Ai Weiwei: Never Sorry (2012) Belgeseli: Sanatçı, Kamera ve 81 Gün

Ai Weiwei: Never Sorry (“Asla Özür Dileme”), çağımızın en çok konuşulan sanatçılarından birinin hayatına üç yıl boyunca tutulmuş bir kamera. Ai Weiwei belgeseli ilk bakışta bir sanatçı portresi gibi başlıyor; atölye, sergi hazırlıkları, asistanlar, gazeteciler. Ama kısa süre sonra sanatın, internetin ve gündelik hayatın birbirine karıştığı, çok daha gergin bir hikayeye dönüşüyor.

Bence filmin en çarpıcı yanı, Ai’yi bir simge olarak değil, bir insan olarak göstermesi. Kanadalı eleştirmen Norman Wilner da NOW Toronto’daki yazısında tam bunu söylüyor: filmin sempatik merceği Ai’yi “bir sembol değil, bir insan” olarak gösteriyor. Şakacı, inatçı, yorgun, bazen de çok kırılgan bir insan. İzlerken insan, ciddi anlarda bile yüzündeki o hafif alaycı gülümsemeyi unutamıyor.

Bu yazıda belgeselin künyesine, ne anlattığına, neyi farklı yaptığına ve filmde görünen eserlerin bugün nerede olduğuna bakacağız.

Ai Weiwei: Never Sorry künyesi

Ai Weiwei: Never Sorry ne anlatıyor?

Ai Weiwei 1957’de Pekin’de doğdu. Babası şair Ai Qing’di; aile, babanın yönetim tarafından “sağcı” ilan edilmesinin ardından uzun yıllar sürgünde yaşadı. Ai 1981’de New York’a gitti ve on iki yıl orada kaldı. Film bu yılları kısaca, onun o dönemde çektiği fotoğraflar üzerinden anlatıyor. Çin’e döndükten sonra sanat kitapları hazırlıyor, Warhol, Beuys ve Duchamp gibi Batılı sanatçıları Çinli okurlara tanıtıyor. 2008 Pekin Olimpiyatları için yapılan, “Kuş Yuvası” diye bilinen Ulusal Stadyum’un tasarımında İsviçreli mimarlık bürosu Herzog & de Meuron’la birlikte çalışıyor; film, onun daha sonra Olimpiyatlara mesafeli durduğunu da anlatıyor.

Filmin kalbinde ise Mayıs 2008’deki Sichuan depremi var. Depremde çöken okullar ve hayatını kaybeden öğrenciler üzerine Ai, gönüllülerle birlikte bir “yurttaş araştırması” başlatıyor; amaç ölen öğrencilerin adlarını tek tek toplamak. Ağustos 2009’da, “devletin yıkılmasına kışkırtma” suçlamasıyla yargılanan yazar Tan Zuoren’in duruşmasında tanıklık etmek için gittiği Chengdu’da, kaldığı otelin odasına gece yarısı polis giriyor. Ai, o gece polisin kendisini darp ettiğini anlatıyor. Birkaç hafta sonra Münih’teki büyük sergisi So Sorry’nin hazırlıkları sırasında beyninde kanama tespit ediliyor ve acil ameliyata alınıyor. Doktorları kanamayı Chengdu’daki olayla ilişkilendiriyor.

Filmin son bölümünde olaylar hızlanıyor. Yerel yönetimin davetiyle Şanghay’da inşa ettiği yeni atölyesi için yıkım kararı çıkıyor; atölye Ocak 2011’de yıkılıyor. 3 Nisan 2011’de Ai, Pekin havalimanında Hong Kong uçağına binmek üzereyken gözaltına alınıyor ve 81 gün gözaltında kalıyor. Sonunu söylemeyeceğim, ama filmin son sahneleri, ondan önceki bütün neşenin üzerine düşen bir sessizlik gibi.

Bütün bunların arasında film, Ai’nin özel hayatına da kısa kısa bakıyor: küçük oğlu, gözleri dolan ama gururlu annesi, aile sofraları. Bu küçük anlar bence filmin en sıcak yerleri.

Belgesel neyi farklı anlatıyor?

Ai Weiwei hakkında pek çok haber, röportaj ve belgesel yapıldı. Bu filmi ayıran şey, kameranın çok uzun süre ve çok yakından orada olması.

Rastlantıyla başlayan bir film

İşin ilginç yanı, Klayman bir belgesel çekmek için yola çıkmamıştı. Pekin’de yaşayan genç bir Amerikalı gazeteciydi. 2008’in sonunda, Pekin’deki Three Shadows fotoğraf merkezinde küratör olan arkadaşı Stephanie Tung, ondan Ai’nin New York fotoğraflarından oluşan bir sergi için kısa bir video hazırlamasını istedi. Klayman, Ai’yi ilk tanıdığı andan itibaren aralarındaki ilişkinin hep “bir kamera” üzerinden kurulduğunu anlatıyor. Video bitti ama Klayman çekmeyi bırakmadı.

Twitter çağının sanatçısı

Film, Ai’nin sanatını yalnızca müzelerde değil internette de gösteriyor. Blogu Mayıs 2009’da kapatıldıktan sonra Ai, Twitter’ı yoğun biçimde kullanmaya başladı; The White Review’un aktardığına göre gözaltına alındığında 60 binden fazla paylaşımı vardı. Belgesel, Ai’nin başına gelen olayları nasıl anında kayda geçirip paylaştığını, örneğin ameliyattan sonra sargılı başının fotoğrafını yayımladığını gösteriyor. Bugün bize çok tanıdık gelen bu durum, o yıllarda bir sanatçı için oldukça yeniydi.

Eleştirmenlerin çekinceleri

Film büyük ölçüde beğenildi. New York Times’ta Manohla Dargis filmi “harekete geçirici” buldu, Time Out da Ai’nin hayatına ve işlerine yaklaşmak için değerli bir fırsat olarak gördü. Ama çekinceler de var. Empire, filmi sürükleyici ama hafif buldu ve sanatı hakkında az şey söylediğini yazdı. Reverse Shot’ta Genevieve Yue, Ai’nin sanatı, eylemleri ve uluslararası sanat piyasası arasındaki karmaşık ilişkinin yeterince açılmadığını, babası Ai Qing’le bağının da az işlendiğini düşündü. The Film Stage ise klasik röportajlı bir belgesel olduğunu, değerini büyük ölçüde konusundan aldığını söyledi.

Bu eleştirilere hak vermemek zor. Belgesel, sanat eserlerinden çok sanatçının kendisine bakıyor. Ama belki de tam bu yüzden, Ai Weiwei’yi ilk kez tanıyacak biri için çok iyi bir başlangıç. Sanatın ne olduğunu, kimin karar verdiğini sorgulayan başka bir belgesel arıyorsanız, Banksy’nin Exit Through the Gift Shop filmine de bakabilirsiniz.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Ai Weiwei yaşayan bir sanatçı ve eserleri telif koruması altında olduğu için burada görsellerine yer vermiyoruz. Filmde öne çıkan eserler ve bugünkü durumları şöyle:

Sunflower Seeds (Ayçiçeği Çekirdekleri, 2010): Filmin en çok akılda kalan görüntülerinden biri. Ai, Londra’daki Tate Modern’in dev Türbin Salonu’nun zeminini 100 milyondan fazla porselen ayçiçeği çekirdeğiyle kapladı. Çekirdeklerin her biri, imparatorluk porseleniyle ünlü Çin kenti Jingdezhen’de ustalar tarafından tek tek kalıplanıp pişirildi, elle boyandı ve yeniden pişirildi; üretim iki yıl sürdü. Tate’in açıklamasına göre ayçiçeği çekirdeği Çin’de arkadaşlar arasında paylaşılan sıradan bir sokak atıştırmalığı; Ai için Kültür Devrimi’nin zor yıllarında paylaşılan küçük bir dostluk hareketi. Ziyaretçiler başta çekirdeklerin üzerinde yürüyebiliyordu, ama birkaç gün içinde beklenenden fazla toz oluştuğu için yürüyüş durduruldu. Tate 2012’de yaklaşık 8 milyon çekirdekten oluşan on tonluk bir bölümü koleksiyonuna kattı. Eser bugün Tate koleksiyonunda. Müzeyi gezmeyi düşünüyorsanız Tate Modern’de görülmesi gereken 10 eser yazısına da göz atın.

Remembering (Hatırlamak, 2009): Münih’teki So Sorry sergisi için Haus der Kunst müzesinin cephesine yerleştirilen yaklaşık 9.000 çocuk sırt çantası. Çantalar, Sichuan depreminde kızını kaybeden bir annenin sözlerini Çince yazıyla oluşturuyordu: “Bu dünyada yedi yıl mutlu yaşadı.” Geçici bir yerleştirmeydi, bugün yerinde değil; ama filmin en dokunaklı görüntülerinden biri olarak kalıyor. Müzenin güncel programı için Haus der Kunst sitesine bakabilirsiniz.

Dropping a Han Dynasty Urn (Han Hanedanı Vazosunu Düşürmek, 1995): Ai’nin iki bin yıllık olduğu söylenen bir vazoyu elinden bırakıp kırdığı anı gösteren üç karelik fotoğraf dizisi. Film, Ai’nin geleneğe ve “değer” fikrine bakışını anlatırken bu işe de değiniyor.

Pekin Ulusal Stadyumu, “Kuş Yuvası” (2008): Herzog & de Meuron’la birlikte çalıştığı, birbirine dolanan çelik kirişleriyle tanınan stadyum. 2008 Olimpiyatları’nın açılış törenine ev sahipliği yaptı ve bugün de Pekin’de ayakta.

Ai’nin sanatının köklerini merak ediyorsanız, onun Çinli okurlara tanıttığı sanatçılardan Andy Warhol ve Marcel Duchamp yazılarına bakabilirsiniz. Çağdaş sanata dair bilginizi sınamak isterseniz Çağdaş sanatı ne kadar biliyorsunuz? testi de burada.

Ai Weiwei: Never Sorry hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını ve sanat dünyasını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.