Andrey Rublev (1966): Tarkovski’nin İkona Ressamı Filmi Ne Kadar Gerçek?

Bir ressamı anlatan bir film düşünün: ressam neredeyse hiç resim yapmıyor, eserlerinin hiçbirini filmin sonuna kadar görmüyoruz. Andrey Rublev tam olarak böyle bir film. Andrey Tarkovski 1966’da, 15. yüzyıl Rusya’sının en büyük ikona ressamı Andrey Rublev’i anlatmak için yola çıktı; ama ortaya bir biyografiden çok, savaşın, açlığın ve korkunun ortasında sanatın neden hala gerekli olduğunu soran uzun bir şiir çıktı.

Siyah beyaz, yaklaşık üç saatlik, sabır isteyen bir film bu. Ama sabrınızın karşılığını veriyor. Bence sinema tarihinde bir sanatçının içindeki sessizliği bu kadar iyi anlatan çok az film var. Son dakikalarda görüntünün birden renklendiği an ise insanın nefesini kesiyor.

Bu yazıda filmin künyesine, ne anlattığına, Rublev’in gerçek hayatından ne kadarının filmde olduğuna ve ikonalarının bugün nerede olduğuna bakacağız.

Andrey Rublev filmi künyesi

Andrey Rublev filmi ne anlatıyor?

Film, Rublev’in hayatından 23 yılı, bir giriş ve sekiz bölüm halinde anlatıyor. Her bölüm ayrı bir hikaye gibi; aralarındaki bağı Rublev’in bakışı kuruyor. Daha da ilginci, film Rublev’le değil, ilkel bir sıcak hava balonuyla gökyüzüne yükselmeye çalışan bir adamla açılıyor. Rublev ancak yarım saati aşkın bir süre sonra ekrana geliyor.

Genç keşiş Andrey, iki arkadaşı Kirill ve Daniil’le birlikte manastırdan çıkıp iş aramaya gidiyor. Yolda sert bir dünyayla karşılaşıyor: prenslerin kavgaları, dönemin güçlü ikona ustası Yunan Teofan’la tartışmalar, köylülerin gizli pagan şenlikleri ve sonunda Tatar akınları. Bir kilisenin duvarına Kıyamet Günü’nü resmetmesi istendiğinde Andrey insanları korkutmak istemiyor. Bu, filmin kalbindeki soru: sanat insana korku mu vermeli, umut mu?

Yaşadığı bir şiddet olayından sonra Andrey resmi bırakıyor ve konuşmamaya yemin ediyor. Son bölümde ise sahne, büyük bir kilise çanını dökmeye girişen genç Boriska’ya geçiyor. Bu bölümün nasıl bittiğini söylemeyeceğim. Ama şunu söyleyebilirim: filmin en güzel umut sahnelerinden biri burada.

Rublev’i oynayan Anatoli Solonitsin’in yüzü filmin büyük kısmında neredeyse kıpırdamıyor; ama gözleri her şeyi anlatıyor. İzlerken fark edeceksiniz, kamera çoğu zaman olayları değil, Rublev’in onlara bakışını gösteriyor.

Ne kadar gerçek?

Kısa cevap: filmin iskeletindeki birkaç isim ve tarih gerçek, geri kalanı büyük ölçüde hayal ürünü. Bunun sebebi basit: Rublev hakkında bildiklerimiz birkaç satırı geçmiyor. O dönemde Rus ikona ressamları eserlerine imza atmıyordu; bu gelenek ancak 17. yüzyılda yerleşti. Criterion, filmi Rus ikona sanatının en büyük ustasının “büyük ölçüde icat edilmiş” biyografisi olarak tanımlıyor.

Kayıtlarda olanlar

Rublev’in yaklaşık 1360’ta doğduğu ve 1430 civarında öldüğü kabul ediliyor. Önce Radonejli Sergius’un kurduğu Teslis Manastırı’nda, sonra Moskova’daki Andronikov Manastırı’nda keşiş olarak yaşadığı biliniyor. Adı ilk kez 1405’te geçiyor: Moskova Kremlini’ndeki Müjde Katedrali’ni Yunan Teofan ve Gorodetsli Prohor’la birlikte süslediği kaydediliyor. 1408’de ise Daniil Çorni’yle birlikte Vladimir’deki Uspenski Katedrali’nin duvar resimleri üzerinde çalıştı. Yani filmdeki Teofan da, Daniil de gerçek kişiler.

Tatar akınları da dönemin gerçeği; Altın Orda baskınları o yüzyılda Rus şehirlerinin en büyük korkusuydu. Film bu genel atmosferi ürkütücü bir sahicilikle yansıtıyor, ama filmdeki baskının ayrıntıları ve Rublev’in orada yaşadıkları kurgu.

Filmin icat ettikleri

Balonla uçan adam, Kirill’in kıskançlık dolu hikayesi, Rublev’in birini öldürmesi ve yıllarca sürdüğü söylenen sessizlik yemini hiçbir tarihi kayıtta yok. Filmin son bölümünün kahramanı Boriska ve onun döktüğü çan da tamamen kurgu. Tarkovski Rublev’i bir tarih kişisi olarak değil, her çağın sanatçısının sorularını taşıyan bir figür olarak kullanıyor. Bence filmi güçlü kılan da bu dürüstlük: bilmediğini biliyormuş gibi yapmıyor, açıkça hayal ediyor.

İşin ilginç yanı

Bir aziz ressamı anlatan bu film, Sovyet yönetiminin hiç hoşuna gitmedi. 1966’da tamamlandı, Moskova’da tek bir gösterimden sonra rafa kaldırıldı ve kısaltılması istendi. 1969’da yurt dışına gönderilebildi; Cannes’da yarışma dışı, sabahın dördünde gösterildi ve eleştirmenler ödülünü kazandı. Sovyet seyircisi ise filmi ancak 1971’de görebildi. Rublev’in kendisi de 1988’de Rus Ortodoks Kilisesi tarafından aziz ilan edildi.

Senaryonun ortak yazarı Andrey Konçalovski de sonradan büyük bir yönetmen oldu ve yıllar sonra bir başka büyük ustanın hayatını anlattı. Onun Michelangelo filmini merak ediyorsanız Il Peccato (2019) yazıma bakabilirsiniz.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Film boyunca Rublev’in tek bir eserini bile tam olarak görmüyoruz. Son dakikalarda görüntü siyah beyazdan renge geçiyor ve kamera, Rublev’e atfedilen ikonaların altın, kırmızı ve mavi yüzeylerinde yavaşça geziniyor. Üç saat boyunca çamur, ateş ve kar gördükten sonra bu renkler insana neredeyse bir dua gibi geliyor.

Teslis (Kutsal Üçleme): Rublev’in en ünlü ve kendisine ait olduğu en kesin kabul edilen eseri. Tevrat’taki bir hikayeye dayanıyor: Hz. İbrahim’i ziyaret eden üç melek, bir masanın etrafında oturuyor. Hristiyan geleneğinde bu üç melek Teslis’in, yani Baba, Oğul ve Kutsal Ruh’un simgesi olarak okunuyor. Ahşap üzerine tempera ile yapılmış ve 142 x 114 santimetre boyutunda. Tam tarihi bilinmiyor; Tretyakov Galerisi 1420’leri veriyor, bazı araştırmacılar ise 1411’i öneriyor. İkona, Teslis Manastırı için yapıldı ve 1929’dan itibaren Moskova’daki Tretyakov Galerisi’nde korundu.

Bugün nerede olduğu sorusunun cevabı ise biraz karışık. 2023’te Rus hükümeti, müze uzmanlarının itirazlarına rağmen ikonanın kullanım hakkını 49 yıllığına Rus Ortodoks Kilisesi’ne verdi. İkona resmi olarak Tretyakov koleksiyonunda kalıyor, ama bir süredir Sergiyev Posad’daki Teslis-Sergius Manastırı’nın katedralinde, iklim kontrollü bir vitrinde duruyor. Eylül 2026’da bu vitrinin arızalandığı ve ikonanın restorasyona alındığı haberleri çıktı. Görmeyi planlıyorsanız gitmeden önce güncel durumu kontrol etmenizi öneririm.

Müjde Katedrali, Moskova Kremlini: Rublev’in 1405’te Teofan’la birlikte çalıştığı katedral. İkona duvarındaki “bayramlar” sırasının bir kısmı ona atfediliyor.

Uspenski Katedrali, Vladimir: Filmdeki Kıyamet Günü bölümünün geçtiği yer. Rublev ve Daniil Çorni’nin 1408’de yaptığı duvar resimlerinin bir kısmı bugün de yerinde.

Andronikov Manastırı, Moskova: Rublev’in son yıllarını geçirdiği ve geleneğe göre gömüldüğü manastır. Bugün burada Andrey Rublev’in adını taşıyan Eski Rus Kültürü ve Sanatı Müzesi var. Müzede Rublev’in kendi eseri bulunmuyor, ama dönemin ikonalarını görmek için güzel bir yer.

Rublev’in ustası sayılan Yunan Teofan, Bizans’tan gelmişti. Bu ikonaların kökündeki Bizans sanatını görmek için İstanbul’da hiç uzağa gitmenize gerek yok: Kariye’nin mozaik ve freskleri ile Ayasofya yazılarım iyi bir başlangıç olabilir. Aynı yıllarda İtalya’da dua gibi resimler yapan bir başka keşiş ressam için de Fra Angelico yazısına göz atabilirsiniz.

Andrey Rublev filmi hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.