Hans Memling: Brugge’nin Sakin ve Zarif Ustası

Hans Memling, 15. yüzyıl Brugge’sinin en başarılı ressamı ve Kuzey Rönesansı’nın en huzurlu fırçası. Jan van Eyck’in yağlı boya ustalığını ve Rogier van der Weyden’in kompozisyonlarını devraldı, ama onlara kendine özgü bir sükunet ekledi. Resimlerinde kimse bağırmaz; azizler, bağışçılar ve Meryem aynı sessiz, ağırbaşlı havayı solur.

Brugge’ye bir yabancı olarak geldi, kısa sürede şehrin en zengin sakinleri arasına girdi. En büyük eserlerinden biri ise hiç gitmesi gereken yere ulaşmadı: korsanlar tarafından ele geçirildi ve bugün hala Gdańsk’ta. Bu yazıda önce Memling’in hayatını, sonra sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve onları nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Hans Memling kimdir?

Seligenstadt’tan Köln’e

Hans Memling, Frankfurt yakınlarındaki Seligenstadt kasabasında, büyük olasılıkla 1435–1440 arasında doğdu. Anne ve babasının adı Hamman Mommeling ve Luca Styrn olarak kayıtlı; ikisinin de 1450 civarında vebadan öldüğü düşünülüyor. Gençliğinin bir kısmını Mainz’da geçirdiği sanılıyor; ölümünü kaydeden Brugge’lü vakanüvis Rombout de Doppere de onun Mainz bölgesinden geldiğini yazar.

Hollanda’ya giden yolda ilk durağı muhtemelen Köln oldu. Ren bölgesinin bu büyük resim merkezinde Stefan Lochner’in eserlerini gördü; ayrıntı sevgisini ve Meryem ile Çocuk İsa’yı azizlerle çevreleme alışkanlığını burada kazandığı düşünülür.

Rogier van der Weyden’in izinde

Memling’in resimleri, döneminin en büyük ustası Rogier van der Weyden’in işlerini çok iyi tanıdığını gösterir. Bu yüzden 1460 civarında Brüksel’e gidip van der Weyden’in atölyesinde yardımcı olarak çalıştığı kabul edilir. Ama bunu kanıtlayan bir belge yok; Gdańsk Ulusal Müzesi de bunu yalnızca bir olasılık olarak sunuyor.

Hans Memling Brugge’de: 1465

Van der Weyden 18 Haziran 1464’te öldü. Birkaç ay sonra, 30 Ocak 1465’te, “Jan van Mimnelinghe” adıyla Brugge vatandaşlığına kaydedilen bir ressam belirdi: Memling. Brugge o yıllarda Avrupa’nın en büyük ticaret ve sanat merkezlerinden biriydi. Burgonya Dükü’nün sarayı, İtalyan bankalarının şubeleri ve yabancı tüccarlar şehri sanat siparişleri için ideal bir pazara dönüştürüyordu.

Memling buraya hazır bir usta olarak geldi ve kısa sürede şehrin en varlıklı müşterilerinden sipariş almaya başladı. Gdańsk Ulusal Müzesi’ne göre 1468’de Burgonya Dükü Cesur Charles ile York’lu Margaret’in düğün süslemelerinde de çalıştı.

Zengin bir usta ve aile hayatı

Memling, 1470–1480 arasında Anna (kayıtlarda Tanne) Valkenare ile evlendi; çiftin üç oğlu oldu: Hannekin, Neelkin ve Claykin. 1479–1480’de oturduğu iki evden büyüğünü satın aldı; Gdańsk müzesine göre şehirde üç evi vardı. 1480’de, Arşidük Maximilian’ın savaşları için zorunlu borç veren varlıklı Brugge’lüler listesinde adı geçiyor; yani şehrin en zengin yüzde onu arasındaydı.

Aynı yıllarda atölyesi büyüdü. Ressamlar loncası kayıtlarına göre 1480’de ve 1483’te yanına birer çırak aldı. Sonradan saray ressamı olarak tanınacak Michel Sittow’un da bu çıraklardan biri olduğu düşünülüyor. 1482–1483’teki ekonomik durgunluk ise bu refahı bir ölçüde sarstı; adı artık Maximilian’a borç verenler listesinde görünmüyordu.

Son yılları

Eşi Anna 1487’de öldü; oğulları o sırada henüz küçüktü. Memling çalışmayı sürdürdü: Azize Ursula Mabedi ve Maarten van Nieuwenhove Diptiği bu son dönemin işleri. Hans Memling 11 Ağustos 1494’te Brugge’de öldü ve Sint-Gillis Kilisesi’nin mezarlığına gömüldü. Ölümünü kaydeden Rombout de Doppere’nin onu Hristiyan dünyasının en usta ressamı olarak andığı aktarılır. Adı, ressamlar loncasının ölüler defterine de işlendi.

Hans Memling’in sanat anlayışı

Sükunet ve zarafet

Van der Weyden’in figürleri ağlar, kıvranır, acıyı bütün bedeniyle yaşar. Memling’de ise duygular kısıktır. Yüzler sakin, hareketler ölçülü, kompozisyonlar simetrik ve dengelidir. Boya yüzeyi neredeyse mine gibi pürüzsüz ve parlaktır; renkler yoğun ama uyumludur. Gdańsk Ulusal Müzesi’nin tanımıyla, eserlerinden yayılan zarafeti ve dinginliği yumuşak modelaj ve samimi bir atmosfer tamamlar.

Portrede yenilikler

Memling, Gdańsk müzesine göre portre yapmaya 1470 civarında başladı ve bu alanda hızla yenilikler getirdi. Modellerini düz, karanlık bir fon yerine açık havada, arkalarında uzanan bir manzarayla resmetti. Anvers Kraliyet Güzel Sanatlar Müzesi’ne (KMSKA) göre bu yenilik hem Hollanda’da hem İtalya’da ressamları etkiledi. Met’in vurguladığı bir başka buluşu da modelleri resmin içine çizilmiş bir çerçevenin önüne yerleştirmekti: Böylece figürler sanki bizim mekanımıza taşıyormuş gibi görünür.

İtalyan müşteriler ve küçük dua resimleri

Memling’in müşteri listesi bir uluslararası ilişkiler haritası gibi: Medici Bankası’nın Brugge’deki temsilcileri Angelo Tani ve Tommaso Portinari, Venedik elçisi Bernardo Bembo, İngiliz şövalye Sir John Donne. Bunun yanında evlerde ve kişisel dualarda kullanılan küçük diptik ve triptiklerde uzmanlaştı. Bugün yaklaşık 80 eser ona atfediliyor; bunlardan yalnızca beşi hala yapıldığı yerde duruyor.

Hans Memling’in en önemli 10 eseri

1. Son Yargı Triptiği (1467–1473)

Nerede: Gdańsk Ulusal Müzesi, Gdańsk (Polonya)

Medici Bankası’nın Brugge şubesini yöneten Floransalı Angelo Tani için, Floransa yakınlarındaki Badia Fiesolana’daki aile şapeli için yapıldı. Ama hiç oraya ulaşmadı: 1473’te tabloyu İtalya’ya taşıyan San Matteo gemisi, Paul Beneke komutasındaki Gdańsk’lı korsanlarca ele geçirildi. Triptik Gdańsk’taki Meryem Ana Kilisesi’ne bağışlandı. 1635’te Gdańsk’ı ziyaret eden bir Fransız diplomata göre İmparator II. Rudolf tablo için 40.000 taler önerdi, ama şehir reddetti. 1807’de Napolyon’un ordusu şehri işgal edince Paris’e götürüldü ve sekiz yıl boyunca Louvre’da Jan van Eyck’in eseri olarak sergilendi; Ocak 1817’de Gdańsk’a döndü. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Leningrad’daki Ermitaj’a götürüldü ve on yıl sonra Polonya’ya iade edildi.

Bu eserde neye bakmalı? Ortadaki Başmelek Mikail’e. Altın Milano zırhı ve Floransa kadifesinden pelerini içinde, elindeki teraziyle ruhları tartıyor. Sağda kurtulanlar kristal basamaklardan Cennet kapısına çıkıyor, solda lanetliler kaosun içinde cehenneme düşüyor. Müzeye göre İsa’nın solundaki havarilerden biri Cesur Charles’ın portresi. Kanatların arka yüzünde de bağışçı Angelo Tani ile eşi Caterina Tanagli diz çökmüş.

2. Tommaso ve Maria Portinari Portreleri (yaklaşık 1470)

Nerede: Metropolitan Sanat Müzesi, New York

Medici Bankası’nın Brugge şube müdürü Floransalı Tommaso Portinari ve eşi Maria Baroncelli. Met’e göre Portinari bu portreleri, 1470’te 14 yaşındaki Maria ile evlendiği sıralarda ısmarladı. İki panel aslında bir triptiğin kanatlarıydı; ortada Meryem ve Çocuk İsa’yı gösteren bir dua resmi vardı.

Bu eserde neye bakmalı? Birbirine dönük ellere ve karanlık fona. Çift, bugün yerinde olmayan orta paneldeki Meryem’e dua ediyor. Maria’nın uzun konik başlığı ve gerdanlığı, yaşının çok ötesinde bir statü anlatıyor. Bu iki küçük panel, Memling’in yüzleri ne kadar sade ama ne kadar canlı kurduğunu görmek için ideal.

3. Roma Sikkesi Tutan Adam (Bernardo Bembo) (yaklaşık 1474)

Nerede: Kraliyet Güzel Sanatlar Müzesi (KMSKA), Anvers

Siyahlar giymiş, koyu saçlı bir adam elinde İmparator Neron’un portresini taşıyan bir Roma sikkesi tutuyor. KMSKA modeli, 1471–1474 arasında Cesur Charles’ın sarayında Venedik elçisi olan hümanist Bernardo Bembo olarak tanımlıyor; Bembo antik sikke koleksiyoncusuydu.

Bu eserde neye bakmalı? Arka plandaki manzaraya. Suyun kenarında duran bir atlı, suda kuğular, sağda bir palmiye ve defne yaprakları. Palmiye ve defne, Bembo’nun amblemine gönderme olarak okunuyor. Modeli açık havaya çıkaran bu küçük panel, portre tarihinde bir dönüm noktası.

4. Donne Triptiği (yaklaşık 1478)

Nerede: National Gallery, Londra

Galli şövalye Sir John Donne, eşi Elizabeth Hastings ve kızlarından biri, Meryem ve Çocuk İsa’nın önünde diz çökmüş. Onları Azize Katerina ve Azize Barbara takdim ediyor; kanatlarda Vaftizci Yahya ve Havari Yuhanna duruyor. National Gallery’ye göre kompozisyon, Memling’in Brugge’deki İki Yahya Triptiği’yle akraba; eser büyük olasılıkla ailenin özel dua kullanımı için yapıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Bağışçıların boyunlarındaki tasmalara ve sol kanattaki kapıya. Donne ile eşi, York hanedanına bağlılığın işareti olan güneşli ve güllü kral tasmalarını takıyor. Sol kanatta, Vaftizci Yahya’nın arkasında kapı aralığından içeri bakan adam ise Gdańsk Ulusal Müzesi’ne göre Memling’in olası otoportresi.

5. İki Yahya Triptiği (1479)

Nerede: Sint-Janshospitaal Müzesi, Brugge

Brugge’deki Aziz Yahya Hastanesi’nin rahibe ve rahipleri, hastane kilisesinin sunağı için ısmarladı. Ortada tahtta oturan Meryem ve Çocuk İsa; iki yanında hastanenin koruyucuları, kuzusuyla Vaftizci Yahya ve kadehiyle Havari Yuhanna; önde diz çöken Azize Katerina ve Azize Barbara. Sol kanatta Vaftizci Yahya’nın başının kesilişi, sağ kanatta Patmos Adası’nda Kıyamet vizyonunu gören Yuhanna var. Orijinal çerçevesinde “OPVS IOHANNIS MEMLING ANNO M CCCC LXXIX” yazıyor: Memling’in imzalı iki sunak resminden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Sütunların arasından görünen Brugge’ye. Orada, şarap fıçılarını teknelerden indirmek için kullanılan şehrin ünlü ahşap vincini göreceksiniz; şarap ticareti hastaneye vergi geliri sağlıyordu. Sağdaki sütunun arkasında uzun siyah cüppeli bir hastane rahibi de sahneye karışmış.

6. Jan Floreins Triptiği: Müneccimlerin Tapınması (1479)

Nerede: Sint-Janshospitaal Müzesi, Brugge

Çerçevedeki yazıya göre eseri hastanenin rahiplerinden Jan Floreins yaptırdı. Ortada bir ahırda Çocuk İsa’ya armağan getiren üç kral; sol kanatta İsa’nın doğuşu, sağ kanatta Tapınağa Takdim sahnesi. Bu da Memling’in imzalı iki sunak resminden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Sahnenin içine karışan bağışçıya. Jan Floreins, elinde dua kitabıyla orta panelde diz çökmüş, kralların yanında kutsal olayı sessizce izliyor. Çevrede meraklı kalabalığın arasından bakan yüzleri ve sol kanatta elinde mum tutan Yusuf’u da kaçırmayın. Kapalıyken dış kanatlarda Vaftizci Yahya ile İsa’nın yüzünün çıktığı mendili tutan Azize Veronika görünüyor.

7. Genç Bir Kadın Portresi (Sibylla Sambetha) (1480)

Nerede: Sint-Janshospitaal Müzesi, Brugge

Giysisi, saçı ve takılarından varlıklı bir aileden geldiği anlaşılan genç bir kadın. Çerçevenin üstünde 1480 tarihi var. Resimdeki onu bir kahin kadın (sibil) olarak tanımlayan yazılı kartuş ise müzeye göre sonradan, büyük olasılıkla 16. yüzyılda eklendi. Kadının kim olduğu bilinmiyor.

Bu eserde neye bakmalı? Parmak uçlarına. Kadının sağ elinin parmakları resmin çerçevesine dayanıyor; bu küçük göz yanıltmacası (trompe l’oeil), onu sanki bizim dünyamıza doğru uzanıyormuş gibi gösteriyor.

8. Moreel Triptiği (1484)

Nerede: Groeningemuseum, Brugge

Ortada omzunda Çocuk İsa’yı taşıyarak sudan geçen Aziz Kristof, yanında Aziz Maurus ve geyiğiyle Aziz Gilles. Sol kanatta bağışçı Willem Moreel, koruyucu azizi ve beş oğluyla; sağ kanatta eşi Barbara van Vlaenderbergh, Azize Barbara ve on bir kızıyla diz çökmüş.

Bu eserde neye bakmalı? Üç paneli birleştiren manzaraya. Uzanan kırlar ve tepeler, kanatlardan orta panele kesintisiz geçiyor ve kalabalık bir aile portresinin fonu oluyor; müzeye göre bu dönemi için yenilikçi bir çözüm. Çocukları sayın: ailenin büyüklüğü de bir statü göstergesi.

9. Maarten van Nieuwenhove Diptiği (1487)

Nerede: Sint-Janshospitaal Müzesi, Brugge

Solda Meryem ve Çocuk İsa, sağda elleri kavuşmuş dua eden Maarten van Nieuwenhove. Çerçevedeki yazı eserin 1487’de yapıldığını ve Maarten’in o sırada 23 yaşında olduğunu söylüyor. Meryem’in uzattığı elma, İsa’nın insanlığı kurtarmak için öleceğinin habercisi.

Bu eserde neye bakmalı? Meryem’in arkasındaki küçük dışbükey aynaya. İlk bakışta Meryem bir vizyon gibi görünüyor; ama aynada iki figürün aynı odada olduğu görülüyor. Bu ayrıntı, aynı oyunu oynayan Arnolfini Portresi’ni hatırlatıyor. Pencerelerden de muhtemelen Brugge’nin Minnewater gölü görünüyor.

10. Azize Ursula Mabedi (1482–1489)

Nerede: Sint-Janshospitaal Müzesi, Brugge

Hastane için özel olarak yapılmış, çatılı küçük bir Gotik şapel biçiminde bir kutsal emanet sandığı. İçinde Azize Ursula da dahil birçok azizin kalıntıları saklanıyordu. Uzun kenarlardaki altı resimli sahne, Azize Ursula ve 11.000 bakirenin efsanesini anlatıyor. Kısa kenarlarda Merhamet Meryemi ve rahibelerle Meryem, çatıdaki madalyonlarda müzik yapan melekler ve Meryem’in taç giyişi var; köşelerde ise küçük aziz heykelleri duruyor. Mabet, Ursula’nın yortu günü 21 Ekim gibi dini bayramlarda inananlara gösteriliyordu.

Bu eserde neye bakmalı? Sahneleri bir çizgi roman gibi art arda okuyun; müze de mabedi “1489 yapımı bir çizgi roman” diye tanımlıyor. Son sahnede okçunun karşısında sakin duran Ursula’ya bakın: Memling şehitlik anında bile sesi kısık tutuyor. Mimari, heykel ve resmi tek nesnede birleştiren mabet, müzenin deyişiyle Memling’in mutlak başyapıtlarından biri.

Hans Memling’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

Memling için en iyi şehir kuşkusuz Brugge. Avrupa’nın korunmuş en eski hastane binalarından biri olan Sint-Janshospitaal, dünyanın en büyük ikinci Memling koleksiyonuna sahip. Müzeye göre Memling buradaki yedi başyapıttan dördünü doğrudan bu hastane için yaptı ve eserler 15. yüzyılın sonundan beri burada. İki Yahya Triptiği, Azize Ursula Mabedi ve Nieuwenhove Diptiği aynı çatı altında. Birkaç dakika yürüme mesafesindeki Groeningemuseum’da da Moreel Triptiği var.

Brugge dışında Polonya’da Gdańsk Ulusal Müzesi’ndeki Son Yargı, tek başına yolculuğa değer. Londra’da National Gallery on Memling eserine sahip; New York’ta The Met’te Portinari portreleri, Anvers’te KMSKA’da Bembo portresi var. Gitmeden önce güncel ziyaret bilgilerini resmi sitelerden kontrol edebilirsiniz: Sint-Janshospitaal Müzesi, Gdańsk Ulusal Müzesi, Son Yargı.

Hans Memling hakkında merak edilenler

Memling’in Son Yargı tablosu neden Gdańsk’ta?

Çünkü 1473’te Floransa’ya giderken taşındığı gemi, Paul Beneke komutasındaki Gdańsk’lı korsanlarca ele geçirildi. Tablo, korsan gemisinin sahibi olan Gdańsk’lı tüccarlarca şehrin Meryem Ana Kilisesi’ne bağışlandı. Burgonya Dükü Cesur Charles’ın geri isteme girişimleri sonuçsuz kaldı. Bugün Gdańsk Ulusal Müzesi’nde.

Kısaca Hans Memling

Memling’in resimleri bağırmaz, fısıldar. Önlerinde durunca önce hiçbir şey olmuyor gibi gelir; sonra pencereden görünen bir şarap vinci, bir aynadaki yansıma, çerçeveye dokunan bir parmak ucu fark edilir. Brugge’nin zengin, kozmopolit ve sakin yüzünü bugüne taşıyan da tam olarak bu sessiz ayrıntılar.

Memling’in yolunu açan Jan van Eyck ve Rogier van der Weyden, ondan sonra gelen Hieronymus Bosch ve Pieter Bruegel ile Kuzey Rönesansı’nın bir başka büyük adı Albrecht Dürer yazılarıma bakabilirsiniz. Memling’in kökleri için Gotik sanattan Rönesans’a uzanan yol yazısı iyi bir başlangıç. Ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Gotik ve Erken Rönesans testim ve Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.

Diğer Hollandalı ustalar için Hollandalı Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.