Juan Gris: Kübizme Düzen ve Renk Getiren Ressam

“Bildiğin gibi, yaptığım her şeyin berbat olduğunu düşünmeye hep yatkınımdır.” — Juan Gris, Léonce Rosenberg’e mektup, 5 Mayıs 1917

Juan Gris, Kübizmin en önemli isimlerinden biri. Picasso ve Braque’ın açtığı yolda yürüdü, ama nesneleri parçalamak yerine onları bir mimar gibi yeniden kurmayı seçti. Resimlerinde gitarlar, bardaklar, gazeteler ve meyve tabakları keskin çizgilerle bölünmüş ama sağlam bir düzen içinde durur. Madrid’deki Thyssen-Bornemisza Müzesi onu, hem eserleri hem de kuramsal katkısıyla Kübizmin önde gelen isimlerinden biri olarak tanıtıyor.

Kısa bir hayat yaşadı: kırk yılını doldurmadan öldü. Bu yazıda önce Juan Gris’in hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Juan Gris kimdir?

Madrid’de bir çizer

Juan Gris 1887’de Madrid’de doğdu. Gerçek adı bu değildi; “Juan Gris” adını Paris yıllarında takma ad olarak seçti. Madrid’de Sanat ve Zanaat Okulu’nda (Escuela de Artes y Oficios) ve ressam José Moreno Carbonero’nun atölyesinde eğitim gördü. Genç yaşta Blanco y Negro ve Madrid Cómico gibi dergilere çizimler yaptı.

Juan Gris, Bateau-Lavoir ve Picasso

1906’da Fransa’ya gitti ve hayatının geri kalanını orada geçirdi. Paris’te Montmartre’daki ünlü sanatçı yapısı Bateau-Lavoir’a yerleşti. Burada Pablo Picasso, Georges Braque ve yazarlar Guillaume Apollinaire, André Salmon ve Max Jacob ile tanıştı. Geçimini L’Assiette au Beurre ve Le Cri de Paris gibi dergilere çizim yaparak sağladı.

Picasso onun hem yurttaşı hem de Bateau-Lavoir’dan komşusuydu. Thyssen-Bornemisza Müzesi’nin aktardığına göre Gris ona “maestro”, yani usta diye hitap ediyordu.

1912: bir Kübist doğuyor

Gris 1912’de Salon des Indépendants’da sergi açtı; bu sırada resmi tamamen Kübist olmuştu. Aynı yıl Section d’Or sergisine de katıldı ve sanat çevresinden önemli kişiler eserlerini satın almaya başladı. Kısa süre sonra sanat taciri Daniel-Henry Kahnweiler ile sözleşme imzaladı; ikisi arasında yakın bir dostluk doğdu.

1913 yazını, Kahnweiler’in “Kübizmin Mekkesi” dediği Pireneler’deki Céret kasabasında geçirdi. Picasso da oradaydı. Gris kağıt kesip yapıştırarak çalışılan papier collé tekniğini burada geliştirmeye başladı.

Savaş yılları ve Rosenberg

Birinci Dünya Savaşı’nda İspanyol olduğu için askere gitmedi, ama yılları rahat geçmedi. Yabancılar sürekli şüpheyle izleniyor, yiyecek ve yakacak düzensiz geliyordu. Alman olan Kahnweiler savaş yüzünden ülke dışında kalınca Gris’in geliri birden kesildi ve gerçek bir yoksulluğa düştü.

Kurtarıcı, savaştan önce de Kübist eser toplayan Léonce Rosenberg oldu. Gris Nisan 1916’da onunla sözleşme imzaladı; Rosenberg’in Galerie de l’Effort Moderne’i 1916–1920 arasında Léger, Metzinger, Severini ve Lipchitz gibi Kübistleri destekledi. Gris’in ilk kişisel sergisi de 1919’da bu galeride açıldı.

Boulogne’daki son yıllar

1922’de, sağlığı ciddi biçimde bozulmuşken Paris yakınlarındaki Boulogne-sur-Seine’e yerleşti. 1922–1924 arasında Sergey Diaghilev’in Rus Baleleri için iki balenin, Les Tentations de la bergère ve La Colombe’un sahne tasarımlarını yaptı. Resim yapmayı ve yazmayı sürdürdü: Notes sur ma peinture (1923) ve Des possibilités de la peinture (1924) bu yılların kuramsal metinleri. Juan Gris 1927’de Boulogne-sur-Seine’de, erken yaşta öldü.

Juan Gris’in sanat anlayışı

Juan Gris’in kristal gibi Kübizmi

Art Institute of Chicago’nun tanımıyla Gris’in üslubu Analitik Kübizmden, yani nesneleri parçalayıp aynı anda farklı açılardan gösteren erken Kübizmden beslenir. Ama onu ayıran şey “daha sistemli bir geometri ve kristal gibi bir yapı”dır. Gris nesneleri rastgele kırmaz; onları köşegenlerle kurulmuş, düzenli bir iskeletin içine yerleştirir.

Renk ve kağıt

Gris resimlerinde büyük yeşil, mavi, turuncu ve kırmızı düzlemler kullandı. Thyssen-Bornemisza Müzesi, o yıllarda Picasso ve Braque’ın eserlerinde bulunmayan bu renkli düzlemleri Gris’in resmini özgün kılan özellik olarak görüyor. 1913’ten sonra duvar kağıdı, gazete ve ambalaj kağıdı gibi gerçek malzemeleri de resme yapıştırdı.

Ustalara dönüş

1916’dan itibaren Gris figür resmine yöneldi ve geçmişin büyük ustalarından ilham aradı. Bu dönemde Raffaello, Velazquez ve Cezanne’ın eserlerini kopyalayan çizimler, Corot’dan esinlenen üç yağlı boya yaptı. Savaşın son yıllarında ve sonrasında, avangardın “düzene dönüş” denen eğiliminin önde gelen isimlerinden biri sayıldı.

Juan Gris’in en önemli 10 eseri

1. Pablo Picasso’nun Portresi (1912)

Nerede: Art Institute of Chicago, Chicago

Elinde paletiyle bir ressam olarak gösterilen Picasso. Gris tabloyu 1912 baharında Salon des Indépendants’da sergiledi.

Bu eserde neye bakmalı? Sağ alttaki “Hommage à Pablo Picasso” (Pablo Picasso’ya saygı) yazısına. Art Institute of Chicago’ya göre bu yazı hem Picasso’ya duyulan saygıyı gösteriyor hem de Gris’in Paris sanat dünyasında kendi yerini sağlamlaştırmasına yardım etti. Baş, boyun ve gövde düzlemlere bölünmüş, ama hepsi köşegenlerden oluşan düzenli bir yapıya oturtulmuş. Mavi, kahverengi ve gri tonlar yüzeyde yumuşak bir ritim yaratıyor.

2. Soyutlama (Gitar ve Bardak) (1913)

Nerede: Art Institute of Chicago, Chicago

Kübist natürmortların sevilen nesneleri bir arada: müzik aletleri, gazete, bir bardak ve masa yüzeyi.

Bu eserde neye bakmalı? İki zıt etkinin bir arada durmasına. Üst üste binen düzlemler resmin düz bir yüzey olduğunu hatırlatıyor; öte yandan göz yanıltan ayrıntılar, doygun renkler ve keskin ışık-gölge karşıtlıkları nesnelere olağanüstü bir somutluk veriyor. Müze, Gris’in burada formları parçalamak yerine daha “sentetik”, yani birleştirici bir yol izlediğini vurguluyor.

3. Sigara İçen Adam (Frank Haviland) (1913)

Nerede: Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, Madrid

Eylül 1913’te Céret’de boyandı. Hazırlık çiziminin üstündeki ithaf, modelin Frank Haviland olabileceğini düşündürüyor: Limoges porselen ailesinden gelen, Céret’de bir manastırı onarıp Afrika sanatı koleksiyonunu oraya yerleştiren zengin bir Amerikalı.

Bu eserde neye bakmalı? Sigara dumanına. Kusursuz geometrik düzenin içindeki tek “uyumsuz” çizgi, her parçada renk değiştiren kıvrımlı duman. Kolalı yaka, papyon ve silindir şapka modeli tanıtıyor. Burun, kulak ve çenenin karikatürü andıran çizgileri Gris’in dergi çizerliğinden geldiğini hatırlatıyor. Tablo Kahnweiler’in en sevdiği eserlerden biriydi: savaşta el konulan koleksiyonu 1921’de satışa çıkınca onu yeniden satın aldı.

4. Müzisyenin Masası (1914)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Bir müzisyenin masasını anlatan papier collé. Met’in kaydına göre tuval üzerine kesilip yapıştırılmış basılı duvar kağıdı, gazete, kahverengi ambalaj kağıdı ve farklı kağıtlar, üstünde de guaj ve pastel boya var. Met eseri 2018’de, müzenin 150. yılı vesilesiyle Leonard A. Lauder Kübist Koleksiyonu’na kattı.

Bu eserde neye bakmalı? Hangi parçanın boya, hangisinin gerçek kağıt olduğunu ayırt etmeye çalışın. Gris’in papier collé’lerindeki oyun tam da bu: gerçek bir duvar kağıdı parçası, boyanmış bir masa yüzeyiyle yan yana duruyor ve gözümüz neyin “gerçek” olduğunu sorgulamaya başlıyor.

5. Güneşlik (1914)

Nerede: Tate Modern, Londra

Arkada çizgili bir pencere güneşliği, önde bir masa, bir bardak ve üzerinde “Le Socialiste” yazan bir gazete. Tate’in kaydına göre eser Tate Modern’de, dördüncü kattaki “Malzemeler ve Nesneler” bölümünde sergileniyor.

Bu eserde neye bakmalı? Gazete başlığına ve güneşliğin çizgilerine. Gazete adının okunur biçimde yer alması, Kübistlerin resme gerçek dünyadan bir parça sokma isteğinin işareti. Güneşlik ise hem içeriyi dışarıdan ayıran hem de ışığı şeritlere bölen bir nesne; Gris’in resmi düzlemlere bölme alışkanlığına çok yakışan bir konu.

6. Dama Tahtası (1915)

Nerede: Art Institute of Chicago, Chicago

Tuval üzerine yağlı boya bir natürmort: ahşap bir masanın üstünde yeşil-siyah kareli bir oyun tahtası, bir bardak ve bir gazete. Savaşın başında Kahnweiler’in desteğinin kesildiği ve Gris’in yoksullukla boğuştuğu yıllarda yapıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Karelerin oluşturduğu ızgaraya. Dama tahtası, Gris’in geometri sevgisi için biçilmiş kaftan: düzenli bir ızgara, çevresindeki eğimli düzlemlerle çatışıyor ve resme bir ritim veriyor. Gris bu motifi aynı yıl başka eserlerde de kullandı; Met’teki Dama Tahtası ve Oyun Kağıtları bunlardan biri.

7. Gitarlı Harlequin (1917)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Ahşap pano üzerine yağlı boya, elinde gitarıyla İtalyan halk tiyatrosunun palyaço karakteri Harlequin. 1917, Gris’in figüre yöneldiği ve Picasso ile özellikle yakın olduğu yıl.

Bu eserde neye bakmalı? Figürün nasıl kurulduğuna. Harlequin’in elbisesindeki baklava desenleri, Gris’in geometrik diliyle zaten örtüşüyor. Aynı yıl Gris, Picasso’nun daveti üzerine Rus Balelerinin Parade gösterisinin provalarını izlemişti; tiyatro ve kostüm dünyasının bu dönemdeki resimlerine yansıması şaşırtıcı değil.

8. Oturan Kadın (1917)

Nerede: Carmen Thyssen Koleksiyonu, Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, Madrid

Gris’in hayat arkadaşı Josette, bir parti elbisesi içinde. Gris tabloya “5-17” tarihini yazdı. Thyssen’e göre eser, 1916 tarihli Josette Gris’in Portresi ile bir çift oluşturuyor.

Bu eserde neye bakmalı? Eğri ve düz çizgilerin dengesine. Müze bu dengeyi ve ışık-gölge oyununu Corot’ya, yüksekten bakan ve formları düzleştiren bakış açısını ise Cezanne’ın kadın portrelerine bağlıyor. Bazı uzmanlar Picasso’nun aynı yıl Roma’da yaptığı İtalyan Kadın tablosunun etkisini de görüyor.

9. Şişe ve Meyve Tabağı (1919)

Nerede: Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, Madrid

Masanın üstünde bir şişe ve meyve tabağı. Thyssen’e göre muhtemelen Nisan 1919’da Rosenberg’in galerisindeki Gris sergisinde yer aldı.

Bu eserde neye bakmalı? Renklere ve masadan sarkan peçeteye. Sıcak kahverengiler soğuk yeşil ve grilerle buluşuyor; Gris bu renkleri kırsalda, Beaulieu-lès-Loches’ta gördüğü manzaradan aldı. 1918’de Rosenberg’e yazdığı mektupta kırsaldaki tonların paletteki bütün birleşimlerden daha güçlü olduğunu söylüyordu. Masa kenarından sarkan peçete ise doğrudan Cezanne’dan alınmış bir motif.

10. Keman ve Meyve Tabağı (1924)

Nerede: Tate koleksiyonu, Londra

Beyaz bir örtünün üstünde keman, üzüm dolu bir meyve tabağı, nota kağıdı ve bir şişe. Bu, Boulogne-sur-Seine’de, hastalığına rağmen hem bale dekorları hazırladığı hem de resim üzerine yazılar yazdığı dönemin eseri.

Bu eserde neye bakmalı? 1913’teki Soyutlama (Gitar ve Bardak) ile karşılaştırmaya. On yılda Gris’in dili sakinleşiyor: keskin kırılmaların yerini yumuşak, dalgalı kenarlar ve geniş renk alanları alıyor. Kübizm burada bir deney olmaktan çıkıp oturmuş bir dile dönüşüyor. Tablo her zaman sergilenmeyebilir; gitmeden önce Tate’in sitesinden kontrol edin.

Juan Gris’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

Madrid’de Prado’nun hemen karşısındaki Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, Gris için iyi bir başlangıç: Sigara İçen Adam ve Şişe ve Meyve Tabağı birinci kattaki Kübizm salonunda, Oturan Kadın ise zemin kattaki Carmen Thyssen Koleksiyonu’nda. Salon bilgilerini ve güncel ziyaret saatlerini Thyssen-Bornemisza Müzesi’nin resmi sitesinden kontrol edebilirsiniz.

New York’ta Met, Leonard A. Lauder Kübist Koleksiyonu sayesinde Gris’in en zengin koleksiyonlarından birine sahip. Chicago’da Art Institute, Picasso portresi ve Dama Tahtası ile; Londra’da Tate Modern ise Güneşlik ile öne çıkıyor.

Juan Gris hakkında merak edilenler

Kısaca Juan Gris

Juan Gris’in resimlerine bakınca, Kübizmin kaos değil düzen olabileceğini görüyoruz. Bir gitar, bir bardak, bir gazete parçası; hepsi kırılmış ama yerli yerinde. Kendi işini hep “berbat” bulan bu titiz ressamın kısa hayatı, Kübizmin en berrak sayfalarından birini bıraktı.

Kübizmin iki kurucusu Pablo Picasso ve Georges Braque, Gris’in hayran olduğu Paul Cezanne ve onun portresini yapan Amedeo Modigliani yazılarıma bakabilirsiniz. Modern sanatı ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız modern sanat testim sizi bekliyor.

Diğer İspanyol ustalar için İspanyol Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.