Dr. Tulp’un Anatomi Dersi (Rembrandt): Tablonun Hikayesi ve Nerede Görülür

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi (Hollandaca De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp), Rembrandt’ın 1632’de, Leiden’den Amsterdam’a taşındıktan kısa süre sonra boyadığı büyük grup portresi. Amsterdam cerrahlar loncasının ısmarladığı tablo, bir anatomi dersini anlatıyor: ortada açılmış bir ceset, cesedin kolunu makasla kaldıran bir hekim ve onu dikkatle izleyen yedi adam. Bugün Lahey’deki Mauritshuis Müzesi’nde sergilenen bu tablo, genç Rembrandt’ın adını duyuran eser oldu. Bu yazıda Dr. Tulp’un Anatomi Dersi’nin ne anlattığını, tablodaki kişilerin kim olduğunu, kolun anatomik doğruluğu üzerine süren tartışmayı ve tabloyu nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi hakkında kısa bilgi

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi ne anlatıyor?

Tablo, Ocak 1632’de Amsterdam’da yapılan gerçek bir halka açık anatomi dersini anlatıyor. Bu dersler cerrahlar loncası tarafından düzenleniyor ve şehrin tartı binası De Waag’daki anatomi tiyatrosunda yapılıyordu. Ders veren kişi, loncanın resmi anatomi hocası, yani praelector’u olan Doktor Nicolaes Tulp.

Sahnenin sağında, geniş kenarlı siyah şapkasıyla tek başına oturan Tulp, sağ elindeki makasla cesedin sol önkolundaki kasları kaldırıyor. Sol elini ise havaya kaldırmış, parmaklarını büker gibi tutuyor. Yani hem kesip açtığı kası gösteriyor hem de o kasın parmakları nasıl hareket ettirdiğini kendi eliyle canlandırıyor. Karşısında piramit biçiminde toplanmış yedi cerrah var. Kimi öne eğilmiş kola bakıyor, kimi Tulp’un yüzüne, kimi doğrudan bize. Mauritshuis, Rembrandt’ın bu adamların her birini farklı bir şeye bakarken boyadığını ve sert ışık-gölge karşıtlıklarıyla sahneye enerji kattığını vurguluyor.

Masada yatan ceset, Adriaen Adriaensz, nam-ı diğer Aris Kindt. Mauritshuis’e göre hırsızlıktan ölüme mahkum edilip asılan, sabıkalı bir suçluydu. Leiden Üniversitesi de onun tesadüfen Leidenli olduğunu hatırlatıyor; tıpkı Rembrandt ve Tulp gibi. O dönemde halka açık otopsiler için idam edilen suçluların cesetleri kullanılıyordu.

17. yüzyılda bir anatomi dersi nasıl yapılırdı?

Bugün bize ürkütücü gelse de 17. yüzyıl Hollandası’nda halka açık bir otopsi, şehrin önemli olaylarından biriydi. İsrailli patologların 2009’da yayımladığı çalışmaya göre otopsiler anatomi tiyatrosu denen, basamaklı oturma yerleri olan özel salonlarda yapılıyor ve belirli bir düzeni izliyordu; bu düzen çoğu zaman üç güne kadar sürebiliyordu. Amsterdam’da bu dersleri cerrahlar loncası düzenliyor, dersleri loncanın praelector’u veriyordu.

Cerrahlar o dönemde üniversite eğitimi almış hekimlerden farklı bir meslek grubuydu; zanaatlarını lonca içinde öğreniyorlardı. Bu yüzden praelector’un yıllık dersleri, onlar için insan bedenini yakından görmenin ender fırsatlarından biriydi. Tablodaki cerrahların yüzlerindeki dikkat, biraz da bundan geliyor. Aynı çalışma, Rembrandt’ın kariyeri boyunca boyadığı beş grup portresinden ikisinin anatomi dersi olduğunu, bunların da Tulp ve Deijman’ın dersleri olduğunu hatırlatıyor.

Doktor Nicolaes Tulp kimdi?

Nicolaes Tulp 1593’te doğdu, 1674’te öldü. Gerçek adı Claes Pieterszoon’du. Leiden Üniversitesi’nin anlattığına göre 1611’den itibaren Leiden’de tıp okudu, 1614’te doktorasını aldıktan sonra Amsterdam’a yerleşti. Laleyi (Hollandaca tulp) kendisine amblem olarak benimsedi ve adını da buna göre değiştirdi.

Tulp 1628’de cerrahlar loncasının praelector’u oldu. 1632’deki anatomi dersi bu görevinin en ünlü anı haline geldi, çünkü Tulp ders vesilesiyle hem kendisinin hem de ücrete katkıda bulunan lonca üyelerinin portresini yaptırdı. Hırslı bir hekim olan Tulp, 1654’te Amsterdam’ın belediye başkanlığına kadar yükseldi. Kızı Margaretha ise Jan Six ile evlendi. Tulp’un 1641’de yayımlanan tıp kitabı Observationum Medicarum’da, Hollanda’ya canlı getirilen bir şempanzenin gravürü de yer alıyor.

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi: grup portresi nasıl tiyatroya dönüştü?

17. yüzyıl Hollandası’nda loncaların, sivil muhafız birliklerinin ve hayır kurumlarının yöneticileri kendilerini grup portreleriyle ölümsüzleştirirdi. Bu tablolarda genellikle herkes yan yana dizilir ve ressama bakar. Rembrandt bu alışkanlığı kırdı. Cerrahları bir gösterinin izleyicisine dönüştürdü; her birinin yüzü ayrı bir merak, ayrı bir dikkat anı taşıyor.

Bu tablo, Rembrandt’ın Amsterdam’daki ilk büyük siparişiydi. Leiden Üniversitesi, Rembrandt’ın bu hareketli grup portresini boyadığında yalnızca 25 ya da 26 yaşında olduğunu vurguluyor. Tablo, ressamın adını şehirde bir portre ustası olarak duyurdu. Aynı grup portresi anlayışını Rembrandt on yıl sonra, 1642’de Gece Nöbeti’nde çok daha büyük ölçekte uygulayacaktı. 1656’da ise Doktor Jan Deijman’ın anatomi dersini konu alan ikinci bir anatomi tablosu boyadı.

Kol doğru mu boyandı? Hekimlerin tartışması

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi, sanat tarihçileri kadar hekimleri de meşgul eden bir tablo. Açılmış kolun anatomik olarak doğru olup olmadığı on yıllardır tıp dergilerinde tartışılıyor. Bazıları perspektifteki tutarsızlıkları, kolun boyutunu ve Tulp’un biraz tuhaf el duruşunu Rembrandt’ın anatomi bilgisizliğine bağladı.

Oysa son çalışmalar başka bir tablo çiziyor. 2008’de Norveç Tıp Derneği dergisinde yayımlanan bir makale, bir cerrahın gözünden bakıldığında Rembrandt’ın Tulp’un dersini tam olarak anladığını ve parmakların yüzeysel bükücü kaslarının işlevini doğru gösterdiğini savunuyor. 2006’da Rembrandt’ın 400. doğum yılında Hollandalı plastik cerrahlar, bir kadavrada aynı önkolu açarak tabloyla karşılaştırdı. Bir Fransız cerrah da 2011’de Tulp’un, parmak eklemlerini büken kasın işlevini gösterdiğini ve tablonun yapı ile işlev arasındaki bağı anlatan gerçek bir ders olduğunu yazdı.

Tartışma bitmiş değil. Bileğin ve serçe parmağın üzerinden geçen beyaz bir şerit, bilinen hiçbir normal yapıya uymuyor; kimine göre bir sinir dalı, kimine göre ressamın hatası, kimine göre de nadir görülen ek bir kasın tendonu. İsrailli araştırmacılar ise tabloyu ve röntgen görüntüsünü dönemin öteki anatomi tablolarıyla karşılaştırarak, sahnenin olağan otopsi düzenine uymadığını, Rembrandt’ın ve Tulp’un gösteriyi bir hikaye anlatacak biçimde kurguladığını öne sürdü.

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi’nde neye bakmalı?

Tablo büyük ve kalabalık. Önünde durduğunuzda gözünüzü şu ayrıntılarda gezdirin.

Neye bakmalı? Tulp’un iki eli

Tulp’un sağ eli makasla kası kaldırıyor, sol eli ise havada parmakları bükülmüş halde duruyor. İki el birlikte okununca dersin konusu anlaşılıyor: açılan kas ile parmak hareketi arasındaki bağ. Tulp’un yüzü kalabalıktan değil, bu ellerden konuşuyor.

Neye bakmalı? Işık ve ceset

En parlak ışık, cesedin solgun bedenine düşüyor. Siyah giysili cerrahların arasında beyaz yakalar ve yüzler parlıyor. Rembrandt’ın sert ışık-gölge karşıtlığı, bakışı önce cesede, sonra açılmış kola, oradan da Tulp’a götürüyor.

Neye bakmalı? Cerrahların piramidi

Leiden Üniversitesi’nin belirttiği gibi yedi cerrah bir piramit biçiminde dizilmiş. Piramidin tepesindeki yüzden başlayıp aşağıya, cesede doğru inen bakışları takip edin. Rembrandt kalabalık bir grubu yan yana sıralamak yerine üst üste bindirerek hem herkesin yüzünü görünür kıldı hem de sahneye derinlik kattı. Yakalarının beyazı, bu piramidin çizgisini karanlık arka planın önünde belirginleştiriyor.

Neye bakmalı? Kağıttaki isimler

Arka sırada ortadaki cerrah, Hartman Hartmansz, elinde bir kağıt tutuyor. Mauritshuis’e göre 18. yüzyılın başında tablodaki kişilere numara verildi ve numaralarla birlikte isimler bu kağıdın üzerine boyandı. Bu sonradan yapılan ekleme, yakın zamandaki bir restorasyonda kısmen geri alındı. Kağıda bakarken, tablonun yüzyıllar içinde nasıl değiştiğini de görmüş oluyorsunuz.

Neye bakmalı? Size bakan yüzler

Cerrahların bir kısmı derse değil, doğrudan izleyiciye bakıyor. Bu bakışlar, tablonun önünde duran sizi de anatomi tiyatrosundaki seyircilerden biri yapıyor. Rembrandt’ın grup portresine kattığı canlılığın sırrı biraz da burada.

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi Mauritshuis’e nasıl geldi?

Tablo 1632’den 1798’e kadar cerrahlar loncasına aitti ve loncanın toplantı odasında asılıydı. 1798’de cerrahların dullarına bakan fona geçti. 1828’de fon tabloyu açık artırmaya çıkarmak istedi. Kral I. Willem bu satışı bir kraliyet kararıyla durdurdu; tablo devlet tarafından 32.000 gulden karşılığında satın alındı ve kralın emriyle Mauritshuis’e yerleştirildi. O günden beri müzenin en ünlü eserlerinden biri.

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi nerede görülür?

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi, Lahey’deki Mauritshuis Müzesi’nde sergileniyor. Müzenin kendi tur rehberinde tablo 9 numaralı salonda gösteriliyor; salon düzeni değişebileceği için gitmeden önce kontrol etmenizi öneririm. Mauritshuis küçük ve sakin bir müze; Vermeer’in İnci Küpeli Kız tablosu da burada. Bu yüzden iki başyapıtı aynı ziyarette görebilirsiniz. Güncel saatler ve bilet için Mauritshuis’in resmi sitesine bakabilirsiniz.

Eserin ressamı: Rembrandt

Rembrandt van Rijn 1606’da Leiden’de doğdu, 1669’da Amsterdam’da öldü. Leiden’de başladığı kariyerine 1630’ların başında Amsterdam’da devam etti; Dr. Tulp’un Anatomi Dersi bu yeni dönemin ilk büyük başarısıydı. Portreleri, otoportreleri, İncil sahneleri ve gravürleriyle Hollanda Altın Çağı’nın en büyük ustası sayılıyor. Işığı ve gölgeyi insanın iç dünyasını anlatmak için kullanması, Barok resmin en güçlü örneklerinden birini ortaya çıkardı. Hayatını ve öteki eserlerini Rembrandt yazımda anlattım.

Sık sorulan sorular

Özet

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi, bilimin ve sanatın aynı masa başında buluştuğu nadir tablolardan biri. Barok dönem bilginizi sınamak isterseniz Rönesans ve Barok testime göz atabilirsiniz.