Basquiat Belgeselleri: The Radiant Child (2010) ve Rage to Riches (2017)

Jean-Michel Basquiat yalnızca 27 yıl yaşadı. Sokak duvarlarına yazdığı esrarengiz cümlelerle başlayan hikayesi, birkaç yıl içinde dünyanın en önemli galerilerine, Andy Warhol’la ortak tuvallere ve sonunda erken bir ölüme uzandı. Bugün resimleri müzayedelerde rekor fiyatlara satılıyor. Ama bu rakamların gölgesinde, resim yapan genç adamın kendisi kolayca kayboluyor.

Basquiat belgeselleri tam da bu yüzden değerli. Burada iki tanesini yan yana koyuyorum: Tamra Davis’in Jean-Michel Basquiat: The Radiant Child (2010) belgeseli ve BBC için David Shulman’ın yaptığı Basquiat: Rage to Riches (2017). Biri bir dostun kamerasından, öbürü bir ailenin hafızasından bakıyor. Birlikte izlendiklerinde insanın içinde aynı soruyu bırakıyorlar: Bu kadar parlak bir yetenek, bu kadar kısa bir sürede nasıl tükenebildi?

Basquiat belgeselleri künyesi

Basquiat belgeselleri ne anlatıyor?

The Radiant Child: bir dostun çekmecesinden çıkan görüntüler

Tamra Davis, 1980’lerin başında Los Angeles’ta bir sinema öğrencisiyken, ilk Los Angeles sergisi için şehre gelen Basquiat’yla tanışıyor. İkisi sinema sevgisi üzerinden arkadaş oluyor. Davis onu resim yaparken çekiyor ve 25 yaşındayken uzun bir röportaj yapıyor. Basquiat 1988’de ölünce Davis bu görüntüleri kaldırıyor; arkadaşını para için kullanıyormuş gibi görünmek istemiyor. Yaklaşık yirmi yıl sonra önce yirmi dakikalık kısa bir film hazırlıyor, ardından bu kısa film uzun bir belgesele dönüşüyor.

Belgesel, Basquiat’nın kendi yüzünü ve sesini, onu tanıyanların anlattıklarıyla iç içe örüyor. Sokak duvarlarına arkadaşı Al Diaz’la birlikte SAMO imzasıyla yazdığı cümlelerden galerilere geçişini, Annina Nosei’nin galerisinin bodrumunda çalıştığı günleri, Zürihli galerici Bruno Bischofberger’in aracılığıyla Andy Warhol’la kurduğu dostluğu, ünün ve paranın getirdiği baskıyı, uyuşturucuyla gelen düşüşü izliyoruz. Uzun süre sevgilisi olan Suzanne Mallouk’un anlattıkları, filmin en insani ve en hüzünlü anlarından.

Rage to Riches: kız kardeşlerin hatırladığı Jean-Michel

BBC belgeseli hikayeye evden başlıyor. Kız kardeşleri Lisane ve Jeanine, Brooklyn’de geçen orta sınıf bir çocukluğu, annelerinin onu sürekli müzelere götürdüğünü anlatıyor. Yedi yaşlarındayken sokakta oyun oynarken bir araba çarpıyor; hastanede yatarken annesi ona bir anatomi kitabı, Gray’s Anatomy armağan ediyor. Kitaptaki beden çizimleri ileride resimlerine sızacak. Disiplinli bir baba, okul yıllarındaki asilik ve evden ayrılış da filmde yer alıyor.

Sonrası daha tanıdık: SAMO dönemi, galericiler, Warhol’la ilk karşılaşma, ünün hızla gelişi. Ama Shulman’ın filmi bunları anlatırken para kadar ırk meselesinin de altını çiziyor. Galerici Larry Gagosian bile Basquiat’ya nasıl davranıldığında “ırkçı bir yan” olduğunu kabul ediyor. Bir eleştirmenin onu Warhol’un “maskotu” diye nitelemesinin onu ne kadar yaraladığı da anlatılıyor. Film, Basquiat’nın 1988’de, 27 yaşında, aşırı dozda eroin nedeniyle ölümüyle kapanıyor.

İki belgesel neyi farklı anlatıyor?

Konu aynı, çoğu olay aynı, hatta bazı tanıklar bile aynı. Fark, kameranın nerede durduğunda.

The Radiant Child: Basquiat’yı kendi sesinden dinlemek

Davis’in elindeki en büyük hazine, Basquiat’nın doğrudan kameraya baktığı o eski röportaj. Time Out’un eleştirmeni de filmin en güçlü malzemesinin bu görüntüler olduğunu yazıyor. Bu yüzden film sıcak, yakın, bir arkadaşın elinden çıkmış gibi. Davis’in kendisi de filmin “kalbi olsun” istediğini söylüyor. Öte yandan bu yakınlık, filmi zaman zaman bir anma töreni gibi hayranlık dolu yapıyor. Konuşanların çoğu sanat dünyasının içinden; galericiler, koleksiyoncular, sanatçılar. Ailesinin sesi ise pek duyulmuyor.

Rage to Riches: ailenin ve ırkın hikayesi

Shulman’ın filmi tam da bu eksikliği dolduruyor. Kız kardeşlerin daha önce bir belgesel için bu şekilde konuşmamış olması, filmin asıl yeniliği. Böylece Basquiat’nın “sokaktan gelen vahşi deha” efsanesi biraz sarsılıyor: karşımızda müzelerde büyümüş, kitap okuyan, çok hırslı ve çok sevilen bir çocuk var. Vice’ın aktardığına göre Lisane Basquiat, kardeşini tanımak isteyenlere şunu söylüyor: Onunla ilgili bilinmesi gereken her şey için gidilecek yer, eserleri. Bence bu cümle iki belgeselin de söylemeye çalıştığı şeyi en güzel özetliyor.

Film, Londra’daki Barbican’da Basquiat: Boom for Real sergisinin açık olduğu günlerde ve Basquiat’nın bir resminin müzayedede 110,5 milyon dolara satılmasından birkaç ay sonra yayımlandı. Belki de bu yüzden “öfkeden servete” anlamına gelen adı, hem sanatçının hayatını hem de ölümünden sonra eserlerinin başına geleni anlatıyor.

Ya 1996 yapımı Basquiat filmi?

Basquiat’nın hayatı bir kurmaca filme de konu oldu: Julian Schnabel’in yönettiği, Jeffrey Wright’ın Basquiat’yı, David Bowie’nin Warhol’u oynadığı Basquiat (1996). İşin ilginç yanı, Schnabel The Radiant Child’da da karşımıza çıkıyor, bu kez kamera arkasında değil, Basquiat’yı tanıyan bir ressam olarak. Kurmaca film olayları sıkıştırıyor ve bazı karakterleri yeniden yaratıyor; belgeseller ise gerçek görüntülere ve gerçek tanıklara dayanıyor. Schnabel’in filmini ve gerçeğe ne kadar sadık olduğunu Basquiat (1996) filmi yazısında anlattım.

Bir de ad meselesi var. “The Radiant Child”, yani “Parlayan Çocuk”, şair ve eleştirmen Rene Ricard’ın Aralık 1981’de Artforum dergisinde yayımlanan yazısının adı. Basquiat ve Keith Haring üzerine yazılan ilk büyük yazılardan biri olan bu metin, iki genç sanatçının kariyerinin başlangıç noktalarından sayılır.

Belgesellerde görünen eserler ve bugün nerede?

İki belgesel de Basquiat’nın onlarca resmini ekrana getiriyor. Aşağıda, filmlerin anlattığı dönemlerin öne çıkan eserlerini ve bugün nerede olduklarını topladım. Basquiat’nın eserleri telif koruması altında olduğu için görsellerine burada yer vermiyoruz.

İsimsiz (Kafatası), 1981: Kafatası ile maske arasında duran, içi dışına çıkmış gibi görünen büyük bir baş. Koleksiyoncular Eli ve Edythe Broad tarafından 1982’de alındı; bugün Los Angeles’taki The Broad müzesinde.

İsimsiz, 1982: Mavi zemin üzerinde siyah bir kafatası. Mayıs 2017’de Sotheby’s’te 110,5 milyon dolara Japon iş insanı Yusaku Maezawa’ya satıldı ve o güne kadar Amerikalı bir sanatçının müzayedede satılan en pahalı eseri oldu. Özel koleksiyonda.

Hollywood Afrikalıları (Hollywood Africans), 1983: Basquiat’nın arkadaşlarıyla Los Angeles’ta geçirdiği günlerden çıkan, Hollywood’un siyahlara biçtiği kalıp rolleri sorgulayan resim. New York’taki Whitney Müzesi’nde.

Nefesli Çalgıcılar (Horn Players), 1983: Caz efsaneleri Charlie Parker ve Dizzy Gillespie’ye adanmış üç parçalı resim. O da The Broad’da.

On Kum Torbası (Son Akşam Yemeği), 1985-1986: Warhol’la dostluğunun en dokunaklı izlerinden biri. Warhol bu kum torbalarını ölümüne kadar yanında tuttu. Bugün Pittsburgh’daki The Andy Warhol Museum’da.

Basquiat’nın hayatını ve en önemli 10 eserini Jean-Michel Basquiat yazısında ayrıntılı anlattım. Belgesellerde sık sık karşımıza çıkan dostu için Andy Warhol ve Pop Art nedir? yazılarına, sokaktan sanat dünyasına uzanan bir başka belgesel için de Banksy’nin Exit Through the Gift Shop yazısına bakabilirsiniz.

Basquiat belgeselleri hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını ve sanat dünyasını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.