Hilma (2022) ve Beyond the Visible: Hilma af Klint Filmleri Ne Kadar Gerçek?

Hilma (2022) ve Beyond the Visible filminin afişi ve sahne görüntüsü

Hilma filmi gerçek bir hikaye mi?

Büyük ölçüde evet, ama dramatize edilmiş bir biyografi. Lasse Hallström’ün Hilma (2022) filmi, soyut resmin öncülerinden İsveçli ressam Hilma af Klint’in hayatını anlatıyor. De Fem grubu, ruhsal seanslar, Rudolf Steiner ile ilişkisi ve Tapınak için Resimler gerçek; Anna Cassel ile yaşadığı aşk ise filmin yorumu, belgelerle kanıtlanmış değil. Belgesel tarafında Halina Dyrschka’nın Beyond the Visible (2019) filmi, onun sanat tarihindeki yerini tartışıyor.

Hilma af Klint, öldükten yıllar sonra sanat tarihini yeniden düşündüren bir ressam. 1906’dan itibaren yaptığı soyut resimleri neredeyse kimseye göstermedi; geniş kitleler onları ancak 1986’da gördü. Son on yılda bu “geç keşif” sinemaya da taşındı: biri kurgu, biri belgesel iki film onun hikayesini anlatıyor.

Bu yazıda önce Lasse Hallström’ün Hilma filmine, sonra Halina Dyrschka’nın Beyond the Visible: Hilma af Klint belgeseline bakacağım. Ne anlatıyorlar, ne gerçek, ne yorum, filmlerde sözü geçen eserler bugün nerede, hepsine birlikte bakalım.

Hilma af Klint, Evrim dizisi, No. 13 (1908), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Hilma af Klint, Evrim dizisi, No. 13 (1908), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm

Hilma filmlerinin künyesi

Hilma (2022)

Özgün adıHilma
TürBiyografik dram
Yönetmen ve senaristLasse Hallström
Yıl2022
Ülkeİsveç
Dilİngilizce
OyuncularTora Hallström (genç Hilma), Lena Olin (yaşlı Hilma), Catherine Chalk (Anna Cassel), Lily Cole (Mathilda Nilsson), Maeve Dermody (Sigrid Hedman), Rebecca Calder (Cornelia Cederberg), Emmi Tjernström (Hermina), Tom Wlaschiha (Rudolf Steiner)
Görüntü yönetmeniRagna Jorming
MüzikJon Ekstrand
KonuGenç Hilma af Klint, kız kardeşinin ölümünden sonra yöneldiği ruhsal arayışı, o güne kadar görülmemiş bir resim diline dönüştürür.

Beyond the Visible: Hilma af Klint (2019)

Özgün adıJenseits des Sichtbaren: Hilma af Klint
TürBelgesel
YönetmenHalina Dyrschka
YapımcılarEva Illmer, Halina Dyrschka
Yıl2019
ÜlkeAlmanya
Süre93 dakika
Dilİngilizce, Almanca, İsveççe
KonuşanlarIris Müller-Westermann, Julia Voss, Josiah McElheny, Johan af Klint, Ulla af Klint, Ernst Peter Fischer ve diğerleri

Hilma filmleri ne anlatıyor?

Hallström’ün Hilma’sı: bir trenden geriye bakış

Film, yaşlı Hilma’nın tren penceresinden dışarı baktığı bir sahneyle açılıyor, oradan gençlik yıllarına dönüyor. Yaşlı Hilma’yı Lena Olin, genç Hilma’yı Tora Hallström oynuyor; yani yönetmen Lasse Hallström filmi kendi kızı ve eşiyle çekmiş. Eleştirmenlerin deyişiyle Olin’in sahneleri filmi bir çerçeve gibi açıp kapatıyor.

Hikaye, küçük kız kardeşi Hermina’nın ölümüyle başlıyor. Film, Hilma’nın ruhsal dünyaya yönelmesini bu kayba bağlıyor. Ardından Stockholm’deki Kraliyet Sanat Akademisi yıllarını, annesinin onu sanattan çok evliliğe yönlendirme çabasını ve hayatı boyunca yanında olacak ressam Anna Cassel ile yakınlaşmasını izliyoruz. Hilma, Anna ve üç kadınla birlikte “Beşler” adıyla bilinen grubu kuruyor; seanslarda ruhsal rehberlerden mesaj aldıklarına inanıyorlar. Filmin ikinci yarısında öne çıkan şey, Hilma’nın Rudolf Steiner’in onayını araması.

Eleştirmenler filmin görüntülerini ve özenli çekimlerini övdü. Ama çoğu, film çok uzun bir zamanı kapsamaya çalıştığı için hiçbir konuda derine inemediğini, Steiner’e de gereğinden fazla yer ayırdığını yazdı. Hilma’nın ilham anlarında ekrana renkli animasyonlar karışıyor. Bunu ressamın gerçek çalışma biçimi sanmayın; filmin seçtiği bir anlatım yolu.

Beyond the Visible: sanat tarihi neden onu unuttu?

Halina Dyrschka’nın belgeseli bir hayat hikayesinden çok tek bir soru etrafında dönüyor: 1906’da soyut resim yapan bir kadın, nasıl olur da sanat tarihi kitaplarına yıllarca girmez? Dağıtımcı Zeitgeist Films’in tanıtımına göre film, Hilma af Klint’in hayatını ve eserlerini anlatırken neden yanlış tanımlandığını ve tarihten silindiğini de sorguluyor. Ataerkil, yani erkek egemen anlatıların ve sanat piyasasının bu unutuluştaki payını tartışıyor.

Filmde sanat tarihçileri, küratörler, Hilma af Klint’in aile üyeleri ve vakfın temsilcileri konuşuyor. NPR’ın eleştirmenine göre belgeselin yapısı klasik: konuşan kafalar ve arşiv. Ama Dyrschka, Hilma af Klint’in resimlerini sonraki kuşak sanatçıların eserleriyle yan yana koyduğunda film canlanıyor. The New York Times da filmi eleştirmen seçkisine aldı.

Filmdeki olaylar ne kadar gerçek?

Hermina, Akademi ve De Fem

Bunlar gerçek. Hilma af Klint Vakfı’nın kronolojisine göre kız kardeşi Hermina 1880’de on yaşında öldü. Hilma 1882’de Stockholm’deki Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi’ne girdi, 1887’de dereceyle mezun oldu. 1896’da Anna Cassel, Sigrid Hedman, Mathilda Nilsson ve medyum Cornelia Cederberg ile birlikte De Fem (Beşler) grubunu kurdu. Grup her cuma toplandı, seanslarını defterlere kaydetti. Filmdeki kadın kadrosu bu beş gerçek kişiye dayanıyor. Hermina’nın ölümünün Hilma’nın sanatını ne kadar etkilediği ise filmin kendi yorumu; Variety de bunu filmin “tezi” olarak tanımladı.

Anna Cassel ile aşk

Anna Cassel, Hilma’nın ömür boyu yakın dostu ve çalışma arkadaşıydı; bu kesin. Film ise ikisinin ilişkisini açıkça bir aşk hikayesi olarak gösteriyor. Bunu doğrulayan doğrudan bir belge yok; eleştirmenlerin de belirttiği gibi bu, filmin yaptığı bir çıkarım. İzlerken aklınızda bulunsun.

Rudolf Steiner

Steiner gerçekten Hilma’nın hayatında önemli bir isimdi. Vakfın kronolojisine göre onunla ilk kez Mart 1908’de Stockholm’de karşılaştı, büyük olasılıkla 1910 başında ona resimlerini gösterdi. 1920’de Antroposofi Derneği’ne üye oldu. Ama Hilma’nın Steiner’in onayını sürekli arayan biri gibi çizilmesi filmin dramatik tercihi. Steiner’in resimler hakkında söylediği diye sık tekrarlanan sözler de kaynaklarla doğrulanamıyor.

Belgeselin tezi ne kadar doğru?

Beyond the Visible’ın ana iddiası şu: Hilma af Klint soyuta Kandinsky, Mondrian ve Maleviç’ten önce ulaştı. Tarih açısından bu doğru; Moderna Museet, onun 1906’da soyut bir resim dili geliştirdiğini vurguluyor. Ama “ilk soyut ressam” unvanı hala tartışmalı. Britannica şunu hatırlatır: Hilma af Klint yalnız çalıştı, resimlerini göstermedi ve amacı “saf soyutlama” değildi. Bu yüzden onu geleneksel modern sanat anlatısına yerleştirmek zor. Belgesel bu dengeyi kurmaktan çok, onun sanat tarihine geri kazandırılması gerektiğini savunuyor. Tartışmanın ayrıntılarını soyut sanat nedir? yazımda bulabilirsiniz.

Filmlerde görülen eserler ve bugün nerede?

Her iki filmin de merkezinde, Hilma af Klint’in 1906-1915 arasında yaptığı 193 resimlik Tapınak için Resimler var. Bu eserlerin büyük çoğunluğu Stockholm’deki Hilma af Klint Vakfı’na ait. Onları kalıcı bir müzede göremezsiniz; dünya müzelerindeki sergilerde dönüşümlü olarak gösteriliyorlar.

EserTarihNerede?
On Büyük, No. 1, Çocukluk1907Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
On Büyük, No. 7, Yetişkinlik1907Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Evrim dizisi1908Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Kuğu, No. 11914-1915Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Sunak Resmi, No. 11915Hilma af Klint Vakfı, Stockholm

On Büyük, insan hayatının evrelerini çocukluktan yaşlılığa kadar anlatan on resimlik bir dizi; resimler yaklaşık üç metre yüksekliğinde. Tate’e göre Hilma af Klint diziyi 1907’de birkaç ay içinde bitirdi. Filmlerde bu dev tuvallerin önünde duran Hilma’yı görünce eserlerin ne kadar büyük olduğunu anlıyorsunuz.

Hilma af Klint, On Büyük, No. 1, Çocukluk (1907), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Hilma af Klint, On Büyük, No. 1, Çocukluk (1907), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Hilma af Klint, On Büyük, No. 7, Yetişkinlik (1907), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Hilma af Klint, On Büyük, No. 7, Yetişkinlik (1907), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm

Kuğu dizisi Birinci Dünya Savaşı yıllarında başladı. Tate’e göre dizide birbiriyle çatışan iki kuğu, giderek birbirine bağlı geometrik biçimlere dönüşüyor. Diziyi kapatan Sunak Resimleri’nde ise gökkuşağı renklerinde basamaklarla yukarı doğru daralan bir üçgen, tepedeki altın daireye ulaşıyor.

Hilma af Klint, Kuğu, No. 1 (1914-1915), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Hilma af Klint, Kuğu, No. 1 (1914-1915), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Hilma af Klint, Sunak Resmi, No. 1 (1915), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm
Hilma af Klint, Sunak Resmi, No. 1 (1915), Hilma af Klint Vakfı, Stockholm

Bu eserleri görmek için sergi takvimini izlemeniz gerekiyor. Vakfın listesine göre New York’taki Guggenheim’daki 2018-2019 sergisi, müzenin tarihindeki en çok ziyaret edilen sergi oldu. 2023’te Londra’daki Tate Modern onu Mondrian ile birlikte sergiledi.

Fragman

Hilma (2022), resmi fragman

Beyond the Visible: Hilma af Klint (2019), resmi fragman

Hilma filmleri hakkında sık sorulan sorular

Hilma filminde Hilma af Klint’i kim oynuyor?

Rolü iki oyuncu paylaşıyor: genç Hilma’yı Tora Hallström, yaşlı Hilma’yı Lena Olin oynuyor. Lily Cole ise De Fem grubunun üyelerinden Mathilda Nilsson’ı canlandırıyor.

Hilma filmi gerçek bir hikaye mi?

Gerçek bir hayata dayanıyor ama dramatize edilmiş. Hilma’nın ailesi, eğitimi, De Fem grubu ve Steiner ile tanışması gerçek; Anna Cassel ile aşkı ve bazı diyaloglar filmin yorumu.

De Fem (Beşler) kimlerdi?

1896’da kurulan ve her cuma ruhsal seanslar için toplanan beş kadın: Hilma af Klint, Anna Cassel, Sigrid Hedman, Mathilda Nilsson ve medyum Cornelia Cederberg. Grup 1908 başında dağıldı.

Hilma af Klint resimlerini neden saklamasını istedi?

Gerekçesini açıkça yazmadı. 1932’de defterlerini bir X ile işaretledi; bu işaret, ölümünden yirmi yıl sonrasına kadar açılmamaları gerektiğini gösteriyordu. Moderna Museet, bu isteğin sık sanıldığı gibi vasiyetnamede değil, defterlerde olduğunu belirtir.

Hangisini önce izlemeli?

Hilma af Klint’i hiç tanımıyorsanız Beyond the Visible belgeseliyle başlayın; eserleri ayrıntılı biçimde, bağlamıyla gösteriyor. Ardından Hilma, aynı hikayeyi bir dram olarak, insan tarafıyla anlatıyor.

Hilma af Klint’in bütün hayatını ve en önemli 10 eserini Hilma af Klint yazımda anlattım. Aynı yıllarda başka yoldan soyuta ulaşan Frantisek Kupka yazıma, ressamların hayatını anlatan diğer filmler için de Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler