlere yol göstermesiydi. Yakın dostu Louisine Havemeyer ve eşi Henry Havemeyer, onun önerileriyle Manet, Degas ve diğer İzlenimcilerin eserlerini satın aldı. Bu koleksiyonun büyük bölümü sonradan New York’taki Metropolitan Müzesi’ne bağışlandı. Cassatt’ın kendi Çay Masasındaki Hanım tablosunu müzeye bağışlamasını da Louisine Havemeyer sağladı.

Beaufresne’deki son yıllar

1894’te Cassatt, Paris’in yaklaşık 80 km kuzeybatısındaki Mesnil-Théribus’ta Beaufresne Şatosu adlı bir kır evi satın aldı. Evin süs havuzu ve ördekleri, sonraki yılların sandal ve su resimlerine sahne oldu. Yaşlandıkça gözleri bozuldu; katarakt yüzünden 1910’ların ortasında resim yapmayı bıraktı. Mary Cassatt 14 Haziran 1926’da, 82 yaşında Beaufresne’de öldü.

Mary Cassatt’ın sanat anlayışı

Kadınların dünyasından bakmak

Degas ve Monet gibi erkek İzlenimciler kafeleri, yarış pistlerini, kulisleri ve kent sokaklarını resmederken, Cassatt’ın konuları dönemin bir kadınının girebildiği mekanlardı: salonlar, çay masaları, tiyatro locaları, bahçeler ve çocuk odaları. Ama bu sınırlı dünyayı bir eksiklik olarak değil, kendine özgü bir bakış olarak kullandı. Resimlerindeki kadınlar süs eşyası değildir; okur, düşünür, örgü örer, çay ikram eder, tiyatroda çevresini dürbünle izler.

Anne ve çocuk: tatlılık değil yakınlık

Cassatt’ın en tanınan konusu anne ve çocuktur. Ama bu resimler, dönemin şekerli aile tablolarından farklıdır. Çocuklar her zaman uslu ve güzel değildir; bazen sıkılmış, bazen huysuz, bazen uykuludur. Anneler de çoğu zaman bize değil, çocuğa bakar. Cassatt dokunuşları, sarılmaları, banyo ve giydirme gibi gündelik bakım anlarını sakin ve gerçekçi bir dikkatle resmeder. Bu yüzden onun anne-çocuk resimleri bir Meryem ve İsa sahnesinin modern ve dünyevi bir karşılığı gibi okunur.

Japon baskılarının izi

1890’dan sonra Cassatt’ın resimleri değişti. Japon baskılarından öğrendiği yukarıdan bakış açısı, keskin kırpmalar, düz renk alanları ve desenli kumaşlar kompozisyonlarına girdi. Terra Vakfı, Yaz Zamanı’nın kompozisyonunun bir Torii Kiyonaga baskısından esinlenmiş olabileceğini yazıyor. Bu ilgi, aynı yıllarda Paris’i saran Japonizm akımının bir parçasıydı; Hokusai’nin Büyük Dalga’sı da bu dönemde Avrupalı sanatçıların en çok konuştuğu Japon eserlerindendi.

Berthe Morisot ile iki kadın İzlenimci

İzlenimci grubun iki önemli kadın ressamı Cassatt ve Berthe Morisot idi. İkisi de kadınların gündelik hayatını resmetti, ama farklı biçimlerde: Morisot’un fırçası hafif ve uçucuyken, Cassatt’ın figürleri daha sağlam bir çizime ve hacme dayanır. Cassatt Japon baskıları sergisini gördükten sonra Morisot’a yazdığı mektupta, renkli baskı yapmak isteyen biri için bundan daha güzel bir şey hayal edilemeyeceğini söylüyordu.

Mary Cassatt’ın en önemli 10 eseri

1. Mavi Koltukta Küçük Kız – Little Girl in a Blue Armchair (1878)

Nerede: National Gallery of Art (Ulusal Sanat Galerisi), Washington

Tuval üzerine yağlıboya. Mavi çiçekli koltukların doldurduğu bir salonda, küçük bir kız bir koltuğa yayılmış, bir kolunu başının arkasına atmış, sıkılmış gibi oturuyor. Yanındaki koltukta küçük bir köpek uyuyor. Çocuğun duruşu, dönemin uslu ve süslü çocuk portrelerinden çok farklı: rahat, gerçek ve biraz da huysuz.

Bu eserde neye bakmalı? Arka plana. Cassatt’ın sanat taciri Ambroise Vollard’a yazdığı mektuba göre Degas, resmin arka planı hakkında ona öneriler verdi, hatta bir bölümünü kendisi boyadı. National Gallery of Art’ın teknik incelemeleri de boyanın altındaki değişikliklerle bu müdahalenin izlerini doğruladı. Cassatt resmi 1878 Paris Dünya Sergisi’nin Amerikan bölümüne gönderdi, ama jüri reddetti.

2. Locada – In the Loge (1878)

Nerede: Museum of Fine Arts (Güzel Sanatlar Müzesi), Boston

Tuval üzerine yağlıboya, 81,3 x 66 cm. Siyah gündüz kıyafetli bir kadın, Paris’teki bir tiyatronun locasında dürbününü karşı sıralara çevirmiş, dikkatle bakıyor. Elinde kapalı bir yelpaze var. Arka plandaki localardan birinde ise bir adam, dürbününü sahneye değil ona doğrultmuş. Boston Güzel Sanatlar Müzesi’ne göre bu, Amerika’da sergilenen ilk Cassatt İzlenimci resmiydi; 1878’de Boston’da başka bir adla gösterildi.

Bu eserde neye bakmalı? Bakışların yönüne. Kadın bakan, adam ise bakılanı izleyen kişi. Böylece resim, kadınları her zaman “bakılan” olarak gösteren geleneği tersine çevirir. Aynı konuyu ele alan Renoir’ın süslü ve izleyiciye dönük loca kadınlarıyla karşılaştırınca fark daha da belirginleşir.

3. Çay Fincanı – The Cup of Tea (yaklaşık 1880–1881)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Tuval üzerine yağlıboya, 92,4 x 65,4 cm. Pembe bir elbise ve şapka giymiş genç bir kadın, çizgili bir koltukta oturmuş, beyaz eldivenli elleriyle bir çay fincanı tutuyor. Model, ressamın 1877’de Paris’e taşınan ve sık sık poz veren kız kardeşi Lydia. Metropolitan Müzesi’ne göre Cassatt bu resmi 1881 İzlenimci sergisinde gösterdi ve büyük övgü aldı.

Bu eserde neye bakmalı? Renklere ve fırçaya. Pembe, beyaz ve yeşilin hızlı, gevşek fırça darbeleriyle nasıl yan yana konduğuna bakın. Çay içmek, Paris’in burjuva kadınları için önemli bir toplumsal ritüeldi; Cassatt bu küçük anı ciddiye alır ve ona sakin bir ağırlık kazandırır.

4. Çay Masasındaki Hanım – Lady at the Tea Table (1883–1885)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Tuval üzerine yağlıboya. Metropolitan Müzesi’ne göre resim, Cassatt’ın annesinin kuzeni Mary Dickinson Riddle’ı çay masasının başında gösteriyor. Siyahlar giymiş, başına beyaz bir dantel örtü atmış yaşlı kadın, kızının Cassatt ailesine armağan ettiği mavi beyaz, yaldızlı Kanton porseleninden bir çay takımının başında dimdik oturuyor.

Bu eserde neye bakmalı? Yüze ve porselene. Kadının keskin profili ve kararlı bakışı resmin merkezinde. Müzeye göre Riddle ailesi resmi beğenmedi ve kabul etmedi; tablo yıllarca Cassatt’ta kaldı. Kızının, annesinin burnunun büyük gösterildiğini düşündüğü anlatılır. Sonunda Louisine Havemeyer’in ısrarıyla Cassatt resmi 1923’te Metropolitan Müzesi’ne bağışladı.

5. Mektup – The Letter (1890–1891)

Nerede: Baskıları National Gallery of Art (Washington), Metropolitan Müzesi (New York), Philadelphia Sanat Müzesi ve başka koleksiyonlarda

Renkli kuru kazı (drypoint) ve akuatint. Mavi, çiçek desenli bir elbise giymiş genç bir kadın, yaprak desenli bir duvar kağıdının önünde, bir yazı masasında oturmuş, mektubunun zarfını dudaklarıyla yapıştırıyor. Bu baskı, Cassatt’ın 1890 baharında gördüğü Japon baskıları sergisinin ardından yaptığı on renkli baskılık dizinin en tanınan parçalarından biri.

Bu eserde neye bakmalı? Tekniğe. Japon ustalar ahşap kalıp kullanırken Cassatt, bakır levha üzerinde kuru kazı ve akuatinti birleştirerek benzer düz renk alanları elde etti. Baskıyı genç baskıcı M. Leroy ile birlikte hazırladı ve 25 adetlik bir edisyon olarak bastı. Metropolitan Müzesi, Degas’nın “Bir kadının böyle çizebileceğini kabul etmiyorum” sözünü bu baskıyla birlikte aktarıyor.

6. Meyve Toplayan Genç Kadınlar – Young Women Picking Fruit (1891)

Nerede: Carnegie Museum of Art, Pittsburgh

Tuval üzerine yağlıboya, yaklaşık 132 x 91,5 cm. Bir bahçede iki genç kadın: biri ayakta, kolunu uzatıp ağaçtan bir meyve koparıyor; diğeri şapkalı ve çiçek desenli mavi bir elbiseyle oturmuş, elinde bir meyve, başını kaldırıp ona bakıyor. Resim bugün Cassatt’ın doğduğu şehir Pittsburgh’daki Carnegie Sanat Müzesi’nde.

Bu eserde neye bakmalı? Meyveye uzanan kola. Bilgiye ve olgunluğa uzanan kadın teması, Cassatt’ın 1893’te Chicago için yaptığı ve bugün kayıp olan “Modern Kadın” duvar resminde de işlenmişti. Resim, onun anne-çocuk konularının dışında da kadınları ne kadar güçlü ve kendinden emin gösterebildiğinin iyi bir örneği.

7. Çocuğun Banyosu – The Child’s Bath (1893)

Nerede: Art Institute of Chicago (Chicago Sanat Enstitüsü), Chicago

Tuval üzerine yağlıboya. Çizgili bir elbise giymiş bir kadın, kucağına oturttuğu küçük bir kızın ayaklarını beyaz bir leğende yıkıyor. İkisi de aşağıya, suya bakıyor. Yerde desenli bir halı, yanda çiçek desenli bir sürahi var. Chicago Sanat Enstitüsü resmi 1910’da satın aldı; bu, müzenin koleksiyonuna giren ilk Cassatt eseriydi.

Bu eserde neye bakmalı? Bakış açısına. Sahneyi yukarıdan, neredeyse tepeden görürüz; bu dik açı ve kırpılmış biçimler Japon baskılarının etkisini gösterir. Müze, bu bakışın izleyiciyi sahneye çektiğini ama aynı anda bu çok özel ana yalnızca tanık olmamızı sağladığını vurguluyor. Kadının elbisesindeki çizgilerle halının ve duvarın desenleri arasındaki karşıtlık da resmi canlı tutar.

8. Sandal Gezintisi – The Boating Party (1893–1894)

Nerede: National Gallery of Art (Ulusal Sanat Galerisi), Washington

Tuval üzerine yağlıboya, 90 x 117,3 cm. Sarı bir sandalda, kucağında bebeğiyle oturan şapkalı bir kadın ve ön planda sırtı bize dönük, koyu lacivert giysili, kürek çeken bir adam. Arkada koyu mavi deniz ve uzakta kıyı görünüyor. Resim 1893–1894 kışında Akdeniz kıyısındaki Antibes’ta yapıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Biçimlere. Sandalın kenarları, kürek ve yelken, resmi büyük ve düz renk alanlarına bölüyor. National Gallery of Art, bu cesur geometriyi ve desenli yüzeyi Japon baskılarına bağlıyor ve eseri Cassatt’ın en iddialı resimlerinden biri olarak tanımlıyor. Tablo, 1895’te New York’ta açılan ilk büyük kişisel sergisinin merkezindeydi.

9. Yaz Zamanı – Summertime (1894)

Nerede: Terra Foundation for American Art (Terra Amerikan Sanatı Vakfı), Chicago

Tuval üzerine yağlıboya, 100,6 x 81,3 cm. Küçük bir sandalda bir kadın ve bir kız çocuğu, eğilip suda yüzen iki ördeğe bakıyor. Terra Vakfı’na göre Cassatt bu resmi ve benzerlerini, 1894’te satın aldığı Beaufresne’deki evin süs havuzunda ve oradaki ördeklerin arasında yaptı.

Bu eserde neye bakmalı? Ufuk çizgisinin yokluğuna. Bakış açısı o kadar yukarıdan ki gökyüzü hiç görünmez, sandal sağ kenardan kırpılmıştır ve resmin neredeyse tamamını parıldayan su kaplar. Terra Vakfı, kompozisyonun Japon ustası Torii Kiyonaga’nın bir baskısından esinlenmiş olabileceğini düşünüyor. Hızlı, açık renkli fırça darbeleriyle bu resim, Cassatt’ın en “İzlenimci” eserlerinden biri.

10. Yatakta Kahvaltı – Breakfast in Bed (1897)

Nerede: The Huntington Library, Art Museum and Botanical Gardens, San Marino, Kaliforniya

Tuval üzerine yağlıboya, yaklaşık 58 x 74 cm. Beyaz çarşaflar ve yastıklar arasında uzanan bir anne, kollarıyla küçük çocuğunu sarmış. Huntington’a göre annenin gözleri kucağındaki çocukta, çocuk ise odaya, yan masadaki çay fincanına bakıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Beyazlara. Çarşaf, yastık, gecelik ve fincan, birbirinden farklı beyaz ve mavi tonlarla boyanmış. Annenin yorgun ama huzurlu yüzü ile çocuğun meraklı bakışı arasındaki karşıtlık, Cassatt’ın anne-çocuk resimlerindeki gerçekçi yakınlığın en sevilen örneklerinden biri. Huntington da onu koleksiyonunun en sevilen anne-çocuk portrelerinden biri olarak tanıtıyor.

Mary Cassatt’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?

Cassatt’ın eserleri büyük ölçüde Amerika’daki müzelerde. Washington’daki National Gallery of Art, Mavi Koltukta Küçük Kız ve Sandal Gezintisi dahil dünyadaki en zengin Cassatt koleksiyonlarından birine, ayrıca renkli baskılarının pek çok örneğine sahip. Saatleri ve hangi eserlerin sergide olduğunu National Gallery of Art’ın resmi sitesinden kontrol edin.

New York’taki Metropolitan Müzesi’nde Çay Fincanı ve Çay Masasındaki Hanım’ı, Havemeyer koleksiyonundan gelen İzlenimci eserlerle birlikte görebilirsiniz. Boston’daki Museum of Fine Arts’ta Locada, Chicago’da Art Institute of Chicago’da Çocuğun Banyosu yer alıyor. Pittsburgh’daki Carnegie Sanat Müzesi, Kaliforniya’daki Huntington ve Chicago’daki Terra Vakfı da önemli eserlerine ev sahipliği yapıyor.

Kağıt üzerindeki baskılar ve pasteller ışığa duyarlı olduğu için sürekli sergilenmez; görmek istediğiniz bir eser varsa gitmeden önce müzenin sitesine bakın. Avrupa’da Cassatt’ın İzlenimci çağdaşlarını bir arada görmek için Paris’teki Musee d’Orsay en iyi adres.

Mary Cassatt hakkında merak edilenler

Kısaca Mary Cassatt

Mary Cassatt, kadınların sanat dünyasında hala yabancı sayıldığı bir çağda, hem bir ressam hem de bir yol gösterici olarak iz bıraktı. Resimlerindeki kadınlar bakar, düşünür ve sever; çocuklar ise gerçekten çocuk gibidir. Bir çay fincanının, bir leğen suyun ya da bir locadan uzanan dürbünün etrafında kurduğu bu sessiz dünya, bugün de bize modern hayatın en yakın anlarını gösteriyor.

Cassatt’ın dostu ve yol göstericisi Edgar Degas’ya, İzlenimciliğin diğer büyük kadın ressamı Berthe Morisot’ya ve akımın kurucusu Claude Monet’ye de göz atabilirsiniz. Akımı baştan sona tanımak için empresyonizm nedir yazıma, sanat tarihinin öteki büyük kadınları için en önemli kadın ressamlar listeme bakın.