Hoca Ali Rıza: İstanbul’u Binlerce Resimle Belgeleyen Usta

Otoportre, Hoca Ali Rıza, 1909, kağıt üzerine karakalem

Hoca Ali Rıza kimdir?

Hoca Ali Rıza (1858–1930), Üsküdar’da doğup Üsküdar’da ölen asker ressam. İstanbul’un semtlerini, sokaklarını ve kıyı kahvelerini binlerce resimde kayda geçirdi. Hiç yurt dışına çıkmadı; doğanın karşısında çalışarak ışığa ve renge dayanan bir manzara resmi geliştirdi. Otuz yıla yakın Mekteb-i Harbiye’de, sonra kız okullarında resim öğrettiği için “Hoca” diye anılır; eserlerinin önemli bir kısmı Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nde.

Türk resminde İstanbul’u en çok ve en sevgiyle resmeden ressam, Hoca Ali Rıza. Askeri okulda yetişti, Avrupa müzelerini hiç göremedi. Ama sabahın erken saatlerinde kağıdını, kalemini ve boyalarını alıp yola düştü; Üsküdar’dan Beykoz’a, Çamlıca’dan Boğaziçi köylerine kadar şehri adım adım resmetti. Karakalem, suluboya ve yağlıboyada aynı ustalıkla çalıştı, yüzlerce öğrenci yetiştirdi. Eserlerinin en geniş seçkisini bugün Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nde, onun adını taşıyan salonda görebilirsiniz.

Doğduğu semt yüzünden “Üsküdarlı”, öğrencileri yüzünden “Hoca” diye anılan bir ressam. Bu yazıda önce Hoca Ali Rıza’nın hayatını, sonra resme nasıl baktığını ve en önemli eserlerini anlatıyorum. Sonunda da eserlerini nerede görebileceğinizi bulacaksınız.

Hoca Ali Rıza kimdir?

Üsküdar’da bir çocukluk

Ali Rıza 1858’de Üsküdar’ın Ahmediye mahallesinde doğdu. Babası süvari binbaşısı Mehmed Rüşdü Bey’di. İlk ve orta okulu da Üsküdar’da okudu. Bir dönem Fatih, Beykoz ve Paşabahçe’de oturdu ama ömrünün çoğu Üsküdar’da geçti. Semtine o kadar bağlıydı ki Namazgah’taki iki katlı evini bile bir desenle kayda geçirdi.

Kuleli, Harbiye ve ilk hocaları

Resme merakı Kuleli Askeri İdadisi’nde öğrenciyken başladı. 1879’da arkadaşlarıyla birlikte Askeri Mektepler Nazırı Edhem Paşa’ya bir dilekçe verdiler: Mekteb-i Harbiye’de bir resim atölyesi açılsın istiyorlardı. Dilekçe kabul edildi. Ali Rıza bu atölyede Osman Nuri Paşa’nın öğrencisi oldu; Süleyman Seyyid’den ve onun hocası Pierre Gues’ten de ders aldı. Harbiye’yi 1883’te (bazı kaynaklara göre 1884’te) teğmen olarak bitirdi ve okulda resim hocasına yardımcı olarak atandı.

Gidemediği İtalya

Mezun olunca resim eğitimi için İtalya’ya gönderilmesi düşünüldü. Ama o sırada Napoli’de kolera salgını çıktı ve yolculuk iptal oldu. Böylece Hoca Ali Rıza, çağdaşlarının çoğundan farklı olarak hayatı boyunca yurt dışında eğitim almadı, Avrupa müzelerini göremedi. Ona hocalık eden, İstanbul’un doğası oldu.

Hoca Ali Rıza’nın hocalık yılları

Mekteb-i Harbiye’de zamanla resim atölyesinin başına geçti ve 1911’deki emekliliğine kadar pek çok asker ressam yetiştirdi. Bir yandan Darüşşafaka’da resim dersi verdi, Matbaa-i Askeriye’nin başressamlığını yaptı. Öğrenciler için örnek defterler de hazırladı: askeri okullara her biri otuz örnekten oluşan üç model albüm, sivil okullara 24’er resimlik albümler. Kaymakam (yarbay) rütbesiyle emekli olduktan sonra da bırakmadı; Üsküdar İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nde ve Çamlıca Kız Lisesi’nde ders vermeyi sürdürdü. Öğrencilerine verdiği emek yüzünden adı “Hoca” lakabıyla birlikte anılır oldu.

Osmanlı Ressamlar Cemiyeti ve son yılları

1909’da kurulan Osmanlı Ressamlar Cemiyeti’ne bir süre başkanlık etti, cemiyetin ayda bir çıkan gazetesine yazılar yazdı. Hoca Ali Rıza 20 Mart 1930’da Üsküdar’da öldü ve Karacaahmet Mezarlığı’na gömüldü. Binlerce resim yapmış bu adamın ilk kişisel sergisi, ancak ölümünden üç yıl sonra Eminönü Halkevi’nde açıldı. Öğrencisi Dr. Süheyl Ünver, hocasından kalan malzemeyi kütüphanelere bağışladı.

Hoca Ali Rıza’nın sanat anlayışı

Doğa en büyük hoca

Hoca Ali Rıza kendini bir manzara ressamı olarak görüyordu ve açık havada, doğanın karşısında çalışmaya inanıyordu; öğrencilerini de hep buna yöneltti. Anlatılana göre sabahın ilk ışıklarında koluna “kırkambar” dediği çantasını takıp evden çıkardı. Çantanın içinde kağıttan iğne ipliğe kadar her şey vardı. Defteri bitince bir sigara kağıdının arkasına bile çizdiği anlatılır.

İzlenimciliğe kendi yoluyla

Paris’i hiç görmedi, ama resimleri Fransa’da doğan İzlenimciliğe, yani ışığın o anki etkisini yakalamaya çalışan resme çok yakındır. Aynı manzarayı sabah, öğle, akşamüstü ve gece ayrı ayrı resmederek ışığın rengi nasıl değiştirdiğini aradı. Ankara Resim ve Heykel Müzesi onu izlenimci etkili ilk Türk ressamlarından biri olarak tanıtır. Bir kuşak sonra İbrahim Çallı ve arkadaşları bu anlayışı Paris’te öğrenip dönecekti. Hoca Ali Rıza ise benzer bir ışık arayışına İstanbul’un tepelerinde, kendi başına ulaştı.

İstanbul’un belgeleyicisi

Konularını hep yakınında buldu: Üsküdar ve Karacaahmet’in sessiz köşeleri, Bulgurlu, Çamlıca, Acıbadem, Çengelköy, Kanlıca, Beykoz sahilleri, kıyı kahveleri, çeşmeler, ahşap evler, bir fıstık ağacının silueti. Bugün bu resimlerin çoğu, artık olmayan bir İstanbul’un fotoğraf albümü gibi. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ne göre ona yaklaşık beş bin eser atfediliyor. Üsküdar’ı bu kadar çok resmettiği için bazı araştırmacılar onun tarzına “Üsküdar Ekolü” der.

Bazı resimlerine yılla yetinmeyip günü ve ayı da yazmış; sanki bir günlük tutuyor. Örneğin 26 Ocak 1893 tarihli Üsküdar’da Kar adlı yağlıboyasında, o gün yağan yoğun karın altındaki Üsküdar evlerini, karla kaplı bir camiyi, Boğaz’ı ve karşı kıyıyı görürsünüz. 8 Temmuz 1919 tarihli Acıbadem Yolunda adlı karakalem çiziminde de semtin o yıllardaki ahşap evleri kayda geçmiş. “Yegane amacım İstanbul’un doğal ve tarihi güzelliklerini resmetmek” dediği aktarılır.

Üç teknik, tek bakış

Hoca Ali Rıza karakalemde, suluboyada ve yağlıboyada ayrı ayrı ustaydı. Karakalem desenlerinde birkaç hızlı çizgiyle bir sokağı, bir kayığı ya da bir çeşmeyi bütün havasıyla verir. Suluboyalarında kağıdın beyazını boyamadan bırakıp ışık olarak kullanır, renkleri şeffaf ve sıcak tutar. Yağlıboyalarında ise öğle saatlerinin güçlü ışığı altındaki geniş manzaraları sever. Bu resimlerdeki insanlar hikaye anlatmaz; manzaranın ne kadar büyük olduğunu gösteren sakin küçük figürlerdir.

Hoca Ali Rıza’nın en önemli eserleri

1. Küçük Çamlıca Tepesi Çilehane/Musalla Mescidi

Hoca Ali Rıza'nın Küçük Çamlıca Tepesi Çilehane/Musalla Mescidi tablosu: selvilerin yanındaki patikadan şemsiyesiyle inen bir figür
Hoca Ali Rıza, Küçük Çamlıca Tepesi Çilehane/Musalla Mescidi, tuval üzerine yağlıboya. Ankara Resim ve Heykel Müzesi.

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi (Hoca Ali Rıza Salonu), Ankara

20. yüzyılın başında Küçük Çamlıca Tepesi. Öğle güneşinden korunmak için şemsiyesini açmış tek bir kişi, Çilehane/Musalla Mescidi’nin yanındaki patikadan aşağı iniyor. Bu minicik insan, tepenin ve yapının ne kadar büyük olduğunu bir bakışta anlatır. Yaklaşık 92 x 130 cm, tuval üzerine yağlıboya. Müze bu eseri konu, kompozisyon ve teknik bakımından sanatçının başyapıtı sayıyor.

2. İstanbul (1922)

İstanbul, Hoca Ali Rıza, 1922
Hoca Ali Rıza, İstanbul, 1922. Sakıp Sabancı Müzesi, İstanbul.

Nerede: Sakıp Sabancı Müzesi, İstanbul

Ağaçların gölgesinde bir kıyı kahvesi, denizde kürek çeken sandalcılar, patikada bir simitçi. Figürler ayrıntıya girilmeden yerlerine konmuş; ortaya gündelik hayattan sakin bir an çıkıyor. Müze, yeri belirlenemeyen bu sahnenin doğrudan bir gözlemden çok sanatçının hayalindeki kahve sahnelerinden biri olabileceğini söylüyor.

3. Beykoz Çayırında

Beykoz Çayırında, Hoca Ali Rıza, kağıt üzerine suluboya
Hoca Ali Rıza, Beykoz Çayırında. Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Ankara.

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi (Hoca Ali Rıza Salonu), Ankara

Sağda dalları sol üst köşeye kadar uzanan kalın gövdeli bir ağaç, altında taş bir çeşmenin yanında oturan küçük bir figür. Sanatçı önce kurşun kalemle çizmiş, sonra yeşil, kahverengi ve sarı suluboya lekeleriyle tamamlamış. Hoca Ali Rıza’nın suluboyadaki hafif ve şeffaf elini görmek için iyi bir örnek.

4. Beykoz İshak Ağa Çeşmesi

Beykoz İshak Ağa Çeşmesi, Hoca Ali Rıza, kağıt üzerine karakalem
Hoca Ali Rıza, Beykoz İshak Ağa Çeşmesi. Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Ankara.

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi (Hoca Ali Rıza Salonu), Ankara

Beykoz’daki tarihi İshak Ağa Çeşmesi’nin karakalem çizimi. Küçük bir iş, ama Hoca Ali Rıza’nın İstanbul’un semtlerini, çeşmelerini ve yapılarını tek tek kayda geçirme isteğini en iyi anlatanlardan biri. Bir önceki suluboyayla yan yana bakarsanız, aynı semte iki farklı teknikle nasıl yaklaştığını görürsünüz.

5. İstanbul’da Bir Sokak

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi, İstanbul

Yağlıboya bir sokak görünümü. Hoca Ali Rıza şehrin meydanlarından çok ara sokaklarını, ahşap evlerini ve gündelik hayatını resmetmeyi severdi. Onun İstanbul sokaklarına bakışını bir müzede görmek isterseniz bu eser iyi bir başlangıç.

Hoca Ali Rıza’nın eserlerini nerede görebilirsiniz?

Hoca Ali Rıza için en iyi durak Ankara Resim ve Heykel Müzesi. Müzede onun adını taşıyan bir salon var. Yağlıboya başyapıtı Küçük Çamlıca Tepesi’nin yanında suluboya ve karakalem çalışmaları, deniz ve sokak görünümleri, portre eskizleri bir arada duruyor. Onun karakalemdeki ustalığını görmek istiyorsanız burası ayrıca değerli.

İstanbul’daysanız Emirgan’daki Sakıp Sabancı Müzesi’nin koleksiyonunda İstanbul (1922) tablosu, Tophane’deki İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nde de İstanbul’da Bir Sokak var. Bir eserin o gün sergide olup olmadığı değişebilir; gitmeden önce müzelerin güncel bilgilerine bakmanızı öneririm: Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Sakıp Sabancı Müzesi.

🧭 Eserlerini yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki İstanbul gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Hoca Ali Rıza hakkında merak edilenler

Hoca Ali Rıza’ya neden “Hoca” deniyor?

Otuz yıla yakın Mekteb-i Harbiye’de, ardından Darüşşafaka’da ve kız okullarında resim öğretti, yüzlerce öğrenci yetiştirdi. Hocalıktaki bu emeği yüzünden lakabı “Hoca” oldu. Doğduğu semt yüzünden “Üsküdarlı” diye de anılır.

Hoca Ali Rıza yurt dışında eğitim aldı mı?

Hayır. İtalya’ya gönderilmesi düşünüldü ama Napoli’deki kolera salgını yüzünden gidemedi. Resmi baştan sona İstanbul’da, Osman Nuri Paşa, Süleyman Seyyid ve Pierre Gues gibi hocalardan öğrendi.

Hoca Ali Rıza izlenimci bir ressam mı?

İzlenimci etkili ilk Türk ressamları arasında sayılır. Açık havada çalıştı, aynı manzaranın farklı saatlerdeki ışığını resmetti. Ama bu anlayışa Paris’te değil, kendi çalışmasıyla ulaştı.

Hoca Ali Rıza kaç eser yaptı?

Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ne göre ona yaklaşık beş bin eser atfediliyor. Ankara’daki koleksiyonda yağlıboyaların yanında çok sayıda karakalem ve suluboya da var.

Hoca Ali Rıza en çok neyi resmetti?

İstanbul’u. Başta Üsküdar ve Çamlıca olmak üzere Boğaziçi köylerini, kıyı kahvelerini, çeşmeleri, ara sokakları ve ahşap evleri resmetti.

Hoca Ali Rıza’nın mezarı nerede?

Üsküdar’daki Karacaahmet Mezarlığı’nda.

Kısaca Hoca Ali Rıza

Doğum1858, Üsküdar (İstanbul)
Ölüm20 Mart 1930, Üsküdar; Karacaahmet Mezarlığı’nda gömülü
EğitimKuleli Askeri İdadisi, Mekteb-i Harbiye; hocaları Osman Nuri Paşa, Süleyman Seyyid, Pierre Gues
DönemAsker ressamlar kuşağı
ÜslupAçık havada çalışılmış, izlenimci etkili manzara
TekniklerKarakalem, suluboya, yağlıboya
HocalıkMekteb-i Harbiye (1911’e kadar), Darüşşafaka, İnas Sanayi-i Nefise, Çamlıca Kız Lisesi
En ünlü eserleriKüçük Çamlıca Tepesi Çilehane/Musalla Mescidi, İstanbul (1922), Beykoz Çayırında
En iyi görüleceği yerAnkara Resim ve Heykel Müzesi, Hoca Ali Rıza Salonu

Diğer Türk ustalar için Türk Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.

Kapak görseli: Hoca Ali Rıza, Otoportre, 1909. Kağıt üzerine karakalem.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler