Frans Hals: Kaçan Anı Yakalayan Haarlem’in Portre Ustası

“Her şeyin özenle düzleştirildiği resimlerden ne kadar farklı; Frans Hals’ın bir eserini görmek ne büyük zevk.” — Vincent van Gogh, Frans Hals üzerine

Frans Hals, 17. yüzyıl Hollanda’sında portreyi kaskatı bir resmi belgeden canlı bir karşılaşmaya dönüştüren ressam. Onun modelleri poz vermiyor gibi; kadeh kaldırıyor, sandalyesinde dönüyor, yanındakine gülümsüyor. Çağdaşı Theodorus Schrevelius 1648’de, Hals’ın portrelerinin sanki yaşayıp nefes aldığını yazmıştı. Aradan neredeyse dört yüz yıl geçti, bu his hala geçerli.

Hals bütün ömrünü tek bir şehirde, Haarlem’de geçirdi; zengin tüccarları, bira üreticilerini, milis subaylarını ve sokaktaki tuhaf insanları aynı merakla resmetti. Bu yazıda önce Frans Hals’ın hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Frans Hals kimdir?

Anvers’ten Haarlem’e

Frans Hals 1582 ya da 1583’te Anvers’te doğdu. Babası Franchois Hals, Mechelen’den gelen bir kumaş işçisiydi. Anvers 1585’te İspanyolların eline geçince, pek çok Protestan ve zanaatkar aile gibi Hals’lar da kuzeye göç etti ve Haarlem’e yerleşti. Kardeşi Dirck Hals da ressam oldu.

Gençliğinde ressam ve sanat yazarı Karel van Mander’in yanında çalıştığı anlatılır. Londra’daki National Gallery bu çıraklığı 1601–1603 yıllarına yerleştirir; ancak bilgi, Hals’ın ölümünden sonra yazılmış anonim bir biyografiden gelir ve Van Mander’in kendi kitabında böyle bir öğrenciden söz edilmez. Kesin olan şu: Hals 1610’da Haarlem ressamlar loncası Aziz Luka Loncası’na üye oldu. Bu, onun ressam olarak ilk resmi kaydıdır.

İki evlilik, on dört çocuk

Hals 1610 civarında Anneke Harmensdr ile evlendi; Anneke 1615’te öldü. 1617’de Lysbeth Reyniersdr ile ikinci kez evlendi. İki evlilikten toplam on dört çocuğu oldu ve oğullarından beşi, babaları gibi ressam oldu. Haarlem’in zengin bir sanat merkezine dönüştüğü bu yıllarda Hals’ın atölyesi de kalabalıktı: Judith Leyster gibi ressamların onun öğrencisi olduğu ya da yakın çevresinde yetiştiği düşünülür.

Haarlem’in aranan portrecisi

1616’da ilk büyük grup portresini, Aziz George Milis Bölüğü subaylarının ziyafetini tamamladı ve bir anda Haarlem’in en çok aranan portrecisi oldu. Müşterileri arasında belediye başkanları, bira üreticileri, kumaş tüccarları ve şehrin milis bölükleri vardı. Haarlem’in portre piyasasına onlarca yıl hakim oldu. Aynı yıl kısa bir süre Anvers’e gittiği ve orada Rubens’in eserlerini tanıdığı biliniyor.

1620’ler ve 1630’ların başında portrelerin yanında gülen çocuklar, içkiciler ve müzisyenler gibi gündelik hayat sahneleri de yaptı. 1633’te, Amsterdam milis bölüğünü resmetmek için çağrılan şehir dışından iki ressamdan biri oldu. Zamanla neredeyse yalnızca portreye yöneldi.

Borçlar, emekli maaşı ve ölüm

İyi kazanmasına rağmen Hals’ın hayatı borçla geçti. Fırıncıya, kasaba, ev sahibine borçları yüzünden defalarca mahkemeye çağrıldı. 1654’te bir fırıncıya olan 200 guldenlik borcunu, eşyaları ve beş tabloyla ödemek zorunda kaldı. 1661’de ileri yaşı nedeniyle lonca aidatından muaf tutuldu.

1664’ten itibaren Haarlem belediyesi ona yılda 200 gulden emekli maaşı bağladı. Frans Hals Müzesi bunu, ressamın şehir için ne kadar önemli olduğunu gösteren olağanüstü bir onur olarak yorumluyor. Hals 1666’da, seksen yaşını geçmiş olarak öldü ve 1 Eylül 1666’da Haarlem’deki Sint-Bavokerk’e gömüldü.

Frans Hals’ın sanat anlayışı

Kaçan anı yakalamak

Hals’tan önce portre çoğunlukla bir statü belgesiydi: model dimdik durur, ciddi bakar. Hals ise modelini bir anın ortasında yakalar. Biri sandalyesinin arkasına dirseğini dayamış, biri kahkahanın eşiğinde, biri bize kadeh kaldırmak üzere. 1628’de Haarlem’i anlatan Samuel Ampzing, Frans’ın insanları canlı modelden ne kadar atak boyadığına hayran kalmıştı. Bu canlılık, onu dönemin diğer portrecilerinden ayırdı.

Frans Hals’ın görünen fırça darbesi

Hals’ın en belirgin özelliği, fırça izini gizlememesi. Tabloya iyice yaklaşınca dantel yaka, birkaç hızlı beyaz vuruştan; el, üst üste atılmış renk lekelerinden oluşur. Rijksmuseum, bu “kaba” üslubun zirvesinde fırça darbelerinin tuvalin üzerinde birbirini kestiğini ve hem hız hem hareket duygusu verdiğini anlatır. Geç dönemde paleti daraldı; siyahlar, beyazlar ve griler öne çıktı. Vincent van Gogh’un, Hals’ta yirmi yedi farklı siyah olduğunu söylediği anlatılır.

Frans Hals’ın unutuluşu ve yeniden keşfi

18. ve 19. yüzyıl başında bazı eleştirmenler bu fırça işçiliğini “tembel ve bitmemiş” buldu ve Hals neredeyse unutuldu. Dönüm noktası 1865 oldu: Paris’te bir müzayedede 4. Hertford Markisi, Gülen Süvari için Baron James de Rothschild’le yarıştı ve tahminin altı katından fazlasını, 51.000 frank ödedi. Bu satışın yarattığı ilgiyle Hals’ın ünü ve eserlerinin fiyatları birden yükseldi. Gevşek fırça darbeleri Edouard Manet, Claude Monet, Whistler ve Van Gogh gibi 19. yüzyıl ressamlarına ilham verdi; Hals “zamanından önce gelmiş modern bir ressam” olarak yeniden keşfedildi.

Frans Hals’ın en önemli 10 eseri

1. Aziz George Milis Bölüğü Subaylarının Ziyafeti (1616)

Nerede: Frans Hals Müzesi, Haarlem

Hals’ın ilk büyük grup portresi. Görev süreleri biten milis subayları, bunu bir ziyafetle kutluyor. Solda albay ve yüzbaşılar, ortada ve sağda teğmenler, arkada sancaktarlar yer alıyor. Yaklaşık 2 x 3,5 metrelik tuval, Hals’ı bir anda şehrin yıldızı yaptı.

Bu eserde neye bakmalı? Size bakan yüzlere. Subaylardan birkaçı doğrudan izleyiciye dönmüş, sanki sofraya yeni gelen birini karşılıyor. Hals, o zamana kadar sıra sıra dizilen milis portrelerini bir sohbetin ortasına çeviriyor.

2. Bir Çiftin Portresi: Isaac Massa ve Beatrix van der Laen (yaklaşık 1622)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam

Muhtemelen 25 Nisan 1622’de Haarlem’de evlenen Rusya uzmanı tüccar ve diplomat Isaac Massa ile Beatrix van der Laen’in düğün portresi. Hals’ın yakın dostu olan çift, bir bahçede yan yana oturuyor. Evli bir çiftin tek tuvalde, gerçek boyutta ve bu kadar samimi gösterilmesi dönem için çok nadirdi.

Bu eserde neye bakmalı? Gülümsemelere ve bitkilere. Beatrix elini sevgiyle kocasının omzuna koymuş, ikisi de bize gülümsüyor; 17. yüzyıl portresinde pek görülmeyen bir sıcaklık. Ağaca sarılan asma kalıcı sevgiyi, sarmaşık sadakati, devedikeni evlilikte bağlılığı simgeliyor. Arkadaki çeşmeli bahçe ise geride kalan kur dönemini hatırlatıyor.

3. Gülen Süvari (1624)

Nerede: Wallace Collection, Londra

Frans Hals’ın en ünlü tablosu. Son moda Fransız kıyafetleri içinde, 26 yaşında bir genç adam. Kim olduğu hala kesin bilinmiyor; Haarlemli kumaş tüccarı Tieleman Roosterman olabileceği öne sürülmüş. 1865’teki rekor satış, hem bu tabloyu hem de Hals’ı yeniden ünlü yaptı.

Bu eserde neye bakmalı? Adına rağmen adam kahkaha atmıyor. Kalkık şapka, yukarı kıvrık bıyık ve hafif alaycı bakış ona bu ünü kazandırmış. Sol elini beline dayamış, dirseği neredeyse tuvalden taşıyor. Sınırlı bir renk paletiyle siyahın içinde ne kadar derinlik yaratıldığına da dikkat edin.

4. Willem van Heythuysen’in Portresi (yaklaşık 1625)

Nerede: Alte Pinakothek, Münih

Zengin kumaş tüccarı Willem van Heythuysen, saray gibi bir mimari ve ağır perdeler önünde ayakta duruyor. Hals’ın bilinen tek boydan ve gerçek boyutta portresi. Yaklaşık iki metre yüksekliğindeki tuval, genç Hollanda Cumhuriyeti’nde kendine güvenen burjuvazinin bir manifestosu gibi.

Bu eserde neye bakmalı? Gösterişe. Beline dayanan el, kılıç, fırfırlı yaka ve dantel manşetler bir tüccarın gündelik hali değil; tamamen izleyiciyi etkilemek için seçilmiş. Asilzade gibi poz veren bir tüccar, Altın Çağ Hollanda’sının yeni zenginlerini çok iyi anlatıyor.

5. Neşeli İçkici (yaklaşık 1628–1630)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam

Geniş siyah şapkalı, sakallı bir adam bir elinde kadeh tutuyor, diğer elini konuşur gibi kaldırmış. Kıyafetinden bir milis üyesi ya da asker olduğu düşünülüyor. Boynunda zincire asılı bir madalyon var.

Bu eserde neye bakmalı? Fırça darbelerine. Rijksmuseum’a göre bu tablo, Hals’ın cüretkar ve gevşek üslubunun zirvesi: darbeler tuvalin üzerinde çapraz geçiyor ve resim birkaç dakikada yapılmış gibi görünüyor. Adam tam şimdi, size kadeh kaldırmak üzere.

6. Cılız Bölük (1633–1637)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam (Amsterdam Belediyesi’nden ödünç)

Amsterdam’daki XI. Bölge milis bölüğünü, Yüzbaşı Reynier Reael komutasında gösteren dev grup portresi. Hals siparişi 1633’te aldı; ama Amsterdam’a gidip çalışmak istemedi ve milislerin poz vermek için Haarlem’e gelmesini istedi. Milisler kabul etmeyince, 1637’de tabloyu Amsterdamlı ressam Pieter Codde tamamladı. “Cılız Bölük” adı, 1758 tarihli bir envanterde figürlerin çok zayıf göründüğünün yazılmasından geliyor.

Bu eserde neye bakmalı? Tablonun iki yarısına. Soldaki oturan yüzbaşı, teğmen ve yanlarındaki figürler Hals’ın elinden çıkma; sağdaki yedi milisi Codde boyadı. İki ressamın fırça dilini yan yana görebileceğiniz nadir tablolardan biri.

7. Aziz George Milis Bölüğü Subay ve Çavuşları (1639)

Nerede: Frans Hals Müzesi, Haarlem

Hals’ın altıncı ve son milis tablosu. Aziz George milis bölüğünün yöneticileri iki sıra halinde diziliyor; mızraklar ve sancaklar sahneye hareket katıyor. Tablodakilerden Dirck Dicx, bir yıl sonra bira fabrikası kurmak için Hollanda’nın Brezilya’daki kolonisine gitmiş.

Bu eserde neye bakmalı? Sol üst köşeye. Oradan bize bakan adam Frans Hals’ın kendisi. Frans Hals Müzesi’ne göre bu, ressamın bilinen tek otoportresi.

8. Malle Babbe (1640–1646)

Nerede: Gemäldegalerie, Berlin

Haarlem’in tanınmış tuhaf kişilerinden Barbara Claes, yani “Deli Babbe”. Elinde kapaklı kalaylı bir bira maşrapası, omzunda bir baykuş, gülüyor. Berlin müzesinin kaydına göre Barbara 1646’da “ahlaksız davranışları” yüzünden hem tımarhane hem düşkünler evi olan çalışma evine kapatıldı ve 1663’te öldü. Tablonun arkasındaki 17. yüzyıldan kalma bir not, konunun “Haarlemli Malle Babbe” olduğunu söylüyor.

Bu eserde neye bakmalı? Baykuşa ve yüze. Baykuş, Hollandaca’daki “baykuş gibi sarhoş” deyimine gönderme yapıyor olmalı. Taslak gibi hızlı fırça darbeleri, kahkahayı donmuş bir an değil, devam eden bir ses gibi gösteriyor. Hals toplumun kenarındaki bir kadını, bir tüccar kadar canlı resmediyor.

9. Yaşlı Erkekler Düşkünler Evi’nin Yöneticileri (yaklaşık 1664)

Nerede: Frans Hals Müzesi, Haarlem

Hals’ın seksen yaşlarındayken yaptığı son büyük grup portrelerinden biri. Haarlem’deki yaşlı erkekler düşkünler evinin yöneticileri bir masa etrafında. Milis portrelerinin aksine, bu adamların kim oldukları bilinmiyor.

Bu eserde neye bakmalı? Sağ alttaki parlak kırmızı çorap, siyah ağırlıklı tabloda gözü hemen yakalıyor. Koyu kırmızı masa örtüsünün yüzyıllar içinde karardığını da hatırlayın; tablo ilk yapıldığında daha renkliydi.

10. Yaşlı Erkekler Düşkünler Evi’nin Kadın Yöneticileri (yaklaşık 1660–1664)

Nerede: Frans Hals Müzesi, Haarlem

Siyahlar içinde dört kadın yönetici ve arkalarında, evin gündelik işlerinden sorumlu “ev annesi”. Kadınların kimliği bilinmiyor. Tablo bugün, yapıldığı binada duruyor: Frans Hals Müzesi 1913’ten beri bu eski düşkünler evinde.

Bu eserde neye bakmalı? En sağdaki kadının yüzüne. Müzenin dediği gibi bu yüz, iyice yaklaşınca her türlü farklı renkten oluşuyor. Kaba, geniş fırça darbeleri ve siyahın tonları, iki yüzyıl sonra Monet, Whistler ve Van Gogh gibi ressamları derinden etkiledi.

Frans Hals’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?

Frans Hals görmek için en iyi şehir, ressamın bütün hayatını geçirdiği Haarlem. Frans Hals Müzesi, dünyanın en büyük Hals koleksiyonuna sahip: beş milis tablosu, iki düşkünler evi yöneticileri portresi ve ressamın tek otoportresi burada. Üstelik yönetici portreleri, yapıldıkları binada asılı. Ziyaret saatlerini müzenin resmi sitesinden kontrol edebilirsiniz.

Haarlem’den trenle kısa bir yolculukla Amsterdam’a geçince Rijksmuseum’da Neşeli İçkici, Massa çiftinin portresi ve Cılız Bölük sizi bekliyor; aynı müzede Rembrandt’ın Gece Nöbeti de var. Londra’da Wallace Collection’daki Gülen Süvari’nin yanı sıra National Gallery’de dokuz Hals eseri bulunuyor. New York’ta The Met, Berlin’de Gemäldegalerie ve Münih’te Alte Pinakothek de önemli duraklar.

Frans Hals hakkında merak edilenler

Frans Hals Hollandalı mı, Flaman mı?

Bugünkü Belçika’da, Anvers’te doğdu; yani doğum yeri Flaman bölgesi. Ama ailesi o daha bebekken Haarlem’e göç etti ve bütün sanat hayatı Hollanda Cumhuriyeti’nde geçti. Bu yüzden Hollanda Altın Çağı’nın ressamı olarak anılır.

Kısaca Frans Hals

Frans Hals’ın tablolarına uzaktan bakınca kusursuz bir dantel, parlayan bir kumaş görürsünüz; yaklaşınca her şey birkaç cesur fırça darbesine dağılır. Bu ikili his, onu hem kendi zamanının hem de iki yüzyıl sonraki modern ressamların ustası yapıyor. Seksen yaşında, borçlar içinde ve yaşlılar evinin yöneticilerini resmederken bile fırçası hala bir genç kadar özgürdü.

Aynı dönemin diğer Hollandalı ve Flaman ustaları için Rembrandt, Johannes Vermeer, Pieter de Hooch, Harmen Steenwyck, Peter Paul Rubens ve Anthony van Dyck yazılarıma; dönemin genel hikayesi için Barok Sanat yazıma bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.

Diğer Hollandalı ustalar için Hollandalı Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.