Hilma (2022) ve Beyond the Visible: Hilma af Klint Filmleri Ne Kadar Gerçek?

Hilma af Klint, ölümünden yıllar sonra sanat tarihini yeniden düşündüren bir ressam. 1906’dan itibaren yaptığı soyut resimleri neredeyse hiç göstermedi; geniş kitleler onları ancak 1986’da gördü. Son on yılda bu “geç keşif” sinemaya da yansıdı: biri kurgu, biri belgesel iki film onun hikayesini anlatıyor.

Bu yazıda önce Lasse Hallström’ün Hilma filmine, sonra Halina Dyrschka’nın Beyond the Visible: Hilma af Klint belgeseline bakacağım: neyi anlattıklarına, neyin gerçek neyin yorum olduğuna ve filmlerde sözü geçen eserlerin bugün nerede olduğuna.

Hilma filmlerinin künyesi

Hilma (2022)

Beyond the Visible: Hilma af Klint (2019)

Hilma filmleri ne anlatıyor?

Hallström’ün Hilma’sı: bir trenden geriye bakış

Film, yaşlı Hilma’nın bir tren penceresinden dışarı baktığı sahneyle açılıyor ve oradan gençlik yıllarına dönüyor. Yaşlı Hilma’yı Lena Olin, genç Hilma’yı Tora Hallström oynuyor; yönetmen Lasse Hallström, filmi kendi kızı ve eşiyle çekmiş. Olin’in sahneleri, eleştirmenlerin deyişiyle filmi bir çerçeve gibi açıp kapatıyor.

Hikayenin başlangıç noktası, küçük kız kardeşi Hermina’nın ölümü. Film, Hilma’nın ruhsal dünyaya yönelişini bu kayba bağlıyor. Ardından Stockholm’deki Kraliyet Sanat Akademisi yılları, annesinin onu sanattan çok evliliğe yönlendirme çabası ve hayatı boyunca yanında olacak ressam Anna Cassel ile yakınlaşması geliyor. Hilma, Anna ve üç kadınla birlikte “Beşler” adıyla bilinen grubu kuruyor; seanslarda ruhsal rehberlerden mesaj aldıklarına inanıyorlar. Filmin ikinci yarısında Hilma’nın Rudolf Steiner’in onayını arayışı öne çıkıyor.

Eleştirmenler filmin görüntülerini ve özenli çekimlerini övdü; ama çoğu, filmin çok uzun bir zaman dilimini kapsamaya çalıştığı için hiçbir konuda derine inemediğini, Steiner’e de gereğinden fazla yer ayırdığını yazdı. Hilma’nın ilham anlarında ekrana renkli animasyonlar karışıyor; bu, ressamın çalışma biçiminin bir kaydı değil, filmin seçtiği bir anlatım yolu.

Beyond the Visible: sanat tarihi neden onu unuttu?

Halina Dyrschka’nın belgeseli bir hayat hikayesinden çok bir soru etrafında kurulu: 1906’da soyut resim yapan bir kadın, nasıl olur da sanat tarihi kitaplarına yıllarca girmez? Dağıtımcı Zeitgeist Films’in tanıtımına göre film, Hilma af Klint’in hayatını ve eserlerini anlatırken onun neden yanlış tanımlandığını ve tarihten silindiğini de sorguluyor; ataerkil anlatıların ve sanat piyasasının bu unutuluştaki payını tartışıyor.

Filmde sanat tarihçileri, küratörler, Hilma af Klint’in aile üyeleri ve vakfın temsilcileri konuşuyor. NPR’ın eleştirmeni, belgeselin klasik bir “konuşan kafalar ve arşiv” yapısında olduğunu, ama Dyrschka’nın Hilma af Klint’in resimlerini sonraki kuşak sanatçıların eserleriyle yan yana koyduğu bölümlerde canlandığını yazdı. The New York Times filmi eleştirmen seçkisine aldı.

Filmdeki olaylar ne kadar gerçek?

Hermina, Akademi ve De Fem

Bunlar gerçek. Hilma af Klint Vakfı’nın kronolojisine göre kız kardeşi Hermina 1880’de on yaşında öldü. Hilma 1882’de Stockholm’deki Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi’ne girdi ve 1887’de dereceyle mezun oldu. 1896’da Anna Cassel, Sigrid Hedman, Mathilda Nilsson ve medyum Cornelia Cederberg ile birlikte De Fem (Beşler) grubunu kurdu; grup her cuma toplanıp seanslarını defterlere kaydetti. Filmdeki kadın kadrosu bu beş gerçek kişiye dayanıyor. Hermina’nın ölümünün Hilma’nın sanatını ne kadar etkilediği ise filmin kendi yorumu; Variety de bunu filmin “tezi” olarak tanımladı.

Anna Cassel ile aşk

Anna Cassel, Hilma’nın ömür boyu yakın dostu ve çalışma arkadaşıydı; bu kesin. Film ise ikisinin ilişkisini açıkça bir aşk hikayesi olarak gösteriyor. Bunu doğrulayan doğrudan bir belge yok; eleştirmenlerin de belirttiği gibi bu, filmin yaptığı bir çıkarım. Filmi izlerken bunu akılda tutmak gerekiyor.

Rudolf Steiner

Steiner gerçekten Hilma’nın hayatında önemli bir isimdi. Vakfın kronolojisine göre onunla ilk kez Mart 1908’de Stockholm’de karşılaştı ve büyük olasılıkla 1910 başında ona resimlerini gösterdi; 1920’de Antroposofi Derneği’ne üye oldu. Ancak Hilma’nın Steiner’in onayını sürekli arayan biri olarak çizilmesi filmin dramatik tercihi. Steiner’in resimler hakkında söylediği sık tekrarlanan sözler de kaynaklarla doğrulanamıyor.

Belgeselin tezi ne kadar doğru?

Beyond the Visible’ın ana iddiası, Hilma af Klint’in soyuta Kandinsky, Mondrian ve Maleviç’ten önce ulaştığı. Tarih açısından bu doğru: Moderna Museet, onun 1906’da soyut bir resim dili geliştirdiğini vurguluyor. Ama “ilk soyut ressam” unvanı hala tartışmalı. Britannica, Hilma af Klint’in yalnız çalıştığını, resimlerini göstermediğini ve amacının “saf soyutlama” olmadığını hatırlatır; bu yüzden geleneksel modern sanat anlatısına yerleştirilmesi zor. Belgesel bu dengeden çok, onun sanat tarihine geri kazandırılması gerektiği tarafını savunuyor. Tartışmanın ayrıntılarını soyut sanat nedir? yazımda bulabilirsiniz.

Filmlerde görülen eserler ve bugün nerede?

Her iki filmin de merkezinde, Hilma af Klint’in 1906-1915 arasında yaptığı 193 resimlik Tapınak için Resimler var. Bu eserlerin büyük çoğunluğu Stockholm’deki Hilma af Klint Vakfı’na ait ve kalıcı bir müzede değil, dünya müzelerindeki sergilerde dönüşümlü olarak gösteriliyor.

On Büyük, insan hayatının evrelerini çocukluktan yaşlılığa kadar anlatan, yaklaşık üç metre yüksekliğinde on resimlik bir dizi. Tate’e göre Hilma af Klint diziyi 1907’de birkaç ay içinde bitirdi. Filmlerde bu dev tuvallerin önünde duran Hilma görüntüleri, eserlerin ölçeğini anlamak için iyi bir fırsat.

Kuğu dizisi Birinci Dünya Savaşı yıllarında başladı. Tate’e göre dizi, birbiriyle çatışan iki kuğunun giderek birbirine bağlı geometrik biçimlere dönüşmesini anlatıyor. Diziyi kapatan Sunak Resimleri ise gökkuşağı renklerinde basamaklarla yukarı doğru daralan bir üçgenle, tepedeki altın daireye ulaşıyor.

Bu eserleri görmek için sergi takvimini izlemek gerekiyor. Vakfın listesine göre New York’taki Guggenheim’daki 2018-2019 sergisi müzenin tarihindeki en çok ziyaret edilen sergi oldu; 2023’te Londra’daki Tate Modern onu Mondrian ile birlikte sergiledi.

Fragman

Hilma (2022), resmi fragman

Beyond the Visible: Hilma af Klint (2019), resmi fragman

Hilma filmleri hakkında sık sorulan sorular

Hilma af Klint’in bütün hayatını ve en önemli 10 eserini Hilma af Klint yazımda anlattım. Aynı yıllarda başka yoldan soyuta ulaşan František Kupka yazıma, ressamların hayatını anlatan diğer filmler için de Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.