Jean-Michel Basquiat: Sokaktan Müzeye Taçlı İmzanın Ressamı

“Kelimelerin üstünü çiziyorum ki onları daha çok görün.” — Jean-Michel Basquiat (Whitney Müzesi’nin aktardığı söz)

Jean-Michel Basquiat, 1980’lerin New York’unda sanatla müziğin, sokakla galerinin iç içe geçtiği bir dünyadan çıktı. Henüz yirmi yaşına gelmeden duvarlara yazdığı cümlelerle dikkat çekti; yirmi bir yaşında Kassel’deki Documenta sergisine katılan en genç sanatçı oldu. Resimlerinde yazı ile görüntü, soyut ile figür, tarih ile gündelik hayat aynı yüzeyde çarpışır.

Basquiat’nın tuval üzerindeki kariyeri 1980’den 1988’e, yalnızca sekiz yıl kadar sürdü. Buna rağmen 2017’de bir tablosu açık artırmada 110 milyon doları aşan fiyata satıldı; Sotheby’s’e göre bu, o güne kadar bir Amerikalı sanatçının eserine açık artırmada ödenen en yüksek fiyattı. Bu yazıda önce Basquiat’nın hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Jean-Michel Basquiat kimdir?

Brooklyn’de bir çocukluk

Jean-Michel Basquiat 22 Aralık 1960’ta New York’ta doğdu ve Brooklyn’de büyüdü. Babası Gerard Basquiat Haitiliydi, annesi Matilde Porto Riko kökenliydi. Sanata ilgisini ilk fark eden annesi oldu: onu daha beş yaşındayken Brooklyn Müzesi’ne, MoMA’ya ve Metropolitan Müzesi’ne götürmeye başladı. Basquiat yıllar sonra Brooklyn Müzesi’ni New York’taki en sevdiği müze olarak anacaktı.

1968 baharında, yedi yaşındayken bir arabanın çarpmasıyla ağır yaralandı; dalağı alındı ve bir ay hastanede kaldı. Bu sırada annesinin hediye ettiği Gray’s Anatomy adlı anatomi kitabını elinden bırakmadı. Kitaptaki iskelet, organ ve kas çizimleri ileride resimlerinin en tanıdık öğelerinden biri olacaktı. 1974–1976 arasında kız kardeşleriyle birlikte babasıyla Porto Riko’da yaşadı; New York’a dönünce Edward R. Murrow Lisesi’ne kısa bir süre gitti, sonra deneysel bir okul olan City-As-School’a geçti.

SAMO: duvarlardaki gizemli imza

1977’de Basquiat, okul arkadaşı grafiti sanatçısı Al Diaz ile birlikte New York’un duvarlarına SAMO© imzalı kısa, şiirsel ve alaycı cümleler yazmaya başladı. Bu yazılar Manhattan’ın güneyinde sanat çevresinin merakını uyandırdı. 1979’da SAMO’ya son verdi ve resim yapmaya yöneldi. Aynı yıl SoHo’daki bir restoranda Andy Warhol’a yaklaşıp ona kendi yaptığı iki kolaj kartpostalı sattı.

1980 Times Square Show ve ilk sergiler

Basquiat eserlerini ilk kez 1980’de Times Square Show adlı karma sergide halka gösterdi. Aynı dönemde yazar Glenn O’Brien’ın senaristleri arasında olduğu, sonradan Downtown 81 adıyla bilinen filmde başrol oynadı. 1981’de New York/New Wave sergisine katılmasıyla adı hızla yayıldı ve ilk kişisel sergisi İtalya’da, Modena’daki Mazzoli Galerisi’nde açıldı.

Galeriler ve baş döndüren yükseliş

1982, Basquiat’nın yılıydı. ABD’deki ilk kişisel sergisi New York’ta Annina Nosei Galerisi’nde açıldı; nisan ayında Los Angeles’ta Larry Gagosian’ın galerisinde ikinci bir sergi geldi. Mayısta İsviçreli galerici Bruno Bischofberger onun tek temsilcisi oldu. Aynı yıl Kassel’deki Documenta 7’ye davet edildi ve sergiye katılan sanatçıların en genci oldu. Bir yıl sonra, 22 yaşında, Whitney Bienali’nde yer alan en genç sanatçılardan biriydi. Eleştirmenler onu çoğu zaman Yeni Dışavurumculuk (Neo-Ekspresyonizm) içinde andı; bu akımın köklerini Ekspresyonizm yazımda bulabilirsiniz.

Andy Warhol ile dostluk ve ortak işler

Basquiat, Andy Warhol’a gençliğinden beri hayrandı. İkisi 4 Ekim 1982’de, ortak galericileri Bischofberger aracılığıyla Warhol’un stüdyosu Factory’de resmen tanıştı. Basquiat bu buluşmanın heyecanıyla ikisini yan yana gösteren Dos Cabezas (İki Kafa) adlı resmi yaptı. 1983’te Warhol’dan kiraladığı Great Jones Sokağı’ndaki bir loft’a taşındı.

1983 sonbaharında Bischofberger, Basquiat, Warhol ve İtalyan ressam Francesco Clemente’ye üçlü ortak eserler önerdi. Ardından Basquiat ile Warhol yalnız çalışmaya başladı ve 1983–1985 arasında birlikte 160 kadar resim yaptılar. Warhol çoğu zaman bir gazete başlığı ya da ürün logosuyla başlıyor, Basquiat bunun üzerine çizip yazıyordu. Fondation Louis Vuitton’un aktardığına göre Warhol 1984’te günlüğüne Basquiat’nın kendisini farklı resim yapmaya yönelttiğini yazdı. Ortak işler Eylül 1985’te New York’taki Tony Shafrazi Galerisi’nde sergilendi; ama eleştiriler neredeyse tümüyle olumsuzdu ve Basquiat ortak çalışmayı bıraktı. Pop Art’ın Warhol’la nasıl doğduğunu Pop Art nedir? yazımda anlattım.

Son yıllar ve 27 yaşında ölüm

Basquiat 1986’da ilk kez Afrika’ya gitti. Warhol’un 22 Şubat 1987’de ölümü onu derinden sarstı; yakınları onun bu kayıptan sonraki kederini anlatır, Gravestone (Mezar Taşı) adlı resmi de bu yasın izlerini taşır. Jean-Michel Basquiat 12 Ağustos 1988’de, aşırı dozda eroin nedeniyle, 27 yaşında öldü. Whitney Müzesi ölümünden dört yıl sonra, 1992’de, ona kapsamlı bir retrospektif sergi ayırdı.

Basquiat’nın sanat anlayışı

Taçlar ve kafatasları

Basquiat 1980’den itibaren tuvallerine boya çubuklarıyla taçlar, haleler ve insan bedeninden parçalar çizdi. Üç sivri uçlu taç neredeyse onun imzası haline geldi; Sotheby’s bu tacı SAMO günlerinden beri süren işaretleriyle ilişkilendirir. Kafatasına benzeyen, iç organları görünen başlar ise ilk dönem resimlerinin merkezindedir. The Broad, bu başları yaşamla ölüm arasında duran, belki de bir tür otoportre olan maskeler olarak yorumluyor.

Üstü çizili kelimeler

Basquiat’yı tanımanın en kolay yolu yazılarına bakmaktır. Tuvallerinde listeler, isimler, tarihler, ürün adları ve üstü çizilmiş kelimeler vardır. Kendi açıklamasına göre bir kelimenin üstünü çizmek onu gizlemek değil, dikkati ona çekmektir.

Caz ve siyah kahramanlar

Resimlerinin önemli bir kısmı siyah müzisyenlere, boksörlere ve sporculara adanmıştır. Charlie Parker ve Dizzy Gillespie gibi bebop ustaları tuvallerinde tekrar tekrar karşımıza çıkar. The Broad, Basquiat’nın doğaçlamaya dayanan resim yapma biçimini caz bestesine benzetir: altta sabit bir yapı ve ritim, üstünde melodi gibi akan fırça izleri. Whitney’ye göre zenginlik ve yoksulluk, ırk ayrımı, siyahların temsil ediliş biçimi ve ırkçılık eserlerinin ana temaları arasındadır.

Gray’s Anatomy’nin izi

Çocukken hastanede incelediği anatomi kitabı, Basquiat’nın resimlerinde iskeletler, çıplak kaburgalar, organ şemaları ve etiketli beden parçaları olarak geri döner. Basquiat’nın Picasso ya da Jackson Pollock gibi modern ustalarla kurduğu ilişkiyi anlamak için Modern sanat nedir? yazısına da göz atabilirsiniz.

Basquiat’nın en önemli 10 eseri

1. İsimsiz (Kafatası) – Untitled (1981)

Nerede: The Broad, Los Angeles

Tuval üzerine akrilik ve boya çubuğu, 205,7 x 175,9 cm. Mavi ve pembe bir zemin üzerinde, içi görünen dev bir baş: alt ve üst çene, dişler, sinir ağı gibi çizgiler. Basquiat’nın New York’taki ilk kişisel galeri sergisinde gösterildi; Eli ve Edythe Broad 1982’de satın aldı.

Bu eserde neye bakmalı? Gözlere ve renklere. The Broad’a göre bakışlar donuk, yüz çökük, ama canlı renkler ve enerjik çizgiler içeride hala bir hareket olduğunu düşündürüyor. Basquiat çoğu resmini birkaç günde bitirirken bu resim üzerinde aylarca çalıştı.

2. İsimsiz – Untitled (1982)

Nerede: Özel koleksiyon (2017’de Japon koleksiyoncu Yusaku Maezawa satın aldı)

Tuval üzerine akrilik, sprey boya ve boya çubuğu, 183,2 x 173 cm. Sotheby’s kataloğuna göre 1982’nin ocak ayında yapıldı. Parlak mavi zemin üzerinde siyah çizgilerle kurulmuş, dişlerini gösteren kafatası benzeri bir yüz. İlk kez Haziran 1982’de New York’ta “Fast” adlı sergide gösterildi; 1984’ten satışa kadar aynı özel koleksiyonda kaldı.

Bu eserde neye bakmalı? 1981 tarihli İsimsiz ile karşılaştırmaya. Sotheby’s bu iki resmi birbirinin eşi olarak tanımlıyor. 18 Mayıs 2017’deki satışta 110.487.500 dolara alıcı buldu ve o güne kadar bir Amerikalı sanatçı için açık artırmada ödenen en yüksek fiyat oldu. 2018’de Brooklyn Müzesi’nde “One Basquiat” adlı sergide gösterildi.

3. Hollywood Afrikalıları – Hollywood Africans (1983)

Nerede: Whitney Museum of American Art, New York

Tuval üzerine akrilik ve boya çubuğu, 213,5 x 213,4 cm. Basquiat bu resmi 1983’te Los Angeles’ta uzun süre kaldığı dönemde yaptı. Sarı zeminin sağındaki üç figür, sanatçının kendisi ile New York’tan birlikte geldiği müzisyen Rammellzee ve ressam Toxic. Resimde doğum tarihinin rakamları da var.

Bu eserde neye bakmalı? Yazılara. “Sugar Cane” (şeker kamışı), “Tobacco” (tütün) gibi ifadeler, eski Hollywood filmlerinde siyah oyunculara verilen dar ve kalıplaşmış rollere gönderme yapıyor. Whitney’ye göre resim, eğlence sektöründeki siyah stereotiplerini ele alan bir dizinin parçası.

4. Nefesli Çalgıcılar – Horn Players (1983)

Nerede: The Broad, Los Angeles

Ahşap desteklere monte edilmiş üç tuval panel üzerine akrilik ve boya çubuğu, 243,8 x 190,5 cm. Siyah zemin üzerinde iki caz efsanesi: solda alto saksafonuyla Charlie Parker, sağda trompetiyle Dizzy Gillespie.

Bu eserde neye bakmalı? Ortadaki panelde tekrar tekrar yazılmış “Ornithology” kelimesine. Bu, Parker’ın 1946 tarihli kaydının adı. Kelimelerin tekrarı bir ritim gibi işliyor; Basquiat resmi adeta bir caz parçası gibi kuruyor.

5. Defacement (Michael Stewart’ın Ölümü) – Defacement (The Death of Michael Stewart) (1983)

Nerede: Nina Clemente Koleksiyonu, New York (özel koleksiyon)

Ahşap üzerine akrilik ve keçeli kalem, çerçeveli, 63,5 x 77,5 cm. Basquiat bu küçük resmi Keith Haring’in stüdyosunun duvarına yaptı. Konusu, metro istasyonunda bir duvara yazı yazdığı iddiasıyla gözaltına alınan ve ardından hayatını kaybeden genç siyah sanatçı Michael Stewart’ın ölümü.

Bu eserde neye bakmalı? Resmin ne kadar az görüldüğüne. Guggenheim’a göre geniş bir izleyiciye gösterilmek için yapılmamıştı ve kamuya pek az sergilendi. 2019’da Guggenheim Müzesi bu resmi merkeze alan “Basquiat’s Defacement: The Untold Story” sergisini düzenledi.

6. Altın Griot – Gold Griot (1984)

Nerede: The Broad, Los Angeles

Ahşap üzerine akrilik ve boya çubuğu, 297,2 x 185,4 cm. Yan yana çakılmış altın renkli tahtalar üzerinde, maske gibi bir yüzü ve iskelet gibi bir gövdesi olan uzun bir figür. Griot, Batı Afrika’da hikayeleri, soy kütüklerini ve şarkıları kuşaktan kuşağa aktaran anlatıcılara verilen ad.

Bu eserde neye bakmalı? Malzemeye ve gövdeye. Basquiat tuval yerine üst üste çakılmış kaba tahtaları kullanmış. Figürün gövdesindeki kaburga çizgileri, Gray’s Anatomy’den gelen iskelet ilgisinin bu resimde de sürdüğünü gösteriyor.

7. Glenn (1985)

Nerede: Özel koleksiyon (MoMA’da ödünç olarak sergilendi)

Tuval üzerine akrilik, boya çubuğu ve fotokopi kolaj, 254 x 289,6 cm. Adını, Basquiat’nın on sekiz yaşından beri arkadaşı olan yazar Glenn O’Brien’dan alıyor. O’Brien, Basquiat’nın Picasso ve Warhol’dan ağır sıklet şampiyonlarıymış, kendisi de onlara meydan okuyan bir boksörmüş gibi söz ettiğini yazmıştı.

Bu eserde neye bakmalı? Fotokopi parçalarına. Basquiat burada kendi çizimlerinin fotokopilerini tuvale yapıştırarak katman katman bir yüzey kuruyor. MoMA bu resmi 2019’daki koleksiyon düzenlemesinde ve 2025’te açılan Arthur Jafa seçkisinde gösterdi.

8. Sam F (1985)

Nerede: Dallas Museum of Art, Dallas

Bir kapı üzerine yağlıboya. Basquiat bu portreyi 1985’te Dallas’ta, kaldığı apartmanın bir kapısına yaptı. Resimdeki kişi, tekerlekli sandalye kullanan Sam Feldman. Eser, Samuel ve Helga Feldman’ın bağışıyla Dallas Müzesi’nin koleksiyonuna giren ilk Basquiat oldu.

Bu eserde neye bakmalı? Kapının biçimine ve tekerlekli sandalyeye. Müzeye göre resim klasik idealizmden uzaklaşıyor ve sanatta çoğu zaman dışarıda bırakılan birini merkeze alıyor. Ekim 2021’den beri müzenin ikinci katında, Avrupa ve çağdaş sanat galerilerinin arasında, Picasso’nun Gitarist’inin yakınında asılı.

9. On Kum Torbası (Son Akşam Yemeği) – Ten Punching Bags (Last Supper) (1985–1986)

Nerede: The Andy Warhol Museum, Pittsburgh

Warhol ile birlikte yapılan bir eser: tavandan zincirlerle sarkan on beyaz boks kum torbası. Warhol her torbaya Leonardo’nun Son Akşam Yemeği’nden aldığı İsa yüzünü çizdi; Basquiat bunların üzerine tekrar tekrar “Judge” (yargıç, yargıla) kelimesini yazdı. İki sanatçı da hayattayken hiç sergilenmedi ve Warhol 1987’deki ölümüne kadar bu eseri yanında tuttu.

Bu eserde neye bakmalı? Torbaların asılış biçimine. Fondation Louis Vuitton’a göre Basquiat için boks, siyah toplumun kahramanlarıyla bağlantılıydı; sıra sıra sarkan torbalar ise Billie Holiday’in “Strange Fruit” şarkısında anlatılan linçleri hatırlatıyor.

10. Ölümle Birlikte – Riding with Death (1988)

Nerede: Özel koleksiyon

Tuval üzerine, 249 x 289,5 cm. Basquiat’nın hayatının son aylarında yaptığı resimlerden biri. Kahverengi bir figür, kafatası insan kafasına benzeyen iskelet gibi bir hayvanın sırtında oturuyor.

Bu eserde neye bakmalı? Başlıktaki küçük ayrıntıya: figür ölümün “üzerinde” değil, ölümle “birlikte” ilerliyor. Bazı yorumcular figürü sanatçının kendisi olarak görüyor. Resmin ölümünden kısa bir süre önce yapılmış olması onu bugün bir veda gibi okumaya yol açıyor; ama bu, sanatçının kendi açıklaması değil, sonradan yapılan bir yorum.

Basquiat hakkında filmler

Basquiat’nın hayatı sinemaya da konu oldu. En bilineni ressam Julian Schnabel’in yönettiği Basquiat (1996); filmi ve içindeki gerçeklerle kurguyu Basquiat filmi yazımda ayrıntılı anlattım. Filmde Basquiat’yı Jeffrey Wright, Andy Warhol’u David Bowie canlandırıyor; Criterion, filmi klasik bir biyografiden çok 1980’lerin New York sanat dünyasına duyusal bir dalış olarak tanımlıyor.

Belgesel sevenler için iki iyi seçenek var. Tamra Davis’in Jean-Michel Basquiat: The Radiant Child adlı belgeseli, yönetmenin yıllar önce Basquiat ile yaptığı nadir bir röportajın üzerine kurulu; ABD’de PBS kanalında yayınlandı. Sara Driver’ın Boom for Real: The Late Teenage Years of Jean-Michel Basquiat (2017) ise ünlü olmadan önceki yıllara ve onu yetiştiren New York’a odaklanıyor. Ressamların hayatını anlatan diğer filmler için sanat filmleri sayfama, Warhol’un hayatından bir kesit için I Shot Andy Warhol yazıma bakabilirsiniz.

Basquiat’nın eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk durak Los Angeles’taki The Broad. Eli ve Edythe Broad’un koleksiyonundan doğan müzede İsimsiz (Kafatası), Nefesli Çalgıcılar, Altın Griot, Obnoxious Liberals ve Melting Point of Ice dahil on üç Basquiat eseri bulunuyor; hangilerinin sergilendiği zaman zaman değişiyor. Müze 221 S. Grand Avenue adresinde, pazartesi günleri kapalı ve genel giriş ücretsiz. Gitmeden önce saatleri ve ön rezervasyonu The Broad’un resmi sitesinden kontrol edin.

New York’ta Whitney Museum of American Art Hollywood Afrikalıları’nın yanı sıra birkaç çizim ve resme sahip. MoMA’nın koleksiyonunda kağıt üzerine çalışmaları, Metropolitan Müzesi’nde ise sanatçının mirasından 1992’de bağışlanan 1985 tarihli bir kağıt işi var; bu eserler her zaman sergilenmiyor. Basquiat’nın çocukluğunda en sevdiği müze olan Brooklyn Müzesi de 2018’de rekor fiyatlı İsimsiz’i “One Basquiat” sergisinde göstermişti. Pittsburgh’daki Andy Warhol Museum ortak işleri görmek için, Dallas Museum of Art ise Sam F için doğru adres. En pahalı eserlerin listesini merak ediyorsanız dünyanın en pahalı tabloları yazıma göz atın.

Jean-Michel Basquiat hakkında merak edilenler

Kısaca Jean-Michel Basquiat

Jean-Michel Basquiat’nın resimleri ilk bakışta bir duvar kadar kalabalıktır: kelimeler, oklar, taçlar, dişler, rakamlar. Ama yaklaştıkça bu kalabalığın içinden bir dil çıkar: caz ritmi, anatomi kitabının sayfaları, Hollywood’un dışarıda bıraktıkları, sokakta ölen bir genç. Belki de Basquiat’nın asıl isteği, üstünü çizdiği kelimeler gibi, görmezden gelinenleri görünür kılmaktı.

Dostu ve çalışma ortağı Andy Warhol, aynı yıllarda çizgi romanı müzeye taşıyan Roy Lichtenstein ve Basquiat’nın kendine rakip saydığı Picasso yazılarıma da bakabilirsiniz. Çağdaş sanatı ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız bu test sizi bekliyor.