Katsushika Hokusai: Büyük Dalga’nın, Fuji’nin ve Resme Delice Tutkunun Ustası

“Altı yaşından beri nesnelerin biçimlerini çizme tutkusu vardı içimde… Yüz on yaşına geldiğimde çizdiğim her nokta, her çizgi canlı olacak.” — Katsushika Hokusai, Fuji Dağı’nın Yüz Görünümü kitabının sonsözünde (1834)

Yetmiş yaşında, çoğu insanın emekliliği düşündüğü bir yaşta, bütün dünyanın bugün tanıdığı dalgayı çizdi. Seksenlerinde hala her gün resim yapıyor, kendine “resme delice tutkun ihtiyar” diyordu. Katsushika Hokusai, sanat tarihinin en uzun ve en verimli kariyerlerinden birinin sahibi.

Onun baskıları Japonya’da sokakta satılan ucuz resimlerdi; birkaç on yıl sonra Paris’te Monet’yi, Van Gogh’u ve Degas’yı derinden etkiledi. Kanagawa’da Büyük Dalga’nın hikayesini Büyük Dalga yazımda ayrıntılı olarak anlattım; bu yazıda ise Katsushika Hokusai’nin hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Katsushika Hokusai kimdir?

Edo’da bir çocuk

Hokusai 1760’ta Edo’da, yani bugünkü Tokyo’da, Sumida Nehri’nin doğusundaki Katsushika bölgesinde doğdu; geleneksel takvime göre doğum günü 1760 yılının sonbaharına denk gelir. Sumida Hokusai Müzesi’ne göre altı yaşında resim yapmaya başladı. Gençliğinde kitap kiralayan bir dükkanda çalıştı, ardından ahşap baskı kalıbı oymayı öğrendi.

Shunsho’nun atölyesi

1778’de, 18 yaşında, kabuki oyuncularının portreleriyle ünlü ukiyo-e ustası Katsukawa Shunsho’nun öğrencisi oldu ve Shunro adıyla oyuncu baskıları yapmaya başladı. Ukiyo-e, “yüzen dünya resimleri” demektir: Edo’nun eğlence semtlerini, tiyatrolarını, güzel kadınlarını ve gündelik hayatını gösteren, ahşap kalıplarla basılan ve halka ucuza satılan resimler.

Hokusai bir okulla yetinmedi. Kano okulunun klasik resmini, Çin resmini ve Hollandalı tüccarlar aracılığıyla Japonya’ya ulaşan Batı gravürlerini de inceledi. Batı perspektifini ilk kullanan Japon sanatçılardan biri oldu.

Yüz ad, doksan ev

Hokusai hayatı boyunca otuzdan fazla sanatçı adı kullandı: Shunro, Sori, Hokusai, Taito, Iitsu, Manji ve son yıllarındaki “Gakyo Rojin”, yani “resme delice tutkun ihtiyar”. Her ad değişikliği, sanatında yeni bir döneme işaret ediyordu. Doksandan fazla kez ev değiştirdiği, temizlik yapmak yerine taşınmayı tercih ettiği anlatılır. Kızı Oi de yetenekli bir ressamdı ve son yıllarında ona yardım etti.

Manga ve Fuji

1814’te Hokusai Manga adlı çizim kitaplarının ilk cildi yayımlandı. Bu kitaplar, ölümünden sonra da süren basımlarla on beş cilde ulaştı. 1830’da, 70 yaşındayken, Fuji Dağı’nın Otuz Altı Görünümü dizisine başladı. Dizi o kadar beğenildi ki on baskı daha eklendi. Sumida Hokusai Müzesi’ne göre bu dizi, ukiyo-e’de manzara baskısını kendi başına bir tür haline getirdi.

Son yıllar

Hokusai seksenli yaşlarında da çalışmayı sürdürdü. Son yıllarında baskıdan çok ipek ve kağıt üzerine resimler yaptı; dağ köyü Obuse’ye yaptığı gezilerde bir tapınağın tavanını ve festival arabalarının tavanlarını boyadı. Katsushika Hokusai 1849’da, yaklaşık 89 yaşında Edo’da öldü. Ölüm döşeğinde “Gökler bana beş yıl daha verseydi, gerçek bir ressam olabilirdim” dediği anlatılır.

Katsushika Hokusai’nin sanat anlayışı

Her şeyi çizme tutkusu

Hokusai için dünyada çizmeye değmeyecek hiçbir şey yoktu: dağlar, dalgalar, şelaleler, köprüler, balıkçılar, hayaletler, kuşlar, çiçekler, sumo güreşçileri ve en sıradan gündelik hareketler. Hokusai Manga’nın binlerce çizimi, onun bu doymak bilmez merakının bir ansiklopedisidir. Fuji Dağı’nın Yüz Görünümü’nün sonsözünde, 110 yaşına geldiğinde çizdiği her noktanın canlı olacağını umduğunu yazdı.

Manzaranın yeni dili

Hokusai’den önce ukiyo-e baskılarında manzara çoğunlukla bir fon olarak kullanılıyordu. Hokusai, manzarayı baskının asıl konusu yaptı. Fuji dizisinde aynı dağı her seferinde başka bir mevsimde, başka bir hava durumunda ve başka insanların gündelik işleri arasında gösterdi. Doğanın gücü ile insanın küçüklüğü arasındaki bu karşıtlık, aynı yıllarda Avrupa’da Caspar David Friedrich ve Turner’ın Romantik manzaralarında da işlenen bir temaydı. Bu nedenle bu yazıyı, Hokusai’nin çağdaşı olduğu Romantizm dönemi altında topladım.

Prusya mavisi

Fuji dizisindeki baskıların çoğunda, Avrupa’dan getirilen yeni bir boya olan Prusya mavisi kullanıldı. Bu canlı ve kalıcı mavi, Büyük Dalga’nın suyunu, Kajikazawa’nın dalgalarını ve gökyüzlerinin derinliğini yarattı. Japon izleyiciler için bu renk o dönemde yeni ve modern bir şeydi.

Avrupa’ya etkisi

Japon baskıları 1850’lerden sonra Avrupa’ya ulaştı ve 1867 Paris Dünya Sergisi’nde geniş bir izleyiciyle buluştu. Japonizm denen bu akım, Claude Monet, Edgar Degas, Vincent van Gogh ve Toulouse-Lautrec gibi sanatçıları derinden etkiledi. Düz renk alanları, kesik kompozisyonlar ve sıra dışı bakış açıları, Hokusai’den İzlenimcilere geçti.

Katsushika Hokusai’nin en önemli 10 eseri

1. Hokusai Manga – Hokusai manga (1814’ten itibaren)

Nerede: Örneklerden biri Minneapolis Institute of Art’ta; ciltler Sumida Hokusai Müzesi dahil pek çok müzede bulunur

Ahşap baskı resimli kitaplar. Hokusai Manga, insanları, hayvanları, bitkileri, efsaneleri, binaları ve gündelik hareketleri gösteren binlerce küçük çizimden oluşan bir dizi kitaptır. İlk cilt 1814’te yayımlandı; dizi on beş cilde ulaştı. Buradaki sayfa, 1817’de basılan 6. ciltten: farklı pozisyonlarda yay geren, nişan alan ve ok atan okçular.

“Manga” kelimesi burada “rastgele çizimler” ya da “serbest eskizler” anlamında kullanılıyor. Kitaplar başlangıçta resim öğrencileri için bir örnek kitabı olarak düşünülmüştü.

Bu eserde neye bakmalı? Hareketin doğruluğuna. Birkaç çizgiyle her okçunun bedenindeki gerilim, dengesi ve hareketin tam anı yakalanmış. Bugünkü çizgi romanlarla aynı adı taşısa da, Hokusai Manga’nın asıl değeri bu gözlem gücündedir.

2. Kanagawa’da Büyük Dalga – Kanagawa oki nami ura (yaklaşık 1830–1832)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York (baskının birçok örneği dünyanın pek çok müzesinde bulunur)

Renkli ahşap baskı. Dünyanın belki de en tanınan Japon sanat eseri: tepesi pençeler gibi kıvrılan dev bir dalga, altındaki üç kayığın üzerine çökmek üzere; uzakta ise karlı Fuji Dağı, dalganın bir parçası gibi küçücük görünüyor.

Büyük Dalga’nın anlamını, nasıl basıldığını, neden tek bir “aslı” olmadığını ve hangi müzelerde görülebileceğini ayrıntılı olarak Kanagawa’da Büyük Dalga yazımda anlattım.

Bu eserde neye bakmalı? Fuji’yi bulmaya. Dağ, resmin merkezinde değil, dalganın oluşturduğu boşluğun içinde. Hokusai, Japonya’nın kutsal dağını doğanın anlık gücü karşısında küçültüyor; dizinin bütün fikri bu karşıtlıkta saklı.

3. Güney Rüzgarı, Açık Gök (Kırmızı Fuji) – Gaifu kaisei (yaklaşık 1830–1832)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York (baskının birçok örneği dünyanın pek çok müzesinde bulunur)

Renkli ahşap baskı. Bütün resmi Fuji Dağı’nın kendisi kaplıyor: sabah güneşiyle kızıla boyanmış yamaçlar, zirvede kalan kar izleri, eteklerde koyu yeşil ormanlar ve arkada sıra sıra beyaz bulutlarla dolu mavi bir gök. Hiçbir insan, hiçbir kayık yok.

Japonca adı “Gaifu kaisei”, yaz sonu ya da erken sonbaharda esen hafif güney rüzgarını ve açık bir sabahı anlatır. Bu hava koşullarında Fuji’nin gün doğumunda kısa bir süre kızıl göründüğü bilinir.

Bu eserde neye bakmalı? Sadeliğe. Büyük Dalga’nın dramının tam tersine, burada yalnızca dağ, gök ve renk var. Birkaç düz renk alanıyla yapılmış bu sade kompozisyon, Hokusai’nin en çok kopyalanan ve en modern görünen işlerinden biri.

4. Fuji’nin Eteklerinde Fırtına – Sanka no haku u (yaklaşık 1830–1832)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York (baskının birçok örneği dünyanın pek çok müzesinde bulunur)

Renkli ahşap baskı. Kırmızı Fuji ile neredeyse aynı kompozisyon, ama bambaşka bir hava: zirve güneşli ve sakin, bulutların üzerinde yükseliyor; dağın karanlık eteklerinde ise bir fırtına kopuyor ve kırmızı bir yıldırım zikzak çiziyor.

Bu iki baskı genellikle birlikte anılır; ikisi de Fuji’yi bütün ihtişamıyla, yakından ve tek başına gösteren nadir baskılardır.

Bu eserde neye bakmalı? Yukarı ile aşağı arasındaki farka. Zirvede huzur, eteklerde fırtına: Hokusai aynı anda iki ayrı havayı tek bir dağın üzerinde gösteriyor. Japon izleyiciler için Fuji, bu yüzden hem sakinliğin hem de doğanın gücünün simgesiydi.

5. Kai Eyaletinde Kajikazawa – Koshu Kajikazawa (yaklaşık 1830–1832)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York (baskının birçok örneği dünyanın pek çok müzesinde bulunur)

Renkli ahşap baskı. Köpüklü bir nehrin içine uzanan kayalığın ucunda bir balıkçı, bütün gücüyle ağlarını çekiyor; yanında bir çocuk oturuyor. Arkada, sisin içinden yükselen Fuji’nin soluk silueti görülüyor.

Bu baskının ilk basımları neredeyse tamamen Prusya mavisinin tonlarıyla basıldı; dizinin en şiirsel ve en sade baskılarından biri sayılır.

Bu eserde neye bakmalı? Üçgenlere. Balıkçının bedeni, kayalık ve ağın ipleri, arkadaki Fuji’nin üçgenini tekrarlıyor. İnsan ile dağ, birbirinin yankısı gibi aynı biçimde kurulmuş.

6. Suruga Eyaletinde Ejiri – Sunshu Ejiri (yaklaşık 1830–1832)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York (baskının birçok örneği dünyanın pek çok müzesinde bulunur)

Renkli ahşap baskı. Bataklık bir ovada, bir yolun üzerinde ani bir rüzgar kopuyor. Yolcular şapkalarına, sırtlarındaki yüklere tutunarak eğiliyor; bir kadının elinden kağıtlar havalanmış, bir şapka göğe uçuyor. İnce ağaçlar rüzgarda bükülmüş. Uzakta ise Fuji, yalnızca tek bir sade çizgiyle çizilmiş.

Dizinin en canlı ve en eğlenceli baskılarından biri. Hareketsiz bir resimde rüzgarın kendisi görünmez, ama Hokusai onu uçuşan kağıtlarla ve eğilen bedenlerle gösteriyor.

Bu eserde neye bakmalı? Uçan kağıtlara. Göğe dağılan beyaz kağıtlar, rüzgarın yönünü ve hızını anlatıyor. Bir anı dondurmanın bu yolu, birkaç on yıl sonra fotoğrafın ve İzlenimcilerin de ilgisini çekecekti.

7. Owari Eyaletinde Fujimigahara – Bishu Fujimigahara (yaklaşık 1830–1832)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York (baskının birçok örneği dünyanın pek çok müzesinde bulunur)

Renkli ahşap baskı. Bir fıçı ustası, kocaman yuvarlak bir fıçının içine girmiş, tahtalarını yontuyor. Fıçının halkası, ovanın üzerinde dev bir çerçeve oluşturuyor; bu çerçevenin içinden, çok uzakta minicik beyaz bir Fuji görünüyor.

Bu baskı genellikle “Fıçı Ustası” adıyla da anılır. Fujimigahara, “Fuji’nin görüldüğü ova” demektir; ama Hokusai dağı neredeyse görünmez hale getirerek bu adla oynuyor.

Bu eserde neye bakmalı? Çember ile üçgene. Fıçının dairesi ile Fuji’nin küçük üçgeni, bir geometri oyunu gibi iç içe geçiyor. Gündelik bir işin ortasında kutsal dağı bulmak, dizinin en zekice buluşlarından biri.

8. Kurokami Dağı’nda Kirifuri Şelalesi – Shimotsuke Kurokamiyama Kirifuri no taki (yaklaşık 1832)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York (baskının birçok örneği dünyanın pek çok müzesinde bulunur)

Renkli ahşap baskı, dikey format. Yeşil ağaçlarla kaplı kayalıklardan, mavi ve beyaz çizgilerden oluşan bir şelale, ağacın dalları ya da bir pençenin parmakları gibi ayrılarak aşağı dökülüyor. Aşağıda ve kayalıkların üzerinde, küçük yolcular şelaleyi hayranlıkla seyrediyor.

Bu baskı, Fuji dizisinin ardından yayımlanan “Eyaletlerin Şelaleleri Gezisi” (Shokoku taki meguri) adlı sekiz baskılık dizinin bir parçası. Hokusai bu dizide suyun her türlü hareketini, düşüşünü ve köpürmesini farklı bir biçimde çizmeye çalıştı.

Bu eserde neye bakmalı? Suyun biçimine. Hokusai akan suyu gerçekçi değil, neredeyse süslemeci, canlı bir biçim olarak çiziyor: şelale sanki kayaların üzerinde yaşayan bir varlık. Küçük insan figürleri ise doğanın büyüklüğünü vurguluyor.

9. Hida ve Etchu Sınırındaki Asma Köprü – Hietsu no sakai tsuribashi (yaklaşık 1834)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York (baskının birçok örneği dünyanın pek çok müzesinde bulunur)

Renkli ahşap baskı. İki dik uçurumun arasında, bulutların üzerinde ince bir asma köprü sallanıyor. Köprünün ortasında, sırtında yük taşıyan iki yolcu dikkatle ilerliyor. Aşağıda çam ağaçları, uzakta koyu mavi bir dağ ve gökte uçan kuşlar görülüyor.

Bu baskı, Hokusai’nin Japonya’nın ünlü ve tuhaf köprülerini gösteren “Eyaletlerin Ünlü Köprüleri” (Shokoku meikyo kiran) adlı on bir baskılık dizisinden. Gerçek yerler, Hokusai’nin hayal gücüyle neredeyse masalsı manzaralara dönüşüyor.

Bu eserde neye bakmalı? Boşluğa. Köprünün altındaki derin boşluk ve bulutlar, izleyiciye neredeyse baş dönmesi veriyor. Hokusai, yolculuğun tehlikesini ve heyecanını birkaç ince çizgiyle anlatıyor.

10. Fuji Dağı’nın Yüz Görünümü – Fugaku hyakkei (1834–1835)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York (kitabın ciltleri pek çok müze ve kütüphanede bulunur)

Siyah ve gri tonlarda basılmış üç ciltlik resimli kitap. Fuji dizisinin renkli baskılarından sonra Hokusai, aynı dağa bu kez yüz ayrı sahnede, kitap sayfalarında döndü. Fuji, bazen bir pencereden, bazen bir köprünün altından, bazen bir bambu ormanının ardından ya da efsanelerin içinden görünür.

Buradaki iki sayfa, Fuji’nin bir gecede yerden yükselerek ortaya çıktığını anlatan eski efsaneyi gösteriyor: insanlar yeni doğan dağın karşısında şaşkınlıkla eğiliyor. Hokusai’nin, sanatının gelişimini ve 110 yaşına kadar yaşama umudunu anlattığı ünlü sonsöz de bu kitabın ilk cildinde yer alır.

Bu eserde neye bakmalı? Renk yokluğuna. Yalnızca siyah ve gri tonlarla, Hokusai sise, uzaklığa ve dağın büyüklüğüne ne kadar güçlü bir anlatım verebildiğini gösteriyor. Bu kitap, birçok uzmana göre onun manzara sanatının en olgun örneğidir.

Katsushika Hokusai’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?

Hokusai’nin baskıları yüzlerce kopya halinde basıldığı için tek bir müzede değil, dünyanın pek çok müzesinde bulunur. İlk adres, doğduğu semtte açılan Tokyo’daki Sumida Hokusai Müzesi. Güncel sergileri Sumida Hokusai Müzesi’nin resmi sitesinden takip edebilirsiniz. Japonya’da ayrıca Tokyo Ulusal Müzesi ve Hokusai’nin son yıllarında ziyaret ettiği Obuse kasabasındaki Hokusai-kan, önemli adreslerdir.

Japonya dışında New York’taki Metropolitan Müzesi, Boston Güzel Sanatlar Müzesi, Londra’daki British Museum, Paris’teki Guimet Müzesi, Chicago Sanat Enstitüsü ve Amsterdam’daki Rijksmuseum büyük Japon baskı koleksiyonlarına sahip.

Bir uyarı: ahşap baskılar ışığa çok duyarlıdır. Bu yüzden müzeler onları sürekli sergilemez, belirli aralıklarla ve sınırlı sürelerle gösterir. Gitmeden önce müzenin sitesinden hangi baskıların sergide olduğunu mutlaka kontrol edin.

Katsushika Hokusai hakkında merak edilenler

Kısaca Katsushika Hokusai

Katsushika Hokusai, hayatını tek bir tutkuya adadı: dünyayı çizmek. Seksen yıl boyunca dağları, dalgaları, insanları ve hayaletleri çizdi; her yeni adında kendini yeniden keşfetti. Ölüm döşeğinde bile hala öğrenmekte olduğunu düşünüyordu. Belki de bu yüzden onun dalgası, iki yüzyıl sonra hala dünyanın dört bir yanında aynı heyecanla izleniyor.

Hokusai’nin en ünlü eserini Kanagawa’da Büyük Dalga yazımda ayrıntılı anlatıyorum. Ondan etkilenen Van Gogh, Monet ve Degas’ya, aynı yıllarda Avrupa’da doğanın gücünü resmeden Caspar David Friedrich’e de göz atabilirsiniz. Tüm ustaları bir arada görmek için en ünlü ressamlar listeme bakın.