John Singer Sargent: Madam X’in ve Parlak Fırçanın Portre Ustası

“Sanırım yaptığım en iyi şey bu.” — John Singer Sargent, Madam X’i 1916’da Metropolitan Müzesi’ne satarken yazdığı mektupta (Metropolitan Müzesi arşivinin aktardığı söz)

Bir omuz askısı, bir ressamın kariyerini değiştirebilir mi? Sargent’ın hikayesinde değiştirdi. 1884’te Paris Salonu’nda sergilenen, siyah elbiseli bir kadının portresi o kadar tepki çekti ki genç ressam bir süre sonra Paris’i bırakıp Londra’ya taşındı. Ama bu skandal, onu yüzyılın en çok aranan portre ressamı olmaktan alıkoymadı.

Sargent yalnızca bir sosyete ressamı değildi. İspanyol dansçılardan Venedik sokaklarına, Monet’nin yanında resim yaptığı ormanlardan Birinci Dünya Savaşı’nın zehirli gazla kör edilmiş askerlerine kadar çok geniş bir dünyayı resmetti. Bu yazıda John Singer Sargent’ın hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

John Singer Sargent kimdir?

Avrupa’da büyüyen bir Amerikalı

John Singer Sargent 12 Ocak 1856’da Floransa’da, Amerikalı bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Boston Güzel Sanatlar Müzesi’ne göre babası doktor Fitzwilliam Sargent ve annesi Mary Newbold Singer, 1854’ten sonra Avrupa’ya yerleşmişti. Aile kışları Nice, Roma ya da Floransa’da, yazları Alpler’de veya Fransa’nın Atlantik kıyısında geçirdi. John bu gezgin hayat içinde Fransızca, İtalyanca, Almanca ve İngilizceyi öğrendi.

Carolus-Duran’ın atölyesi

Babası onun denizci olmasını istiyordu, ama John resmi seçti. Floransa’daki akademide kısa bir süre okuduktan sonra Mayıs 1874’te, 18 yaşında Paris’e gitti. Dönemin moda portre ressamı Carolus-Duran’ın atölyesine girdi ve Güzel Sanatlar Okulu’na (École des Beaux-Arts) kaydoldu. Carolus-Duran öğrencilerine ayrıntılı bir çizim yerine doğrudan, geniş fırça darbeleriyle boyamayı öğretiyordu. Sargent bu dersleri hızla özümsedi ve 1879 Salonu’nda hocasının portresini sergileyerek kendi yolunu çizmeye başladığını gösterdi.

Sargent bu yıllarda eski ustaları inceledi. 1879’da İspanya’ya gitti ve Madrid’de Velazquez’in resimlerini kopyaladı; Hollanda’da Frans Hals’ı inceledi. İspanya gezisinde yaptığı çizimler, birkaç yıl sonra El Jaleo’ya dönüşecekti.

Madam X skandalı

1880’lerin başında Sargent, Paris’in parlayan genç portre ressamlarından biriydi. 1883–1884’te, Paris sosyetesinin dikkat çeken güzellerinden Amerikan asıllı Virginie Amélie Gautreau’nun portresini yaptı. Resim 1884 Salonu’nda gösterildiğinde, Metropolitan Müzesi’nin ifadesiyle övgüden çok alay topladı. Boston Güzel Sanatlar Müzesi’ne göre bu skandal, Sargent’ın Paris’ten ayrılma kararında büyük rol oynadı.

Londra, Broadway ve Amerika

1886’da Londra’ya taşındı ve Chelsea’deki Tite Street’te, daha önce James McNeill Whistler’ın kullandığı atölyeye yerleşti. 1885 ve 1886 sonbaharlarını İngiltere’nin Cotswolds bölgesindeki Broadway köyünde, Amerikalı ve İngiliz sanatçı ve yazar dostlarıyla geçirdi; ünlü Karanfil, Zambak, Zambak, Gül burada doğdu. 1887’den itibaren Amerika’ya yaptığı gezilerde ilk büyük portre başarılarını kazandı; 1888’de Boston’daki St. Botolph Kulübü’nde ilk kişisel sergisi açıldı ve koleksiyoncu Isabella Stewart Gardner ile dost oldu.

1890’da Boston Halk Kütüphanesi’nin yeni binası için duvar resimleri yapmakla görevlendirildi. Bu dev proje, aralıklarla yaklaşık otuz yıl sürdü; daha sonra Boston Güzel Sanatlar Müzesi için de duvar resimleri ve süslemeler yaptı. Bu sırada Londra’da ve New York’ta zenginlerin, aristokratların ve ünlülerin en çok aradığı portre ressamı haline gelmişti.

Portreye veda ve suluboyalar

Boston Güzel Sanatlar Müzesi’ne göre Sargent, 1907 civarında resmi portre siparişlerini bırakmaya çalıştı. Bundan sonra yaz gezilerinde Alpler’de, Venedik kanallarında, İtalyan bahçelerinde ve fıskiyelerin başında yüzlerce suluboya ve yağlıboya resim yaptı; bunların çok azını hayattayken sergiledi ya da sattı. Portre isteyenlere ise yılda yirmi otuz tane karakalem portre çizmekle yetindi.

Savaş ressamı ve son yıllar

Birinci Dünya Savaşı başladığında Sargent Avusturya’daki Tirol’deydi. 1918’de İngiliz hükümetinin resmi savaş ressamı olarak Batı Cephesi’ne gitti ve orada son büyük başyapıtı Gazlanmış’ı tasarladı. Savaştan sonra Boston’daki duvar resmi projelerine devam etti. John Singer Sargent 15 Nisan 1925’te, 69 yaşında Londra’da uykusunda öldü. Ölümünün ardından Boston, Londra ve New York’ta anma sergileri düzenlendi.

John Singer Sargent’ın sanat anlayışı

Tek darbede doğru fırça

Sargent’ın resimleri uzaktan son derece gerçekçi görünür; yaklaştıkça ise her şeyin birkaç cesur ve hızlı fırça darbesinden oluştuğu ortaya çıkar. Bir saten elbisenin parıltısı, bir inci kolyenin ışığı ya da bir dantel yaka, tek bir beyaz dokunuşla anlatılır. Bu yöntemi hocası Carolus-Duran’dan ve onun hayran olduğu Velazquez’den öğrendi. Sargent’ın teknik ustalığı bugün de ressamlar için bir ders kitabı gibidir.

Gerçekçilik ile İzlenimcilik arasında

Sargent’ın portreleri, akademik gerçekçiliğin sağlam çizimini ve figürün kişiliğini yakalama gücünü korur. Bu yüzden genellikle Gustave Courbet ile başlayan gerçekçi geleneğin bir devamı olarak görülür. Ama 1880’lerde Claude Monet ile tanışıp onunla birlikte açık havada çalıştıktan sonra, manzaralarında ve bahçe sahnelerinde İzlenimci ışık ve renk anlayışını da benimsedi. Onu tek bir akıma sığdırmak zordur: İzlenimcilerin dostu, ama özünde bir gerçekçi.

Kişiliği giysiden okumak

Sargent’ın portrelerinde giysiler, pozlar ve eller, yüzler kadar çok şey anlatır. Kırmızı sabahlığıyla bir doktor, siyah elbisesiyle profilden bakan bir sosyete kadını ya da bir koltuğa rahatça yaslanmış bir İskoç leydisi: her biri modelin kim olduğunu ve nasıl görülmek istediğini gösterir. Bu yüzden Sargent’ın portreleri bugün, 19. yüzyıl sonunun zengin dünyasının da canlı bir belgesi sayılır.

Portrenin ötesinde: suluboya ve duvar resmi

Sargent’ın en özgür işleri belki de suluboyalarıdır. Venedik kanalları, Alp manzaraları, Florida’daki timsahlar ya da gölgede dinlenen dostları, kağıda hızlı ve ışıklı lekelerle aktarılır. Öte yandan Boston’daki duvar resimleri, onun dini ve mitolojik konularla dev ölçekte uğraşan bambaşka bir yüzünü gösterir. Bu çok yönlülük, onu yalnızca bir “sosyete ressamı” olarak görmenin yanlış olduğunu kanıtlar.

John Singer Sargent’ın en önemli 10 eseri

1. Cancale’de İstiridye Avı – Fishing for Oysters at Cancale (1878)

Nerede: Museum of Fine Arts (Güzel Sanatlar Müzesi), Boston

Tuval üzerine yağlıboya, 41 x 61 cm. 1877 yazında, 21 yaşındaki Sargent Brittany kıyısındaki Cancale’de balıkçıların eskizlerini yaptı. Bu resimde sepetleri ellerinde, ıslak kumsalda yürüyen kadınlar ve çocuklar, gökyüzünü yansıtan sığ sularda görülür. Boston Güzel Sanatlar Müzesi’ne göre bu tablo, 1878’de New York’ta yeni kurulan Amerikan Sanatçılar Derneği’nin sergisinde gösterildi ve Amerika’da sergilenen ilk Sargent resmi oldu.

Bu eserde neye bakmalı? Gümüşi ışığa. Eleştirmenler resmi, gümüşi tonları ve neredeyse elle tutulur deniz havası için övdü. Sargent aynı konunun daha büyük ve daha bitmiş bir versiyonunu 1878 Paris Salonu’na gönderdi ve mansiyon ödülü aldı; o versiyon bugün Washington’daki National Gallery of Art’ta.

2. Doktor Pozzi Evinde – Dr. Pozzi at Home (1881)

Nerede: Hammer Museum, Los Angeles (eserin sergide olup olmadığını gitmeden önce kontrol edin)

Tuval üzerine yağlıboya. Paris’in ünlü jinekoloğu ve sanat koleksiyoncusu Samuel-Jean Pozzi, koyu kırmızı bir perdenin önünde, belinden kordonla bağlı parlak kırmızı bir sabahlıkla ayakta duruyor. Yakasından ve kollarından beyaz fırfırlar görünüyor, ayaklarında işlemeli terlikler var. Bu, Sargent’ın bir erkeği gösteren ilk büyük boy portresiydi ve Londra’daki Kraliyet Akademisi’nde sergilediği ilk eserdi.

Bu eserde neye bakmalı? Ellere ve renge. Resmin neredeyse tamamı kırmızının farklı tonlarından oluşuyor; Pozzi’nin uzun, ince ve sinirli parmakları ise bir cerrahın ellerini ve kişiliğini anlatıyor. Resmi bir bilim insanından çok bir sahne karakterine benzeten bu cesur tercih, Sargent’ın portreyi bir gösteriye dönüştürme yeteneğinin ilk büyük örneği.

3. El Jaleo – El Jaleo (1882)

Nerede: Isabella Stewart Gardner Museum, Boston

Tuval üzerine yağlıboya, yaklaşık 2,4 x 3,5 metre. Karanlık bir mekanda, yerden gelen bir ışıkla aydınlanan beyaz etekli bir flamenko dansçısı, kollarını açıp geriye kıvrılmış halde dans ediyor. Arkada duvar boyunca sandalyelerde oturan gitaristler çalıyor, diğerleri el çırpıp bağırıyor; duvarda gitarlar asılı. Sargent bu sahneyi 1879’daki İspanya gezisinde yaptığı çizimlere dayanarak kurdu. Gardner Müzesi’ne göre El Jaleo, Sargent’ın Salon’da sergilediği son konulu resimdi ve orada en büyük başarısı oldu.

Bu eserde neye bakmalı? Gölgelere ve sergilendiği salona. Dansçının ve müzisyenlerin duvara düşen dev gölgeleri sahneye neredeyse ses ve hareket katıyor. Isabella Stewart Gardner bu resim için müzesinde özel bir “İspanyol Revak” salonu yaptırdı; resim bir Mağribi kemerin altına yerleştirildi ve tıpkı sahnedeki gibi aşağıdan aydınlatıldı. Müzeye göre resmin sahibi olan akrabası T. Jefferson Coolidge, bu düzenlemeyi görünce resmi Gardner’a armağan etti.

4. Edward Darley Boit’in Kızları – The Daughters of Edward Darley Boit (1882)

Nerede: Museum of Fine Arts (Güzel Sanatlar Müzesi), Boston

Tuval üzerine yağlıboya, yaklaşık 2,2 x 2,2 metre. Sargent’ın dostu, Amerikalı ressam Edward Darley Boit’in Paris’teki dairesinde dört kızı. En küçükleri yerde bebeğiyle oturuyor, bir diğeri solda ayakta duruyor; iki büyük kız ise karanlık arka odada, dev mavi beyaz bir Japon vazosunun yanında, neredeyse gölgelerin içinde kalmış. Resim 1919’da Boit kızları tarafından babalarının anısına müzeye bağışlandı.

Bu eserde neye bakmalı? Boşluğa ve karanlığa. Kare biçimli tuval, geleneksel bir aile portresi gibi kurulmamış; kızlar birbirinden uzak ve aralarında bol boşluk var. Henry James dahil dönemin eleştirmenleri, resimde Sargent’ın Velazquez’e, özellikle de Las Meninas’a olan borcunu fark etti. Resimdeki iki dev Japon vazosu da Boit ailesinden müzeye geçti ve bugün müzenin koleksiyonunda.

5. Madam X – Madame X (Madame Pierre Gautreau) (1883–1884)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Tuval üzerine yağlıboya, yaklaşık 2,1 x 1,1 metre. Paris sosyetesinin ünlü güzeli Virginie Amélie Gautreau, derin dekolteli siyah saten bir elbiseyle, bir eli küçük bir masaya dayalı, başını profilden çevirmiş duruyor. Solgun, neredeyse lavanta rengi teni koyu zeminde parlıyor. Resim 1884 Salonu’nda büyük tepki çekti. Metropolitan Müzesi’ne göre Sargent sonradan omuz askısını yeniden boyadı ve tabloyu otuz yılı aşkın süre yanında tuttu. İlk halinde askının kadının omzundan düşmüş olarak resmedildiği ve tepkinin bundan kaynaklandığı anlatılır.

Bu eserde neye bakmalı? Profile ve kollara. Kadının keskin profili bir madalyondaki yüz gibi; kolunun bükülüşü ise gerginliği artırıyor. 8 Ocak 1916’da Sargent, Metropolitan Müzesi’nin müdürüne yazdığı mektupta tabloyu satmayı önerdi ve “Sanırım yaptığım en iyi şey bu” dedi. Müzeye göre modelin adının gizlenmesini istedi; tablonun bugünkü adı “Madam X” buradan geliyor.

6. Bir Orman Kenarında Resim Yapan Claude Monet – Claude Monet Painting by the Edge of a Wood (yaklaşık 1885)

Nerede: Tate Britain, Londra

Tuval üzerine yağlıboya, 54 x 64,8 cm. Ağaçların altında, şapkalı Claude Monet şövalesinin önüne oturmuş, açık havada resim yapıyor. Arkasında, çimenlerin üzerinde beyaz elbiseli bir kadın oturuyor; bu kadın genellikle Monet’nin sonradan evleneceği Alice Hoschedé olarak tanımlanır. Tate’e göre iki ressam muhtemelen 1885’te Giverny’de birlikte çalıştı.

Bu eserde neye bakmalı? Fırçanın hızına. Sargent bu küçük resimde portrelerindeki cilalı yüzeyi bir kenara bırakıp, tıpkı Monet gibi hızlı ve kısa fırça darbeleriyle, anı yakalamaya çalışıyor. Resim, Sargent’ın İzlenimcilikle en yakın temas kurduğu dönemin belgesi. Ölümünden sonra kız kardeşleri tarafından 1925’te Tate’e bağışlandı.

7. Karanfil, Zambak, Zambak, Gül – Carnation, Lily, Lily, Rose (1885–1886)

Nerede: Tate Britain, Londra

Tuval üzerine yağlıboya. Akşam karanlığı çökerken, beyaz elbiseli iki küçük kız, uzun beyaz zambaklar, pembe güller ve sarı karanfillerle dolu bir bahçede kağıt fenerleri yakıyor. Sargent sahneyi Ağustos 1885’te Thames Nehri’nde bir tekne gezisi sırasında gördü ve Broadway köyünde resmetti. Modeller, illüstratör Frederick Barnard’ın sarı saçlı kızları Dolly ve Polly’ydi.

Bu eserde neye bakmalı? Işığa. Sargent alacakaranlığın o kısa mor ışığını yakalamak için iki sonbahar boyunca her akşam yalnızca birkaç dakika açık havada çalıştı. Fenerlerin turuncu ışığı ile gökyüzünün soğuk mavisi arasındaki karşıtlık resmin büyüsünü oluşturuyor. Tablo 1887’de Kraliyet Akademisi’nde sergilendi ve aynı yıl Chantrey Vakfı tarafından satın alındı; bu, bir kamu müzesine giren ilk Sargent eseriydi. Adı, dönemin popüler bir şarkısının nakaratından geliyor.

8. Isabella Stewart Gardner Portresi – Isabella Stewart Gardner (1888)

Nerede: Isabella Stewart Gardner Museum (Gotik Salon), Boston

Tuval üzerine yağlıboya. Bostonlu koleksiyoncu Isabella Stewart Gardner, siyah bir elbiseyle, ellerini önünde birleştirmiş, cepheden duruyor; belinde inci dizileri var. Arkasındaki altın ve kırmızı desenli Rönesans kumaşı, başının çevresinde bir hale gibi açılıyor. Gardner Müzesi’ne göre Gardner, Ocak 1888’de Sargent’a poz verdi ve portre St. Botolph Kulübü’nde büyük ilgi gördü.

Bu eserde neye bakmalı? Arkadaki desenin yarattığı haleye. Portre Boston’da dedikodulara da yol açtı; Gardner’ın yüzün sekiz versiyonunu beğenmediği anlatılır. Müzeye göre eşi Jack Gardner, kendisi hayattayken portrenin yeniden halka gösterilmemesini istedi. Bu yüzden resim yıllarca müzenin özel Gotik Salonu’nda kaldı.

9. Lady Agnew – Lady Agnew of Lochnaw (1892)

Nerede: Scottish National Gallery (İskoçya Ulusal Galerisi), Edinburgh

Tuval üzerine yağlıboya, 127 x 101 cm. Gertrude Vernon, yani Lady Agnew, beyaz şifon bir elbise ve leylak rengi bir kuşakla, çiçek desenli bir koltuğa rahatça yaslanmış, doğrudan bize bakıyor. Portre 1893’te Londra’daki Kraliyet Akademisi’nde sergilendi ve hemen büyük başarı kazandı. İskoçya Ulusal Galerisi resmi 1925’te satın aldı.

Bu eserde neye bakmalı? Bakışa ve duruşa. Resmi portrelerin dimdik, mesafeli kadınlarının aksine Lady Agnew rahat, hafif gülümseyen ve kendinden emin. Beyaz elbisedeki kıvrımlar ve parıltılar, Sargent’ın birkaç hızlı fırça darbesiyle kumaş dokusunu nasıl yarattığının en güzel örneklerinden biri.

10. Gazlanmış – Gassed (1919)

Nerede: Imperial War Museum (İmparatorluk Savaş Müzesi), Londra

Tuval üzerine yağlıboya, 231 x 611 cm. İngiliz Savaş Anıtları Komitesi’nin siparişiyle yapılan bu dev resim, Ağustos 1918’de Batı Cephesi’nde Sargent’ın tanık olduğu bir hardal gazı saldırısının sonrasını gösteriyor. Gözleri bandajlı askerler, birbirlerinin omzuna tutunarak bir pansuman çadırına doğru sıra halinde ilerliyor; yerde yaralı askerler yatıyor. Resim Mart 1919’da tamamlandı.

Bu eserde neye bakmalı? Askerlerin sırasına ve arka plana. Yan yana yürüyen kör askerler, bir antik kabartmadaki tören alayı gibi yatay bir şerit halinde dizilmiş. Uzakta futbol oynayan askerler görünür ve hayatın savaşın ortasında bile devam ettiğini hatırlatır. Sosyete portrelerinin ressamı, son büyük eserinde savaşın en acı yüzünü resmetti. Resim 2023’te kapsamlı bir restorasyondan geçti.

John Singer Sargent’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk adres New York’taki Metropolitan Müzesi. Madam X müzenin Amerika kanadında sergileniyor; müzede Sargent’ın başka portreleri, suluboyaları ve çizimleri de bulunuyor. Saatleri ve hangi eserlerin sergide olduğunu Metropolitan Müzesi’nin resmi sitesinden kontrol edin.

Boston, Sargent’ı görmek için belki de en zengin şehir. Museum of Fine Arts’ta Edward Darley Boit’in Kızları ve Cancale’de İstiridye Avı ile birlikte ressamın müze için yaptığı duvar resimleri; Isabella Stewart Gardner Museum’da El Jaleo ve Gardner’ın portresi; Boston Halk Kütüphanesi’nde ise yaklaşık otuz yıl süren duvar resmi döngüsü var.

Londra’da Tate Britain, Karanfil, Zambak, Zambak, Gül ve Monet portresini; Imperial War Museum ise Gazlanmış’ı sergiliyor. Edinburgh’daki İskoçya Ulusal Galerisi’nde Lady Agnew, Los Angeles’taki Hammer Museum’da Doktor Pozzi Evinde, Washington’daki National Gallery of Art’ta ise Cancale resminin büyük versiyonu bulunuyor. Eserler ödünç verilebildiği için gitmeden önce müzelerin sitelerine bakın.

John Singer Sargent hakkında merak edilenler

Kısaca John Singer Sargent

John Singer Sargent, döneminin en aranan portre ressamıydı, ama onu bugün hala bu kadar çekici kılan şey yalnızca teknik ustalığı değil. Siyah elbiseli bir kadının cesur profilinde, bir bahçede fener yakan iki çocukta ya da gözleri bandajlı askerlerin sessiz yürüyüşünde, bir dönemin hem parlak yüzünü hem de karanlık tarafını görüyoruz. Sargent’ın fırçası hızlıydı, ama baktığı şeyleri derinden anlıyordu.

Sargent’ın hayran olduğu Velazquez’e, Londra’da eski atölyesine yerleştiği Whistler’a ve birlikte açık havada resim yaptığı Claude Monet’ye de göz atabilirsiniz. Paris’te aynı yıllarda modern hayatı resmeden Manet ve Degas yazılarım da ilginizi çekebilir. Tüm ustaları bir arada görmek için en ünlü ressamlar listeme bakın.