Danimarkalı Kız (2015): Lili Elbe ve Gerda Wegener’in Gerçek Hikayesi

Danimarkalı Kız (The Danish Girl), iki ressamın, iki kadının ve aynı evde paylaşılan bir resim atölyesinin hikayesi. 1920’lerin Kopenhag’ında başlayan film, Lili Elbe’nin kim olduğunu yavaş yavaş, neredeyse fısıltıyla keşfedişini, eşi Gerda Wegener’in de bu yolculukta yanında durmaya çalışmasını anlatıyor. Danimarkalı Kız filmi, bir kimlik hikayesi olduğu kadar bir sevgi hikayesi de.

Bence filmi izlemeye değer kılan şey büyük sahneler değil, küçük anlar: bir tuvalin önünde ellere bakılan bir saniye, bir kumaşın parmaklar arasında kayışı, bir aynanın karşısında tutulan nefes. Görüntüler bir tablo gibi kurulmuş; renkler soluk maviler ve sıcak krem tonları. Ama bu güzel çerçevenin içinde, kendisi olmak için çok şeyi göze alan birinin yalnızlığı da var.

Bu yazıda filmin künyesine, neyi anlattığına, gerçeğe ne kadar sadık kaldığına ve Lili ile Gerda’nın resimlerinin bugün nerede olduğuna bakacağız.

Danimarkalı Kız künyesi

Danimarkalı Kız ne anlatıyor?

Film açıldığında karşımızda Kopenhag’da yaşayan, sevilen ve başarılı bir manzara ressamı var. Herkes onu Einar Wegener olarak tanıyor; sisli Danimarka kıyılarını, çıplak ağaçları resmediyor. Eşi Gerda da ressam ama portreleri pek ilgi görmüyor. İkisi aynı atölyede çalışıyor, birbirine çok yakın, birbirine gülen bir çift.

Bir gün Gerda’nın modeli Ulla gelmeyince, Gerda resmini bitirebilmek için eşinden çorap ve ayakkabı giyip kısa bir süre poz vermesini istiyor. Film bu küçük anı bir kapının aralanması gibi çekiyor. Bir kostüm balosu, ardından ilk kez “Lili” adıyla dışarı çıkılan bir akşam geliyor. Gerda’nın tuvallerinde Lili’nin yüzü belirdikçe, Gerda’nın resimleri de ilk kez gerçekten ilgi görmeye başlıyor.

Sonra çift Paris’e taşınıyor. Lili’nin artık bir oyun ya da kostüm olmadığı, en baştan beri orada olan gerçek kimlik olduğu anlaşılıyor. Doktorların çoğu onu anlamıyor; kimi “akıl hastası” diyor, kimi tedavi diye ışın uygulamak istiyor. Sonunda Dresden’de Dr. Kurt Warnekros adlı bir doktorla tanışıyor; bu doktor ona, o yıllarda neredeyse hiç denenmemiş bir yol öneriyor: cinsiyet uyum ameliyatı. Sonunu söylemeyeceğim, ama bu yolun ne kadar riskli olduğunu Lili de, Gerda da biliyor.

İzlerken fark edeceksiniz: Filmin kalbi aslında iki kişinin arasında atıyor. Lili kendisi olmaya çalışırken Gerda hem eşini kaybetmenin hem de en yakın dostunu kazanmanın acısını yaşıyor. Belki de en çok şunu düşündürüyor: Sevmek bazen birini olduğu gibi bırakabilmek demek.

Ne kadar gerçek?

Kısa cevap: Film, gerçek bir hayatın ana hatlarını alıp üzerine bir roman kuruyor. Kaynağı David Ebershoff’un The Danish Girl adlı romanı, ve Ebershoff romanın okuma kılavuzunda bunu açıkça söylüyor: Dresden’deki klinik gibi bazı olaylar gerçek, ama romanın büyük kısmı hayal ürünü.

Gerçek olanlar

Lili Elbe ile Gerda Wegener, Kopenhag’daki Danimarka Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi’nde öğrenciyken tanıştı ve 1904’te evlendi. Lili o yıllarda manzara ressamı olarak biliniyordu. Çift 1912’de Paris’e taşındı; Paris, ikisine de Danimarka’nın tutucu havasında bulamadıkları bir özgürlük alanı açtı. Gerda Paris’te tanınan bir ressam ve moda illüstratörü oldu; Vogue ve La Vie Parisienne gibi dergilere çizdi. En sevdiği modeli de Lili’ydi.

Mart 1930’da Lili, Berlin’de Magnus Hirschfeld’in Cinsel Bilimler Enstitüsü’nde muayene edildi. Ardından Dresden’de jinekolog Kurt Warnekros’un yaptığı bir dizi ameliyat geldi. Kaynaklar ameliyat sayısında farklı rakamlar veriyor; dört ya da beş ameliyattan söz ediliyor. 1930’da çiftin evliliği resmen iptal edildi. Lili, son ameliyatından birkaç ay sonra, 1931 Eylül’ünde Dresden’de ameliyatın yol açtığı komplikasyonlar nedeniyle hayatını kaybetti.

İşin ilginç yanı, Lili’nin hikayesini bugün büyük ölçüde kendi sözlerinden biliyoruz. Mektupları ve günlükleri, ölümünden sonra arkadaşı Ernst Harthern tarafından “Niels Hoyer” takma adıyla derlendi; kitap Danca Fra Mand til Kvinde adıyla yayımlandı, 1933’te de İngilizceye Man into Woman adıyla çevrildi. Bu, böyle bir geçişi anlatan ilk geniş okur kitlesine ulaşmış anlatılardan biri sayılıyor.

Kurgu olanlar

Gerda’nın kendisi. Filmdeki Gerda, eşini kaybetmenin yasını tutan, kendini geri planda bırakan bir kadın. Gerçek Gerda ise Paris’te özgürce yaşayan, kadınlar arasındaki aşkı resimlerine cesurca taşıyan bir sanatçıydı. Eleştirmenler, roman ve filmin Gerda’nın bu yanını görünmez kıldığını yazdı.

Evliliğin süresi ve zaman çizgisi. Film, iki kişinin yirmi yılı aşan ortak hayatını birkaç yıla sıkıştırıyor; Kopenhag’dan Paris’e uzanan bu uzun yolculuk perdede çok daha hızlı akıyor.

Hans ve Henrik. Lili’nin çocukluk arkadaşı Hans’ın Paris’te bir sanat taciri olarak onlara destek olması ve Gerda’ya yakınlaşması romanın kurgusu. Ebershoff da romanın sonunu bilerek değiştirdiğini anlatıyor: Gerçekte Gerda ile Lili zamanla birbirinden uzaklaştı, ama o romanda bu evliliği bir şekilde “çözmek” istedi.

Gerda’nın sonrası. Filmin bize bıraktığı yumuşak umudun aksine, Gerda’nın son yılları zor geçti. 1931’de Fernando Porta adlı bir binbaşıyla evlendi; bu evlilik onu maddi olarak çok yıprattı. 1940’ta Danimarka’da, büyük ölçüde unutulmuş olarak öldü. Onun yeniden hatırlanması yıllar sonra, romanın ve filmin de etkisiyle oldu: Danimarka’daki Arken Modern Sanat Müzesi 2015-2017 arasında ona büyük bir sergi ayırdı.

Filmin kendisi de tartışıldı

Film, trans bir kadının hikayesini geniş kitlelere taşıdığı için önemsendi. Ama trans bir karakterin trans olmayan bir oyuncuya verilmesi eleştirildi. Eddie Redmayne 2021’de verdiği bir röportajda rolü iyi niyetle üstlendiğini, ama bugün olsa kabul etmeyeceğini ve bunun bir hata olduğunu söyledi. Alicia Vikander da 2025’te filmin bugün “eskimiş” göründüğünü, yine de bu konunun konuşulmasına katkı sağladığını belirtti. Bence bu tartışmayı bilerek izlemek, filmi daha dürüst bir yerden görmeyi sağlıyor.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Filmde gördüğümüz tuvallerin çoğu film için yeniden yapılmış. Ama Lili ile Gerda’nın gerçek resimleri bugün hala var ve bazıları müzelerde.

Gerda Wegener, Lily (1922): Gerda’nın Lili’yi belden yukarı resmettiği bu küçük portre (73,2 x 60 cm), Paris’teki Centre Pompidou’nun (Ulusal Modern Sanat Müzesi) koleksiyonunda. Müzenin kaydına göre Fransız devleti tabloyu 1927’de satın almış. Yani Lili’nin yüzü, daha hayattayken bir Fransız devlet koleksiyonuna girmişti.

Gerda Wegener, Les femmes fatales (1933): Gerda’nın en tanınan resimlerinden biri. Lili’nin ölümünden iki yıl sonra yapılan bu resimde Lili’nin yüzü yeniden beliriyor. Tablo 2019’da Londra’da Sotheby’s müzayedesinde satıldı.

Gerda Wegener, I sommervarmen (“Yaz sıcağında”, 1924): Lili’yi rokoko bir koltuğa uzanmış gösteren bu resim, Arken’deki sergide de yer aldı. 2022’de Kopenhag’daki Bruun Rasmussen müzayedesinde 135.000 avroya satılarak Gerda Wegener için bir rekor kırdı.

Lili Elbe’nin manzaraları: Filmde Lili’nin resmettiği sisli kıyılar ve çıplak ağaçlar boşuna seçilmemiş. Lili gerçekten bir manzara ressamıydı; Danimarka fiyortlarını, Versailles bahçelerini, Paris’te Seine kıyılarını resmetti. Resimlerinin çoğunu o yıllarda Einar Wegener imzasıyla yaptı ve bugün büyük kısmı özel koleksiyonlarda.

Gerda’nın zarif, ince çizgili kadın portreleri 1920’lerin Paris’ini, o yılların moda dergilerini ve gece hayatını anlatıyor. O dönemin sanat ortamını daha geniş görmek isterseniz modern sanat nedir yazısı iyi bir başlangıç. Tarihte iz bırakmış başka kadın sanatçılar için de en önemli kadın ressamlar yazısına bakabilirsiniz.

Danimarkalı Kız hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.