Willem de Kooning: Soyut ile Figürü Çarpıştıran Ressam

Willem de Kooning, soyut resmin en gürültülü yıllarında figürden vazgeçmeyi reddeden ressam. Jackson Pollock ve Mark Rothko ile birlikte New York Okulu’nun önde gelen isimlerinden biri oldu, ama aynı zamanda grubun “kural tanımayan” üyesiydi: Herkes figürü terk ederken o, dişlerini gösteren dev kadın figürleri boyadı. Bir gemiye kaçak binen Rotterdamlı bir çıraktan, 2015’te yaklaşık 300 milyon dolara el değiştirdiği bildirilen bir tablonun ressamına uzanan hayatı da en az resimleri kadar sarsıcı.

Bu yazıda Willem de Kooning’in hayatını, sanat anlayışını, en önemli eserlerini ve bu eserleri bugün nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Willem de Kooning kimdir?

Rotterdam’da bir çırak

Willem de Kooning 24 Nisan 1904’te Rotterdam’da işçi sınıfından bir ailede doğdu. Willem de Kooning Vakfı’nın kronolojisine göre 1916’da, on iki yaşındayken Jan ve Jaap Gidding’in ticari sanat ve dekorasyon firması Gidding & Zonen’de çıraklığa başladı. Bir yandan da Rotterdam Güzel Sanatlar ve Teknikler Akademisi’nin akşam derslerine gitti; bu okul bugün onun adını taşıyor. Tabela, vitrin ve dekorasyon işlerinden öğrendiği zanaat, sonraki yıllarda kullandığı malzemeleri ve fırça tekniğini de etkileyecekti.

Kaçak yolcu olarak Amerika’ya

18 Temmuz 1926’da, arkadaşı Leo Cohan’ın yardımıyla bir gemiye kaçak yolcu olarak bindi. 30 Temmuz’da Virginia’daki Newport News’te Amerika’ya ayak bastı, bir süre New Jersey’deki Hoboken’de yaşadı ve 1927’de New York’a yerleşti. The Met’e göre New York’taki ilk işi ev boyacılığıydı. 1929–1931 arasında Ermeni asıllı ressam Arshile Gorky ile tanıştı; Gorky en yakın dostlarından biri oldu.

Büyük Buhran yıllarında, yaklaşık 1935–1937 arasında devletin WPA programının duvar resmi bölümünde çalıştı. Amerikan vatandaşı olmadığı için iki yıl dolmadan ayrılmak zorunda kaldı. 1938’de genç bir sanat öğrencisi olan Elaine Fried ile tanıştı; 9 Aralık 1943’te evlendiler. Elaine de Kooning de sonradan önemli bir ressam ve eleştirmen olacaktı.

Geç gelen başarı

De Kooning ilk kişisel sergisini 1948’de, 44 yaşındayken New York’taki Charles Egan Galerisi’nde açtı. Aynı yıl MoMA siyah-beyaz soyut resimlerinden birini, Painting’i satın aldı; yazın da Josef Albers’in davetiyle Black Mountain College’da ders verdi. 1950’de tamamladığı Excavation Venedik Bienali’nde sergilendi, 1951’de Chicago Sanat Enstitüsü’nün Logan Madalyası’nı ve satın alma ödülünü kazandı.

1953’te Sidney Janis Galerisi’nde açılan “Kadın Temalı Resimler” sergisi büyük tartışma yarattı. MoMA, serinin ilk tablosu Woman I’i aynı yıl satın aldı. 1950’lerin ortasında soyut “kent manzaraları”na yöneldi. 29 Ocak 1956’da Joan Ward’dan kızı Lisa dünyaya geldi. 1959 sonbaharından 1960 başına kadar İtalya’da kaldı, Roma’da deneysel resimler yaptı.

Springs yılları

13 Mart 1962’de Amerikan vatandaşı oldu. Mart 1963’te New York’tan Long Island’daki Springs’e, East Hampton’da kendi tasarladığı atölyeye kesin olarak taşındı. 1964’te Başkanlık Özgürlük Madalyası’nı aldı. 1968’de Amsterdam’daki Stedelijk Müzesi’nde açılan ilk uluslararası retrospektifi Londra’ya, New York’a, Chicago’ya ve Los Angeles’a gitti. 1969’da Roma’da ilk kil heykellerini modelledi; 1970–1974 arasında önemli bir heykel grubu üretti.

Son yıllar

1978–1980 yıllarında Elaine ile yeniden her gün görüşmeye başladı; vakfın kronolojisine göre Elaine, onun alkol bağımlılığından kurtulmasına yardım etti. Whitney Müzesi 1983–1984’te büyük bir retrospektif düzenledi. 1980’lerde yalınlaşmış, ferah ve çizgisel resimler yaptı. Elaine 1 Şubat 1989’da öldü; aynı yıl mahkeme, kızı Lisa ile avukat John L. Eastman’ı mal varlığının vasisi olarak atadı. Son resmi üzerinde 1991’de çalıştı. Willem de Kooning 19 Mart 1997’de, 92 yaşında East Hampton’daki evinde öldü.

Willem de Kooning’in sanat anlayışı

Ne tam soyut, ne tam figüratif

The Met, de Kooning’i Pollock ve Rothko ile birlikte soyut dışavurumculuğun önderlerinden biri olarak tanıtır, ama figürü hiçbir zaman tamamen bırakmadığını, bu yüzden akımın ana çizgisinden ayrıldığını da ekler. Chicago Sanat Enstitüsü’ne göre Excavation’daki kanca gibi kıvrılan çizgiler burunlar, gözler, dişler, boyunlar ve çeneler gibi anatomik parçaları tanımlar; soyutlama ile figür arasındaki gerilim de Kooning’in resminin özüdür.

Boyayı kazımak, yeniden kurmak

De Kooning bir resmi bir oturuşta bitirmezdi. Chicago Sanat Enstitüsü, onun yüzeyi aylarca boyayıp kazıyarak, katmanları üst üste yığıp yeniden sildiğini anlatır. MoMA da Woman I’in uzun hazırlık çizimlerinden sonra defalarca yeniden boyandığını belirtir. Bu yüzden resimleri hem bitmiş hem de hala oluşmakta olan yüzeyler gibi görünür.

Ucuz boya, gazete izleri

1940’ların sonundaki siyah-beyaz resimlerinde ucuz ticari emaye (tabela) boyası kullandı; The Met, paletinin kısmen bu boyanın bulunabilirliğine göre şekillendiğini yazar. 1950’lerde ıslak boyanın üzerine bastırdığı gazete sayfalarının izlerini yüzeyde bıraktı. Bu teknik, Easter Monday gibi resimlere şehrin gündelik hayatından parçalar taşır.

Willem de Kooning’in en önemli 7 eseri

1. Painting (1948)

Nerede: MoMA, New York

Tuval üzerine emaye ve yağlıboya, 108,3 x 142,5 cm. MoMA, ilk kişisel sergisinin açıldığı yıl yapılan bu resmi daha 1948’de satın aldı. De Kooning önce figür çizimlerinden parçaları tuvale aktardı, sonra boya katmanları ekledi. Beyazla sınırlanan siyah biçimler insan figürlerini ve nesneleri belli belirsiz hatırlatır; damlalar, akıntılar ve çizgiler yüzeyi hareketlendirir.

2. Attic (1949)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Tuval üzerine yağlıboya, emaye ve gazete baskısı, 157,2 x 205,7 cm. The Met’e göre 1946–1949 arasındaki siyah-beyaz soyut resim serisi bu eserle doruğa ulaştı. Köşeli, itici biçimler organik kıvrımlarla çarpışır; beyaz biçimler ve siyah çizgilerden oluşan yoğun ağın altında yine de bir figür kurgusu sezilir.

3. Excavation (1950)

Nerede: Art Institute of Chicago

Tuval üzerine yağlıboya, 205,7 x 254,6 cm. De Kooning bu resmi Haziran 1950’de, Venedik Bienali’ne yetiştirmek için bitirdi; o güne kadarki en büyük tablosuydu. Sanatçının anlattığına göre çıkış noktası, İtalyan yönetmen Giuseppe De Santis’in 1949 yapımı Acı Pirinç filminde pirinç tarlasında çalışan kadınların görüntüsüydü.

Bu eserde neye bakmalı? Krem rengi yüzeyin arasından fırlayan kırmızı, mavi ve sarı lekelere ve kanca gibi çizgilerin tanımladığı göz, diş ve çene parçalarına.

4. Woman I (1950–1952)

Nerede: MoMA, New York

Tuval üzerine yağlıboya ve metalik boya, 192,7 x 147,3 cm. Tek bir kadın figürüne odaklanan altı tabloluk serinin ilki. Dev gözler, iri göğüsler ve dişlerini gösteren bir sırıtış; kalın ve ince siyah çizgiler, turuncu, mavi, sarı ve yeşil darbelerle örülü bir beden. MoMA’nın aktardığına göre eleştirmenlerin bir kısmı bu resmi eski moda figüratif geleneğe geri dönüş, bir kısmı da kadını nesneleştiren saldırgan bir imge olarak gördü.

5. Interchange (1955)

Nerede: Özel koleksiyon

De Kooning’in soyut kent manzaralarından biri. 2015 sonbaharında David Geffen’in vakfından yatırımcı Kenneth Griffin’e özel bir satışla, bildirildiğine göre yaklaşık 300 milyon dolara geçti; taraflar rakamı doğrulamadı. Bu satış onu dünyanın en pahalı tabloları arasına soktu. Eser satıştan sonra Art Institute of Chicago’da sergilendi.

6. Easter Monday (1955–1956)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Tuval üzerine yağlıboya ve gazete baskısı, 245,7 x 188,6 cm. The Met’e göre adını, de Kooning’in resmi bitirdiği 1956 Paskalya Pazartesisi’nden alır ve o bahar sergilediği on büyük resmin en büyüğüdür. Eleştirmen Thomas Hess bu grubu “soyut kent manzaraları” diye tanımlamıştı. Köşeli biçimler çarpışır, üst üste biner; özellikle alt kısımda ve sağ üstte gazete baskısı izleri görülür.

7. Door to the River (1960)

Nerede: Whitney Museum of American Art, New York

Keten üzerine yağlıboya, 203,5 x 178,1 cm. Whitney’e göre su, ışık ve hareketten, bir de Manhattan ile Springs arasındaki araba yolculuklarından ilham alan soyut manzaralar grubunun doruk noktası. Ortada pembe, sarı, kahverengi ve beyazdan bir “kapı”, altında nehri çağrıştıran mavi bir bant var. Geniş fırça darbelerini ev boyacılarının fırçalarıyla yaptı.

Willem de Kooning’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

New York, de Kooning’i görmek için en iyi şehir. MoMA’da Painting ve Woman I gibi temel eserleri, The Met’te Attic ve Easter Monday, Whitney Müzesi’nde Door to the River bulunuyor. Chicago’da Art Institute of Chicago, Excavation’a ve sanatçının başka resim ve çizimlerine sahip.

Rotterdam’daki sanat akademisi bugün Willem de Kooning Academie adını taşıyor. Eserlerin bir kısmı her zaman sergide olmayabilir; gitmeden önce müzelerin resmi sitelerinden kontrol edin: MoMA, Art Institute of Chicago, Whitney Museum.

Willem de Kooning hakkında merak edilenler

Kısaca Willem de Kooning

Willem de Kooning, bir tabela atölyesinde öğrendiği zanaatı New York avangardının en cesur resimlerine dönüştürdü. Soyut ile figür arasında hiç karar vermedi; belki de gücü tam bu kararsızlıktan geliyor. Woman I’in sırıtan yüzüne ya da Door to the River’ın sarı fırça darbelerine bakarken resmin bir eylem, bir mücadele olduğunu hissediyorsunuz.

Aynı kuşaktan Jackson Pollock ve Mark Rothko, soyut sanatın öncüleri Wassily Kandinsky, Hilma af Klint ve Sonia Delaunay yazılarıma da göz atabilirsiniz. Modern sanatı ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız modern sanat testim sizi bekliyor.