Vitruvius Adamı: Leonardo’nun Daireye ve Kareye Sığan İnsanı

Vitruvius Adamı, Leonardo da Vinci’nin yaklaşık 1490’da Milano’da yaptığı, kağıt üzerine mürekkeple çizilmiş bir insan figürü. Kolları ve bacakları açık bir adam, aynı anda hem bir dairenin hem de bir karenin içine yerleşiyor. Çizimin üstünde ve altında Leonardo’nun ayna yazısıyla tuttuğu notlar var. Bugün dünyanın en çok tanınan çizimlerinden biri olsa da aslında bir defter sayfası büyüklüğünde ve ışığa duyarlı olduğu için Venedik’te nadiren sergileniyor.

Çizimin en şaşırtıcı yanı, dairenin ve karenin aynı merkezi paylaşmaması: dairenin merkezi göbek, karenin merkezi kasık. Leonardo, Vitruvius’un yüzyıllardır çözülemeyen bilmecesini bu küçük kaydırmayla çözdü; çizimi bir afişten bir buluşa dönüştüren de bu.

Bu yazıda Vitruvius Adamı’nın nasıl ortaya çıktığını, Romalı mimar Vitruvius’un oran kuralını, çizimde nelere bakmak gerektiğini, altın oran hakkındaki yaygın yanlışı ve çizimi neden her zaman göremediğimizi anlatıyorum.

Vitruvius Adamı hakkında kısa bilgi

Vitruvius Adamı ne anlatıyor?

Çizim, Rönesans’ın en sevdiği fikirlerden birini tek bir sayfada gösteriyor: insan, evrenin küçük bir modelidir. Daire çoğu zaman göğü ve kusursuzluğu, kare ise yeryüzünü ve düzeni simgeler. İnsan bedeninin ikisine birden sığması, doğanın ve insanın aynı ölçülerle kurulduğu düşüncesini görünür kılar. Leonardo burada sanatı ve bilimi ayırmıyor; güzel bir çizim aynı zamanda bir ölçüm deneyi.

Çizim sık sık altın oranla birlikte anılır. Oysa Leonardo’nun sayfadaki notları Vitruvius’un tam sayılı oranlarını anlatıyor, altın orandan söz etmiyor. Leonardo daha sonra Luca Pacioli’nin altın oran üzerine kitabı De divina proportione için geometrik cisimler çizdi, ama Vitruvius Adamı’nın altın orana göre kurulduğu fikri kanıtlanmış değil.

Vitruvius kimdi?

Marcus Vitruvius Pollio, MÖ 1. yüzyılda yaşamış Romalı bir mimar ve mühendis. Bize ulaşan tek eseri, on kitaptan oluşan Mimarlık Üzerine (De architectura). Vitruvius bu eserin üçüncü kitabında tapınakların oranlarını anlatırken insan bedenini örnek alır. Ona göre iyi bir yapı, iyi orantılı bir insan bedeni gibi uyumlu olmalıdır.

Vitruvius bir de şunu yazar: Sırtüstü yatan bir adamın kolları ve bacakları açılıp göbeğine pergelin ucu konursa, el ve ayak parmakları bir daireye değer. Aynı beden bir kareye de sığar, çünkü bir insanın boyu açılmış kollarının genişliğine eşittir. Vitruvius bunu yazıyla anlattı ama bir çizim bırakmadı. Rönesans’ta bu metni yeniden okuyan birçok mimar ve sanatçı, bu adamı çizmeyi denedi.

Milano’da bir defter sayfası

Leonardo 1480’lerin başından itibaren Milano’da, Ludovico Sforza’nın hizmetindeydi. Bu yıllarda yalnızca resim yapmıyor, anatomi, mimarlık ve mühendislik üzerine sayısız not tutuyordu. Vitruvius Adamı da bu meraktan doğdu. Leonardo’nun Vitruvius’un metnini okuduğu ve kendi ölçümleriyle karşılaştırdığı biliniyor.

Aynı dönemde başka sanatçılar da benzer çizimler yaptı. Sienalı mimar Francesco di Giorgio Martini’nin ve Leonardo’nun dostu Giacomo Andrea da Ferrara’nın Vitruvius figürleri bunların en bilinenleri. Bazı araştırmacılar Leonardo ile Giacomo Andrea’nın bu konu üzerine birlikte düşündüğünü öne sürer. Ama sorunu en açık ve en güzel biçimde çözen çizim, Leonardo’nunki oldu.

Leonardo’nun ölümünden sonra çizim, öğrencisi Francesco Melzi’ye kalan defterler arasındaydı. Yüzyıllar içinde el değiştirdi ve 1822’de ressam Giuseppe Bossi’nin koleksiyonuyla birlikte Venedik’teki Accademia’ya geçti.

Vitruvius Adamı’nda neye bakmalı?

Çizim ilk bakışta tek bir figür gibi görünür, ama aslında üst üste binmiş iki duruş ve dikkatle hesaplanmış bir geometri var.

Neye bakmalı? İki duruş, tek beden

Adamın iki kolu ve iki bacağı fazladan çizilmiş. Kollar yatay açıkken ve bacaklar bitişikken beden kareye sığıyor. Kollar biraz yukarı kalkıp bacaklar açıldığında ise daireye. Böylece tek bir beden, iki ayrı geometrik şekle aynı anda yerleşiyor.

Neye bakmalı? Kaydırılmış merkezler

Daha önceki denemelerde daire ve kare genellikle aynı merkeze oturtulmuştu, bu da figürü tuhaf oranlara zorluyordu. Leonardo dairenin merkezini göbeğe, karenin merkezini kasığa koydu. Kare daireden biraz aşağı kaydı ve kareyle dairenin alt kenarları yere değen ayaklarda buluştu. Bu küçük karar, figürün doğal görünmesini sağlıyor.

Neye bakmalı? Ayna yazısıyla notlar

Çizimin üstündeki ve altındaki satırlar sağdan sola, yani ayna yazısıyla yazılmış. Solak olan Leonardo defterlerinin çoğunu böyle tuttu. Notlar Vitruvius’un oranlarını aktarıyor: dört parmak bir avuç, dört avuç bir ayak, dört dirsek boyu bir insan boyu eder gibi.

Neye bakmalı? Bedenin üzerindeki kısa çizgiler

Göğüste, dizlerin altında ve kolların üzerinde küçük yatay çizgiler var. Bunlar bedeni eşit parçalara bölen ölçü işaretleri. Leonardo, örneğin ayak tabanından diz altına kadar olan mesafenin boyun dörtte biri olduğunu bu çizgilerle gösteriyor.

Neye bakmalı? Yüz ve bakış

Figürün yüzü bir ölçü şeması için şaşırtıcı ölçüde canlı. Kaşlar çatık, bakış doğrudan bize dönük. Bazen bu yüzün Leonardo’nun kendi portresi olduğu söylenir, ama bunu destekleyen bir kanıt yok.

Vitruvius Adamı nerede görülür?

Çizim Venedik’teki Gallerie dell’Accademia’nın çizim ve gravür koleksiyonunda. Kağıt ve mürekkep ışıktan kolayca zarar gördüğü için sürekli sergilenmiyor; çoğu zaman karanlık ve korumalı bir depoda saklanıyor ve yalnızca özel sergilerde kısa süreler için gösteriliyor. 2019’da Leonardo’nun ölümünün 500. yılı için Paris’teki Louvre’a ödünç verilmesi İtalya’da mahkemeye kadar giden bir tartışmaya yol açtı ve sonunda kısa bir süre için Paris’e gitti.

Yani Accademia’ya gittiğinizde çizimi göremeyebilirsiniz. Müzede yine de Bellini, Giorgione, Tiziano ve Tintoretto gibi Venedik ustalarının eserleri sizi bekliyor. Görmeden de çizimi cebinizde taşıyabilirsiniz: İtalya’nın 1 euroluk madeni parasında Vitruvius Adamı var.

Gitmeden önce güncel ziyaret bilgilerini müzenin resmi sitesinden kontrol edebilirsiniz: Gallerie dell’Accademia.

Eserin ressamı Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci 1452’de Floransa yakınlarındaki Vinci’de doğdu. Ressam, mühendis, anatomist ve mucit olarak Rönesans’ın “evrensel insan” idealinin simgesi oldu. Mona Lisa ve Son Akşam Yemeği gibi resimlerinin yanında binlerce sayfa not ve çizim bıraktı. Hayatını ve öteki eserlerini Leonardo da Vinci yazımda anlattım.

Vitruvius Adamı hakkında sık sorulan sorular

Özet