|

Scrovegni Şapeli (Giotto): Freskleri, Hikayesi ve Nerede Görülür

Scrovegni Şapeli'nin içi: Giotto'nun freskleriyle kaplı duvarlar ve altın yıldızlı mavi tavan

Scrovegni Şapeli neden önemli?

Padova’daki Scrovegni Şapeli’nin duvarlarını Giotto yaklaşık 1303–1305 yılları arasında baştan sona fresklerle, yani yaş sıvaya sürülen boyayla kapladı. Giotto burada figürlere ilk kez ağırlık, hacim ve gerçek duygular verdi; bu yüzden şapel çoğu zaman Rönesans’ın ilk adımı sayılır. Freskler, Meryem’in ailesinden İsa’nın hayatına ve Son Yargı’ya uzanan tek bir büyük hikaye anlatıyor.

Scrovegni Şapeli, İtalya’nın Padova kentinde, dışarıdan bakınca sade bir tuğla yapı. Kapıdan girdiğinizde ise duvarların ve tavanın tamamı Giotto’nun 14. yüzyılın başında yaptığı fresklerle kaplı. Meryem’in ailesinden başlayıp İsa’nın çarmıha gerilmesine ve Son Yargı’ya uzanan bu hikaye, sanat tarihinde çoğu zaman Rönesans’ın ilk adımı olarak anılır. Giotto burada ilk kez figürlere ağırlık, hacim ve gerçek duygular verdi: insanlar ağlıyor, kucaklaşıyor, öfkeleniyor. Bu yazıda Scrovegni Şapeli’nin hikayesini, fresklerde neye bakmak gerektiğini, eserin neden bu kadar önemli olduğunu ve şapeli nasıl ziyaret edebileceğinizi anlatıyorum.

Scrovegni Şapeli’ni okurken beni en çok etkileyen şey, yedi yüz yılı aşkın bir süre önce yapılmış bu sahnelerin hala bu kadar tanıdık gelmesi oldu. Ağlayan melekler, birbirine sarılan yaşlı bir çift, bir dostun ihaneti… Giotto’nun resme getirdiği şey tam olarak bu: kutsal hikayenin içindeki insan. Bir gün Venedik’e yolunuz düşerse Padova’yı atlamamanızı öneririm.

Scrovegni Şapeli hakkında kısa bilgi

SanatçıGiotto di Bondone (yaklaşık 1267–1337)
Özgün adıCappella degli Scrovegni (Arena Şapeli olarak da bilinir)
TarihFreskler yaklaşık 1303–1305; şapel 1305’te kutsandı
TeknikFresk (yaş sıva üzerine boya)
YaptıranPadovalı zengin tüccar Enrico Scrovegni
KonuMeryem ile anne ve babasının hayatı, İsa’nın hayatı ve çilesi, Son Yargı
DönemGotik’ten Rönesans’a geçiş
NeredePadova, İtalya (Eremitani Müzeleri’nin yanında)

Şapelin hikayesi: tefeci bir babanın oğlu

Şapeli yaptıran Enrico Scrovegni, Padova’nın en zengin ailelerinden birinin oğluydu. Ailenin serveti büyük ölçüde faizle para vermekten geliyordu; o dönemde tefecilik ağır bir günah sayılıyordu. Babası Reginaldo öyle kötü bir ün kazanmıştı ki Dante, İlahi Komedya’da onu Cehennem’de, tefecilerin arasına yerleştirdi.

Enrico 1300’de, kentteki eski Roma amfitiyatrosunun (arena) kalıntılarının bulunduğu araziyi satın aldı. Buraya kendine bir saray, sarayın yanına da bir aile şapeli yaptırdı. Şapel Meryem’e adandı ve 25 Mart 1305’te, Meryem’e Müjde bayramında kutsandı. Şapelin ailenin günahlarına kefaret olsun diye yaptırıldığı sık tekrarlanan bir yorum. Enrico’nun kentte itibarını göstermek istediği ise açık: işi dönemin en ünlü ressamına verdi.

Saray 19. yüzyılda yıkıldı, şapel ise ayakta kaldı. Padova Belediyesi şapeli 1881’de satın aldı. Bugün Padova’daki öteki 14. yüzyıl fresk döngüleriyle birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde.

Freskler nasıl düzenlenmiş?

Şapel yaklaşık 20,9 metre uzunluğunda, 8,5 metre genişliğinde tek bir salon. Giotto yan duvarları üç sıra halinde, çizgi roman karelerine benzeyen dikdörtgen sahnelere böldü. Hikaye en üst sıradan başlıyor ve şapelin içinde dönerek aşağı iniyor; kare kare okur gibi takip edebilirsiniz.

En üst sırada Meryem’in anne ve babası Joachim ile Anna’nın hikayesi ve Meryem’in hayatı var. Orta sırada İsa’nın doğumu, çocukluğu ve mucizeleri, alt sırada ise çilesi, ölümü ve dirilişi anlatılıyor. Toplam 40’a yakın sahne. Bunların altında taklit mermer bir kuşak ve üzerinde insan kılığına sokulmuş Erdemler ile Kusurlar yer alıyor. Giriş duvarının tamamını ise Son Yargı kaplıyor. Yani şapelden çıkarken kapıya döndüğünüz anda Kıyamet Günü ile yüz yüze gelirsiniz.

Scrovegni Şapeli’nde neye bakmalı?

Ziyaret süresi kısa. Bu yüzden içeri girmeden ne arayacağınızı bilmek büyük fark yaratıyor. Aşağıdaki başlıklar, fresklerin en çok konuşulan ayrıntılarını gösteriyor.

Neye bakmalı? Yıldızlı mavi tavan

Scrovegni Şapeli'nin içi: Giotto'nun freskleriyle kaplı duvarlar ve altın yıldızlı mavi tavan
Scrovegni Şapeli'nin içi, Giotto'nun freskleri, yaklaşık 1303–1305. Padova.

Başınızı kaldırdığınızda ilk göreceğiniz şey, altın yıldızlarla dolu koyu mavi bir gökyüzü. Tavanda İsa’nın, Meryem’in ve peygamberlerin yuvarlak çerçeveli portreleri, yani madalyonları var. Aynı mavi yan duvarlardaki bütün sahnelerin arka planında da sürüyor. Bu yüzden şapelin içi tek parça gibi görünüyor: bütün hikaye aynı gökyüzünün altında geçiyor.

Neye bakmalı? Altın Kapı’da buluşma

Giotto'nun Altın Kapı'da Buluşma freski: Joachim ile Anna kapının önünde kucaklaşıp öpüşüyor
Giotto, Altın Kapı'da Buluşma, yaklaşık 1305. Scrovegni Şapeli, Padova.

Joachim ile Anna, uzun bir ayrılıktan sonra Kudüs’ün Altın Kapısı önünde kavuşuyor ve öpüşüyor. İki yüz birbirine o kadar yakın ki neredeyse tek bir profile dönüşmüş. Bu sahne sanat tarihinin ilk içten öpücüklerinden biri olarak anılır. Kapının kemerinden çıkan kalabalığa ve kara pelerinli, yüzünü örtmüş kadına da bakmayı unutmayın.

Neye bakmalı? Müneccimlerin tapınması ve kuyruklu yıldız

Giotto'nun Müneccimlerin Tapınması freski: ahırın üstünde kuyruklu yıldız, bebek İsa'nın önünde diz çöken bilge
Giotto, Müneccimlerin Tapınması, yaklaşık 1305. Scrovegni Şapeli, Padova.

Doğudan gelen bilgeler bebek İsa’yı ziyaret ediyor. Ahırın üstünde parlayan Beytüllahim yıldızına dikkat edin: alışılmış bir yıldız değil, uzun kuyruklu bir kuyruklu yıldız. Giotto’nun 1301’de gökyüzünde görülen Halley kuyruklu yıldızından etkilendiği düşünülüyor. Halley’i 1986’da yakından inceleyen Avrupa uzay aracına da bu yüzden Giotto adı verildi.

Neye bakmalı? Yahuda’nın öpücüğü

Giotto'nun Yahuda'nın Öpücüğü freski: sarı pelerinli Yahuda İsa'yı sarıyor, etrafta meşaleler ve mızraklar
Giotto, Yahuda'nın Öpücüğü (İsa'nın Tutuklanması), yaklaşık 1305. Scrovegni Şapeli, Padova.

Şapelin en ünlü sahnelerinden biri. Yahuda sarı pelerinini açıp İsa’yı sarıyor ve öpmek için ona uzanıyor. İkisi yandan birbirinin gözlerine bakıyor: biri ihanetin yüzü, öbürü her şeyi bilen sakin bir yüz. Çevrelerindeki kalabalık, havaya kalkmış meşaleler ve mızraklarla kaynıyor. Ama sahnenin bütün gerilimi o iki bakışın arasında toplanıyor.

Neye bakmalı? Ölü İsa’ya ağıt

Giotto'nun Ölü İsa'ya Ağıt freski: Meryem İsa'nın yüzüne eğilmiş, gökyüzünde ağlayan melekler
Giotto, Ölü İsa'ya Ağıt, yaklaşık 1305. Scrovegni Şapeli, Padova.

Çarmıhtan indirilen İsa’nın bedeni yere uzatılmış, Meryem yüzünü oğlunun yüzüne yaklaştırmış. Aziz Yuhanna kollarını geriye açmış; yas tutanlardan bazıları sırtları bize dönük oturuyor. Gökyüzündeki melekler çığlık atar gibi, her biri ayrı bir acıyla kıvranıyor. Arkadaki kayalığın çapraz çizgisi, gözünüzü aşağıya, İsa ile Meryem’in yüzlerine indiriyor. Bu sahne, resimde duygunun bu kadar açık gösterildiği ilk büyük örneklerden sayılır.

Neye bakmalı? Erdemler ve Kusurlar

Giotto'nun Umutsuzluk figürü: kendini asmış bir kadın, gri tonlarda boyanmış
Giotto, Umutsuzluk (Yedi Kusur), yaklaşık 1305. Scrovegni Şapeli, Padova.
Giotto'nun Kıskançlık figürü: ağzından çıkan yılan kendi yüzüne dönmüş, gri tonlarda boyanmış
Giotto, Kıskançlık (Yedi Kusur), yaklaşık 1305. Scrovegni Şapeli, Padova.

Duvarların alt kuşağında, gri tonlarla boyandığı için heykel gibi görünen yedi Erdem ile yedi Kusur karşılıklı duruyor. Ölçülülük, Adalet ve Umut gibi erdemlerin karşısında Öfke, Adaletsizlik ve Umutsuzluk gibi kusurlar var. Kıskançlık figürünün ağzından çıkan yılan dönüp kendi yüzüne yönelmiş, Umutsuzluk ise kendini asmış. Erdemler Son Yargı’da cennete giden tarafa, kusurlar cehenneme giden tarafa doğru sıralanıyor.

Neye bakmalı? Son Yargı ve Enrico Scrovegni

Son Yargı freskinden detay: diz çökmüş Enrico Scrovegni şapelin maketini sunuyor
Giotto, Son Yargı (detay): şapelin maketini sunan Enrico Scrovegni. Scrovegni Şapeli, Padova.
Giotto'nun Scrovegni Şapeli giriş duvarındaki Son Yargı freski: ortada İsa, bir yanda kurtulanlar, öbür yanda cehennem
Giotto, Son Yargı, yaklaşık 1305. Scrovegni Şapeli, Padova.

Giriş duvarındaki Son Yargı’nın ortasında İsa oturuyor; bir yanında kurtulanlar, öbür yanında cehenneme sürüklenenler. Cehennem tarafında ateşin ve yılanların arasında eziyet çeken günahkarları görürsünüz. Haçın dibine yakın bir yerde ise diz çökmüş Enrico Scrovegni, şapelin küçük bir maketini Meryem’e sunuyor. Yani şapeli yaptıran kişi kendini kurtulanların tarafına koydurmuş. Gelenek, kurtulanlar arasındaki figürlerden birinin Giotto’nun kendisi olduğunu söyler.

Scrovegni Şapeli neden bu kadar önemli?

Giotto’dan önce İtalyan resmi büyük ölçüde Bizans geleneğini izliyordu: altın arka plan, düz ve uzun figürler, kalıplaşmış yüzler. Scrovegni’deki figürlerin ise ağırlığı var. Yere basıyorlar, giysilerinin altında bir beden seziliyor, mekanda gerçekten yer kaplıyorlar. Arka planda da altın yerine mavi bir gökyüzü, kayalar, ağaçlar ve binalar var.

Daha da önemlisi, figürler duygu gösteriyor. Giotto kutsal hikayeyi, izleyenin kendi hayatından tanıyacağı anlara çevirdi: bir kavuşma, bir ihanet, bir annenin yası. Yaklaşık bir asır sonra Floransa’da Masaccio bu yolu sürdürdü ve Rönesans resmi bunun üzerine kuruldu.

Scrovegni’nin Son Yargı’sını Michelangelo’nun Son Yargı freskiyle karşılaştırmak da ilginç. İkisinin arasında iki yüz yılı aşkın bir zaman var. Giotto’da hala düzenli sıralar ve önemine göre büyüyüp küçülen figürler görürsünüz. Michelangelo’da ise yüzlerce kaslı beden tek bir büyük girdapta dönüyor. Sistine Şapeli’ni gezenler, bu hikayenin nerede başladığını Scrovegni’de görmüş olur.

Scrovegni Şapeli nerede görülür?

Şapel Padova’nın merkezinde, Eremitani Kilisesi ve Eremitani Müzeleri’nin (Musei Civici agli Eremitani) hemen yanında. Padova’ya Venedik’ten trenle kısa sürede ulaşılıyor. Yani Venedik gezinize bir günlük Padova eklemek çok kolay.

Freskleri korumak için ziyaret sıkı kurallara bağlı. Giriş saatli ve önceden rezervasyon gerekiyor. Şapele girmeden önce bir süre iklim kontrollü bir bekleme odasında kalıyorsunuz; bu oda dışarıdan gelen nemi ve tozu azaltıyor. İçeride geçireceğiniz süre de kısa, genellikle 15 dakika civarında. Güncel saatler ve rezervasyon için şapelin resmi sitesine bakmanızı öneririm.

Giotto’nun şapel için yaptığı büyük boyalı haç bugün yandaki Eremitani Müzeleri’nde. Eremitani Kilisesi’ndeki Ovetari Şapeli’nde ise genç Andrea Mantegna’nın freskleri vardı; 1944’teki bombalamada büyük ölçüde yıkıldılar, kalan parçaları hala görebilirsiniz. Kentin öbür ucunda, Sant’Antonio Bazilikası’nın önünde de Donatello’nun ünlü Gattamelata atlı heykeli duruyor. Kısacası Padova’da bir gün, Giotto’dan Donatello’ya ve Mantegna’ya Rönesans’ın ilk yüzyılını bir arada görmek demek.

Şapelin ressamı: Giotto

Giotto di Bondone Floransa yakınlarında doğdu. Rivayete göre ustası Cimabue onu, koyunlarını otlatırken bir kayanın üzerine koyun resmi çizerken görüp keşfetmişti. Giotto kısa sürede ustasını geçti; Dante, İlahi Komedya’da Cimabue’nün ününün Giotto’nun gölgesinde kaldığını yazdı. Siena’daki çağdaşı Duccio ile birlikte, Gotik sanattan Rönesans’a geçişin iki büyük adından biri sayılır. Floransa’daki Uffizi Galerisi’nde Ognissanti Madonnası’nı görebilirsiniz. Hayatını ve öteki eserlerini Giotto yazımda anlattım.

Scrovegni Şapeli hakkında sık sorulan sorular

Scrovegni Şapeli’ni kim yaptı?

Şapeli Padovalı tüccar Enrico Scrovegni yaptırdı. İçindeki fresklerin hepsi Giotto ve atölyesinin elinden çıktı.

Scrovegni Şapeli’ne neden Arena Şapeli deniyor?

Çünkü şapel, Padova’daki eski Roma amfitiyatrosunun (arena) bulunduğu araziye yapıldı. Bu yüzden İtalyanca Cappella dell’Arena adıyla da anılıyor.

Scrovegni Şapeli’nin freskleri ne zaman yapıldı?

Giotto freskleri yaklaşık 1303 ile 1305 arasında yaptı. Şapel de 25 Mart 1305’te kutsandı.

Scrovegni Şapeli’ni ziyaret etmek için rezervasyon gerekir mi?

Evet. Giriş saatli ve ziyaretçi sayısı sınırlı olduğu için önceden rezervasyon yapmanız gerekiyor. İçeride kalma süreniz kısa; o yüzden gitmeden önce hangi sahnelere bakacağınızı belirlemeniz iyi olur.

Özet

Ne?Duvarları ve tavanı Giotto’nun fresklerle kapladığı aile şapeli
Ne zaman?Yaklaşık 1303–1305
En ünlü sahnelerAltın Kapı’da buluşma, Müneccimlerin tapınması, Yahuda’nın öpücüğü, Ölü İsa’ya ağıt, Son Yargı
ÖnemiFigürlere hacim ve duygu veren, Rönesans’ın başlangıcı sayılan fresk döngüsü
Nerede?Padova, İtalya; saatli giriş ve rezervasyonla
YakınındaEremitani Müzeleri, Mantegna’nın Ovetari Şapeli, Donatello’nun Gattamelata heykeli

Son söz

Gotik ve Erken Rönesans bilginizi sınamak isterseniz testime de göz atabilirsiniz.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler