Mihrap: Osman Hamdi Bey’in En Tartışmalı ve Kayıp Tablosu

Mihrap, Osman Hamdi Bey’in 1901’de yaptığı, boyu iki metreyi aşan bir tablo. Çinilerle kaplı bir mihrabın önünde, Kuran konulan büyük bir rahlenin üzerinde başı açık, sarı giysili bir kadın oturuyor; ayaklarının dibinde ise açık ve kapalı kitaplar saçılmış. Ressamın en çok tartışılan eseri bu, ve bir o kadar da gizemli: tablonun bugün nerede olduğu bilinmiyor. Son olarak Demirbank’ın koleksiyonunda kayıtlı görünen Mihrap, Türk resminin kayıp başyapıtlarından biri sayılıyor.

Bu tabloyu yazarken beni en çok şaşırtan şey, bu kadar ünlü bir resmin aslında neredeyse hiç görülmemiş olması oldu. Hepimiz onu kitaplardaki ve ekranlardaki aynı fotoğraftan tanıyoruz, ama asıl tuvalin rengini, dokusunu, gerçek boyutunu bugün kimse kontrol edemiyor. Bir resmin hem bu kadar konuşulup hem bu kadar ortadan kaybolabilmesi bana tablonun kendisi kadar ilginç geldi.

Bu yazıda Mihrap’ın ne anlattığını, gerçek adının ne olduğunu, tabloda nelere bakmak gerektiğini, nasıl kaybolduğunu ve Osman Hamdi Bey’in başka eserlerini bugün nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Mihrap tablosu hakkında kısa bilgi

Mihrap tablosu ne anlatıyor?

Osman Hamdi Bey tablonun anlamını açıklayan bir yazı bırakmadı, bu yüzden bütün okumalar yorum. Edhem Eldem, tabloyu kadınlığın ve anneliğin, yani yaratılışın, dini dogmanın üstüne konması olarak okur. Tablonun özgün adı Yaratılış’ın bu yorumla örtüştüğü görülüyor.

Başka yorumcular tabloyu daha keskin buluyor: kıbleye dönülen sırt, yerdeki kitaplar ve rahleye oturan kadın, onlara göre dine açık bir meydan okuma. Bir başka okuma ise müzeci Osman Hamdi’yi öne çıkarır: camilerden sökülüp müzeye taşınan çinilerin ve mihrapların, kutsal eşyadan sanat eserine dönüşmesi. Bu yorumların hangisinin ressamın niyetine daha yakın olduğunu bilmiyoruz. Ama tablonun yüz yılı aşkın süredir tartışılması, ne kadar cesur bir resim olduğunu gösteriyor.

Tablonun gerçek adı: Tekvin

Bugün herkesin Mihrap diye bildiği tablonun bu adı Osman Hamdi Bey’den gelmiyor. Adı, ressamın hayatı üzerine kapsamlı bir kitap yazan sanat tarihçisi Mustafa Cezar koydu. Ressamın tabloya verdiği ad ise Fransızca La Genèse, yani Tekvin ya da Yaratılış idi.

Tarihçi Edhem Eldem’e göre tablo ilk kez 1901’de Berlin’de sergilendi. Mayıs 1903’te ise Londra’daki Royal Academy’nin yaz sergisinde bu Fransızca adla yer aldı. Yani Osman Hamdi Bey bu resmi gizlemedi; tam tersine Avrupa’nın en görünür sergilerinden birine gönderdi. Ne var ki Londra’daki izleyicilerin, tablodaki dini göndermeleri ne kadar anladığı belli değil.

Bu ad farkı önemli, çünkü tabloyu nasıl okuduğumuzu değiştiriyor. “Mihrap” adı gözü mekana ve dine yöneltiyor. “Yaratılış” adı ise kadını, yani hayatı başlatan varlığı merkeze koyuyor.

Kadın kim?

Tablodaki modelin kim olduğu kesin olarak bilinmiyor. Bazı kaynaklar ressamın eşi Naile Hanım’ın gençliğini, bazıları kızı Leyla’yı gösteriyor. Mustafa Cezar ise modelin, evde çalışan Ermeni bir hizmetçinin kızı olduğunu yazar. Bu görüşlerin hiçbiri kesin bir belgeye dayanmıyor; o yüzden “anlatılır” diye okumak gerekiyor.

Osman Hamdi Bey kendi resimlerinde sık sık aile üyelerini ve kendisini model olarak kullanırdı. Kaplumbağa Terbiyecisi’ndeki yaşlı adamın ressamın kendisi olduğu biliniyor. Mihrap’ta da tanıdık bir yüz olması şaşırtıcı olmazdı, ama bunu kanıtlayan bir belge yok.

Mihrap’ta neye bakmalı?

Tablo büyük ve kalabalık, ama her nesne bilinçle yerleştirilmiş gibi duruyor.

Neye bakmalı? Rahlenin üzerindeki kadın

Kadın, normalde Kuran’ın açılıp okunduğu ahşap rahlenin üzerinde, bir taht gibi oturuyor. Sırtı mihraba, yani kıble yönüne dönük. Göğsü hafifçe açık, başı örtüsüz. Kitabın yerini bir insan, üstelik bir kadın almış. Tablonun bütün tartışması bu yer değiştirmeden doğuyor.

Neye bakmalı? Yere saçılmış kitaplar

Kadının ayaklarının çevresinde açık ve kapalı, ciltli ve yaprakları dağılmış kitaplar var. Türkçe kaynaklarda bunların Kuran nüshaları olduğu, bazı yorumcularca da aralarında başka dinlerin kutsal metinlerinin bulunduğu yazılır. Resimden bunu kesin olarak ayırt etmek zor. Kesin olan şu: kutsal sayılan kitaplar yerde, kadın ise yukarıda.

Neye bakmalı? Çinili mihrap

Arka planda lacivert, turkuaz ve altın sarısı çinilerle kaplı bir mihrap yükseliyor; üstünde hat yazıları seçiliyor. Kaynaklarda bu mihrabın, Karaman’daki İbrahim Bey İmareti’nin bugün İstanbul’da Çinili Köşk’te sergilenen çinili mihrabına dayandığı yazılır. Osman Hamdi Bey arkeolog ve müzeci olduğu için Osmanlı çinilerini çok yakından tanıyordu ve resimlerinde gerçek mekanları, gerçek nesneleri kullanmayı severdi.

Neye bakmalı? Buhurdan ve mum

Sol alt köşede pirinç bir buhurdandan ince bir duman yükseliyor. Sol tarafta ise üzeri yazılı, dev bir mum duruyor. İkisi de cami ortamının ve ibadetin nesneleri. Ressam bu nesneleri yerinde bırakmış; değiştirdiği tek şey, sahnenin ortasındaki figür.

Neye bakmalı? Sarı giysi

Kadının parlak sarı, işlemeli giysisi koyu mavi çinilerin önünde neredeyse ışık saçıyor. Tablonun en canlı rengi bu. Göz önce ona, sonra yerdeki kitaplara iniyor. Renk, resmin anlamını da taşıyor: odak noktası mihrap değil, kadın.

Kayıp tablo

Mihrap yıllar içinde birkaç koleksiyoncunun elinden geçti. Aralarında Rahmi Koç’un eski eşi Çiğdem Simavi’nin de bulunduğu yazılır. Tablonun bilinen son sahibi Demirbank’tı.

Demirbank 2000’de Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na (TMSF) devredildi. Tablonun izi bu süreçte kayboldu. 2014’te Habertürk’te yayımlanan bir söyleşide, TMSF’nin kayıtlarında tabloya dair bir bilgi bulunmadığını söylediği aktarılıyor. Tablonun bir koleksiyonda saklandığı, hatta yok edildiği gibi söylentiler var, ama hiçbiri kanıtlanmış değil. Bugün bildiğimiz tek şey, Mihrap’ın kamuya açık hiçbir koleksiyonda olmadığı.

Mihrap tablosu nerede görülür?

Bugün Mihrap’ı hiçbir müzede göremiyorsunuz; tablonun yeri bilinmiyor. Ama Osman Hamdi Bey’in dünyasını İstanbul’da yakından tanıyabilirsiniz.

Ressamın en ünlü tablosu Kaplumbağa Terbiyecisi, Beyoğlu’ndaki Pera Müzesi’nde. Tablodaki mihraba ilham verdiği yazılan çinili mihrap ise İstanbul Arkeoloji Müzeleri içindeki Çinili Köşk’te. Osman Hamdi Bey’in kurduğu bu müzeyi gezmek, Mihrap’taki çinilerin nereden geldiğini anlamanın en iyi yolu. Ressamın başka eserleri için İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’ne de uğramanızı öneririm.

Gitmeden önce güncel ziyaret bilgilerini müzenin resmi sitesinden kontrol edebilirsiniz: Pera Müzesi.

Eserin ressamı Osman Hamdi Bey

Osman Hamdi Bey 1842’de İstanbul’da doğdu. Paris’te hukuk okurken resme yöneldi, döndükten sonra devlet görevlerinde çalıştı. 1881’de Müze-i Hümayun’un müdürü oldu, Sayda’daki kral mezarlarını kazdı ve Sanayi-i Nefise Mektebi’ni, yani bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nin temelini kurdu. Resimlerinde Osmanlı mimarisini, çinilerini ve günlük hayatını titiz bir gerçekçilikle anlattı. Hayatını ve öteki eserlerini Osman Hamdi Bey yazımda anlattım.

Mihrap tablosu hakkında sık sorulan sorular

Özet