Charlotte (2021): Charlotte Salomon ve Hayat mı? Tiyatro mu?

Charlotte, yirmi altı yıllık kısa bir hayata sığdırılmış koca bir eserin hikayesi. Charlotte filmi, Berlin’de doğan genç bir Yahudi kadının, Nazi Almanyası’ndan kaçıp Fransa’nın güney kıyısına sığınmasını ve orada, etrafındaki dünya karardıkça hızlanan bir tutkuyla kendi hayatını resmetmesini anlatıyor. Ortaya çıkan eserin adı da bir soru: Leben? oder Theater?, yani “Hayat mı? Tiyatro mu?”

Bence bu filmi izlemenin en iyi nedeni, Charlotte Salomon adını çok az kişinin bilmesi. Oysa onun bıraktığı yüzlerce guaş (suyla inceltilen, mat ve yoğun renkli bir boya) resim, yazı ve müzik notuyla birlikte okunan sayfalar, bugün bazılarınca ilk “çizgi roman” denemelerinden biri sayılıyor. Film, bu adı daha geniş bir kitleye ulaştırmak için yapılmış bir kapı gibi.

Ama şunu baştan söylemek gerek: Bu hikayenin sonu acı. Charlotte Salomon, 1943’te Auschwitz’te öldürüldü. Film de bu gerçeği bilerek izlenen, her sahnesinde biraz hüzün taşıyan bir film. Bu yazıda künyesine, neyi anlattığına, ne kadar gerçek olduğuna ve Charlotte’un resimlerinin bugün nerede olduğuna bakacağız.

Charlotte künyesi

Charlotte ne anlatıyor?

Film, bir vedayla açılıyor: Charlotte, resimlerini doldurduğu bir bavulu güvendiği bir dostuna, Dr. Moridis’e emanet ediyor. Bu resimlerin artık kendi yanında güvende olmadığını biliyor. Sonra geriye, 1930’ların Berlin’ine dönüyoruz.

Berlin’de Charlotte, cerrah babası Albert ve şarkıcı üvey annesi Paula ile yaşayan, içine kapanık, resim yapmayı seven bir genç kız. Nazilerin Yahudilere koyduğu kısıtlamalara rağmen sanat akademisine kabul ediliyor. Paula’nın şan öğretmeni Alfred Wolfsohn’la tanışıyor; müzik, sanat ve hayat üzerine konuşmaları onu derinden etkiliyor. Ama ülkedeki hava her gün biraz daha boğucu. Babası tutuklanıp bir kampa götürülüyor.

Ailesi, Charlotte’u Fransa’nın güneyinde, Villefranche-sur-Mer’de yaşayan anneanne ve dedesinin yanına gönderiyor. Burada Amerikalı Ottilie Moore’un bahçeli villasında, Akdeniz’in ışığı altında bir süre nefes alıyor. Ama bu ışığın altında aile içinden gelen başka bir karanlık bekliyor: Charlotte, ailesinde kuşaklardır süren bir acıyla, kendisinden saklanan bir gerçekle yüzleşmek zorunda kalıyor. Bu yüzleşmeden sonra resim yapmak onun için bir hobi değil, hayatta kalma yolu oluyor.

Filmin ikinci yarısında Charlotte’un hayatına Alexander Nagler adlı bir mülteci giriyor. Aralarında sessiz, sıcak bir sevgi büyüyor. Ama 1943’e gelindiğinde Fransa’nın güneyi de iki yabancı Yahudi için artık bir sığınak değil. Sonunu çoğumuz tarih kitaplarından biliyoruz; film de bunu bağırmadan, neredeyse fısıltıyla anlatıyor.

İzlerken fark edeceksiniz: Film, Charlotte’u bir kurban olarak değil, son ana kadar üreten bir sanatçı olarak hatırlamak istiyor. Belki de en çok şunu düşündürüyor: İnsan en çaresiz anında bile kendi hikayesini anlatma hakkını elinde tutabilir.

Ne kadar gerçek?

Kısa cevap: Ana hatlarıyla gerçek. Filmdeki kişilerin çoğu gerçek insanlar ve isimleri de gerçek. Ama 92 dakikaya sığdırılmış bir hayat, ister istemez kısaltılmış ve yumuşatılmış bir hayat.

Gerçek olanlar

Amsterdam’daki Yahudi Müzesi’nin (Joods Museum) yayımladığı hayat çizgisine göre Charlotte Salomon, 16 Nisan 1917’de Berlin’de doğdu. Annesi 1926’da intihar etti; küçük Charlotte’a annesinin gripten öldüğü söylendi. Babası Albert Salomon 1930’da kontralto şarkıcı Paula Lindberg’le evlendi. Naziler iktidara gelince Albert profesörlüğünü, Paula sahnesini kaybetti. Charlotte 1935 sonbaharında sanat akademisine girdi, 1938 yazında kaydı silindi. Kasım 1938’deki Kristal Gece’de babası Sachsenhausen kampına götürüldü, birkaç hafta sonra serbest bırakıldı.

Charlotte, Ocak 1939’da Villefranche’taki anneanne ve dedesinin yanına gitti. Babası ile Paula ise Mart 1939’da Amsterdam’a kaçtı. Mart 1940’ta anneannesi de hayatına son verdi. Müzenin hayat çizgisi, ailede teyzesi Charlotte’un 1913’teki ölümüyle başlayan bir acı zincirini sıralıyor; annesinin ölüm nedeni de yıllarca ondan saklanmıştı. Ve aynı yıl, Hayat mı? Tiyatro mu? üzerinde çalışmaya başladı. Müzeye göre eseri yaklaşık on sekiz ayda, 1940-1942 arasında tamamladı. 1942 yazında da hepsini Villefranche’ta bir doktor olan George Moridis’e emanet etti; anlatılana göre ona bunun “bütün hayatı” olduğunu söyledi.

17 Haziran 1943’te Nice’te mülteci Alexander Nagler’le evlendi. Eylül 1943’te ikisi birlikte tutuklandı, Paris yakınlarındaki Drancy toplama kampına götürüldü. 7 Ekim’de Drancy’den Auschwitz’e gönderildiler. Charlotte, 10 Ekim 1943’te Auschwitz’e vardığı gün öldürüldü. Hamileydi. Alexander Nagler de 1 Ocak 1944’te hayatını kaybetti.

Filmin sadeleştirdikleri

Dede ile ilişki. Filmde dede soğuk, sert ve zorba bir adam. Gerçekte bundan daha ağır bir şey olmuş olabilir. Charlotte’un, Şubat 1943’te ölen dedesiyle ilgili yazdığı resimli bir mektup var. Bu mektup aile tarafından uzun yıllar saklandı ve geniş kamuoyuna ancak 2015’te açıldı. Mektupta Charlotte, dedesini uyku ilacı katılmış bir omletle zehirlediğini anlatıyor; birçok yorumcu, satır aralarında dedenin ona istismarda bulunduğuna dair işaretler görüyor. Film zehirleme sahnesini gösteriyor ama istismar ihtimalinden hiç söz etmiyor. The Arts Desk eleştirmeni, bu yüzden sahnenin perdede “oldukça aşırı” göründüğünü yazdı.

Bu itirafın ne kadar gerçek olduğu da tartışmalı. Mektubun asıl sayfaları bugün kayıp; elimizde 1970’lerde okuyan film yapımcılarının çıkardığı bir döküm var. Salomon’un ilk biyografisini yazan Mary Felstiner, ailede ne zehirlemeyi ne de istismarı doğrulayan başka bir kanıt bulunmadığını hatırlatıp temkinli olmayı öneriyor. Kim bilir, belki bu da Charlotte’un kendi sorusunun bir parçası: Hayat mı, tiyatro mu?

Alfred Wolfsohn. Gerçekten Paula Lindberg’in şan öğretmeniydi ve Charlotte’un hayatında derin bir iz bıraktı. Ama ikisi arasındaki ilişkiyi en çok Charlotte’un kendi eserinden biliyoruz; orada da adı değiştirilmiş bir karakter olarak, “Amadeus Daberlohn” adıyla geçiyor. Yani filmin anlattığı aşk, bir ölçüde Charlotte’un kendi anlatımının yeniden yorumu.

Nazi şiddeti. Film, şiddetin çoğunu perdenin dışında bırakıyor. Bu bilinçli bir tercih gibi duruyor: Film, genç izleyicilerin de izleyebileceği bir dille anlatılmış. Bazı eleştirmenler bunu eksiklik olarak gördü, bence ise filme bir tür saygılı sessizlik katıyor.

Animasyon ve eleştiriler

Filmin en çok konuşulan yanı görsel dili oldu. Animasyon, pastel tonlarda, sakin ve klasik bir çizgiyle yapılmış. Charlotte’un kendi resimleri ise bunun tam tersi: canlı, aceleci, dışavurumcu. Variety’de Dennis Harvey filmi “dokunaklı ama alışıldık” buldu, sade animasyonun Salomon’un cesur sanatına yetişemediğini yazdı; yine de onu Charlotte’la tanışmak için “onurlu bir giriş” saydı. The Arts Desk de benzer biçimde “etkili ama alışıldık” dedi. IndieWire ise çok daha sert davrandı.

Bence filmi bu beklentiyle izlemek en doğrusu: Charlotte Salomon’un sanatının yerini tutmuyor, ama onu tanımak için iyi bir başlangıç. Filmi bitirince onun gerçek sayfalarına bakmak, ikisini birlikte düşünmek çok daha anlamlı oluyor. İşin ilginç yanı, Variety’nin yazdığına göre filmin yapımcılarından bazıları, Van Gogh’un tablolarını elle boyanmış karelerle canlandıran Loving Vincent’ta da çalışmıştı.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Filmin kalbindeki eser, Leben? oder Theater? Ein Singspiel. Alt başlıktaki “Singspiel”, konuşmalı ve şarkılı bir sahne oyunu, bir tür operet demek. Charlotte eserini gerçekten de bir oyun gibi kurdu: bir giriş bölümü, bir ana bölüm ve bir son söz. Kişilerin adlarını değiştirdi; kendisi “Charlotte Kann”, üvey annesi Paula “Paulinka Bimbam”, Wolfsohn “Amadeus Daberlohn” oldu. Birçok sayfaya hangi şarkının ya da hangi müziğin eşlik etmesi gerektiğini de yazdı. Yani bu resimler yalnızca bakılmak için değil, bir bakıma dinlenmek için de yapılmış.

Charlotte’un seçip numaraladığı 769 guaş, eserin bitmiş halini oluşturuyor. Bunlara yüzlerce taslak sayfa ve resimlerin üzerine konan, yazı taşıyan aydınger (yarı saydam kağıt) sayfalar ekleniyor. Müze, bağışlanan bütün dizinin 1.300 civarında parçadan oluştuğunu belirtiyor.

Bugün nerede? Charlotte’un emanet ettiği resimler savaştan sonra Ottilie Moore’a, 1947’de de Charlotte’un savaştan sağ çıkan babası ve üvey annesine ulaştı. Albert ve Paula, eseri 20 Kasım 1971’de Amsterdam’daki Yahudi Müzesi’ne bağışladı. Bütün dizi bugün bu müzenin koleksiyonunda. Bu kadar büyük bir dizinin tamamı aynı anda sergilenmiyor; seçkiler gösteriliyor, eser zaman zaman başka müzelere de ödünç veriliyor (örneğin 2023’te Münih’teki Lenbachhaus’ta açılan sergiye). Gitmeyi düşünüyorsanız müzenin sitesine önceden bakmanızı öneririm.

Eserin son sayfalarından biri, belki de en çok bilinen görüntüsü. Charlotte arkası bize dönük, mayosuyla deniz kıyısında oturuyor, elinde resim yaptığı bir kağıt var. Sırtına eserin adı yazılmış: Leben oder Theater. Bu sayfaya bakınca insan, Charlotte’un bütün o acıların karşısına denizi, rengi ve kendi kalemini koyduğunu hissediyor.

Charlotte’un bu cesur, renkli ve duyguyu doğrudan kağıda taşıyan dili, Almanya’daki dışavurumcu ressamları hatırlatıyor; o akımı merak ediyorsanız ekspresyonizm nedir yazısına bakabilirsiniz. Nazilerin modern sanata nasıl baktığını ise Hitler ressam mıydı yazısında anlattım. Tarihte iz bırakmış başka kadın sanatçılar için de en önemli kadın ressamlar yazısına göz atabilirsiniz.

Charlotte hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.