Caravaggio Filmleri: Derek Jarman’ın Caravaggio’su (1986) ve Caravaggio’nun Gölgesi (2022)

Caravaggio’nun hayatı sanki zaten bir film için yazılmış gibi: sokaklarda kavga eden, hapse giren, sonunda bir adam öldürüp idam cezasıyla kaçak yaşayan bir ressam. Üstelik ışığı ve karanlığı sahne ışığı gibi kullanan resimleri, sinemacıların her zaman ilgisini çekmiş. Bu yazıda Caravaggio’yu anlatan iki önemli filme birlikte bakacağım: Derek Jarman’ın 1986 tarihli Caravaggio’su ve Michele Placido’nun 2022 tarihli Caravaggio’nun Gölgesi.

İki filmi yan yana koymak ilginç, çünkü biri tablolarla şiir gibi konuşan, düşük bütçeli ve deneysel bir İngiliz filmi; öteki ise kalabalık oyuncu kadrosuyla klasik bir İtalyan-Fransız dönem filmi.

Caravaggio filmlerinin künyesi

Caravaggio (1986)

Caravaggio’nun Gölgesi (L’ombra di Caravaggio, 2022)

Caravaggio filmleri ne anlatıyor?

Jarman’ın Caravaggio’su: ölüm döşeğinden geriye bakış

Film, 1610’da Porto Ercole’de, yoksul bir odada ölmek üzere olan Caravaggio ile açılıyor. Geri kalan her şey onun hatıraları: Roma sokaklarında tablolarını satmaya çalışan genç ressam, hastanede onu keşfeden Kardinal Del Monte, sarayda geçen yıllar ve ilk büyük kilise siparişi.

Hikayenin merkezinde bir üçgen var. Caravaggio bir meyhanede kumarbaz Ranuccio’yu görüyor ve onu tablolarına model yapıyor; sonra Ranuccio’nun sevgilisi Lena da modelleri arasına giriyor. Bu üç kişi arasındaki tutku, kıskançlık ve para ilişkisi, Roma’nın zengin koleksiyoncularının ve kardinallerinin dünyasıyla iç içe geçiyor.

Jarman’ın filmi gerçekçi bir biyografi değil. Daktilo yazan bir eleştirmen, cep hesap makinesi kullanan bir banker, motosiklet tamir eden bir genç gibi bilerek yerleştirilmiş tarih dışı ayrıntılar var. Tablolar ise oyuncularla “canlı tablo” olarak yeniden kuruluyor: kamera çoğu zaman bir resmin içine girmiş gibi.

Placido’nun Caravaggio’nun Gölgesi: bir soruşturma

Placido’nun filmi bir dedektif hikayesi gibi kurulmuş. Papa V. Paulus, Caravaggio’nun affını isteyen güçlü dostlarına cevap vermeden önce ressamı araştırmak istiyor ve bu iş için “Gölge” diye anılan bir ajan gönderiyor. Louis Garrel’in oynadığı bu soğuk adam, Caravaggio’nun hayatındaki insanları tek tek dinliyor: koruyucusu Costanza Colonna, Kardinal Del Monte, modelleri, rakipleri.

Bu tanıklıklarla Caravaggio’nun Roma’daki hayatı geriye dönüşlerle anlatılıyor. Film, ressamın sokak insanlarını, fahişeleri ve yoksulları azizlerin ve Meryem’in yüzü yapmasını, kilisenin bu yüzden duyduğu öfkeyle karşı karşıya koyuyor. Riccardo Scamarcio’nun Caravaggio’su öfkeli, taşkın ve neredeyse bir rock yıldızı gibi.

Filmdeki olaylar ne kadar gerçek?

Ranuccio Tomassoni gerçek bir kişi mi?

Evet. Ranuccio Tomassoni, Caravaggio’nun 1606 Mayıs’ında Roma’da öldürdüğü adamın gerçek adı. Ama ölümün nedeni filmdekinden farklı. Kaynaklara göre kavga, Campo Marzio’da oynanan bir pallacorda (raket oyunu) maçındaki anlaşmazlıktan çıktı ve kılıçlı bir dövüşe döndü. Caravaggio da yaralandı, Tomassoni ise aldığı yaradan öldü. Londra’daki National Gallery, ressamın büyük ihtimalle öldürmeyi amaçlamadığını yazıyor. Kavganın arkasında bir kadın meselesi olduğu da anlatılır, ama bu kesin değil.

Jarman’ın filmindeki Ranuccio-Lena-Caravaggio aşk üçgeni ise büyük ölçüde yönetmenin kurgusu. Ranuccio’nun Caravaggio’ya model olduğuna dair bilinen bir belge yok. Jarman, ressamın hayatına kendi hayatından ve kendi sorularından çok şey katmıştı; film biraz da onun otoportresi.

Lena kim, nehirde boğulan kadın hikayesi doğru mu?

İki filmde de Lena adında bir kadın var. Placido’nun Lena’sı, Caravaggio’nun modellerinden olduğu kabul edilen Romalı kurtizan Maddalena Antognetti’ye dayanıyor. Jarman’ın Lena’sı ise daha serbest bir karakter.

Her iki filmde de Tiber’de boğulan bir kadın ile Meryem’in Ölümü tablosu arasında bağ kuruluyor. Bunun arkasında eski bir anlatı var: Caravaggio’yu tanıyan hekim ve yazar Giulio Mancini, tablodaki Meryem’in modelinin bir fahişe, belki de ressamın sevgilisi olduğunu düşünüyordu. Modelin nehirden çıkarılan boğulmuş bir kadın olduğu ise sonradan yayılan, kanıtlanmamış bir hikaye. Kesin olan, tablonun sipariş edildiği Santa Maria della Scala kilisesi tarafından reddedilmesi; Meryem’i fazla sıradan, fazla “insan” gösterdiği için uygunsuz bulunduğu anlatılır.

Kaçış, Malta ve Porto Ercole

Tomassoni’nin ölümünden sonra Caravaggio idama mahkum edildi ve Roma’dan kaçtı. Önce Colonna ailesinin topraklarına sığındı, sonra Napoli’ye geçti. Ardından Malta’ya gitti ve Malta Şövalyeleri tarikatına kabul edildi; amacı büyük ihtimalle papadan af almayı kolaylaştırmaktı. Ama orada da kıdemli bir şövalyeyle kavga etti, hapse atıldı, kaçtı ve tarikattan çıkarıldı. Sicilya’dan sonra yeniden Napoli’ye döndü; burada uğradığı saldırıda ağır yaralandı ve yüzü kötü biçimde yara aldı.

1610 Temmuz’unda Roma’daki güçlü dostlarının papadan af koparacağını umarak Napoli’den yola çıktı. Yolda tutuklandı, serbest kalmak için para ödemek zorunda kaldı; bu arada eşyalarını taşıyan gemi onsuz gitmişti. Hastalanan Caravaggio, 18 Temmuz 1610’da Porto Ercole’de, 38 yaşında öldü. Ölüm nedeni tartışmalı: National Gallery sıtmayı olası gösteriyor, başka araştırmacılar enfeksiyon gibi nedenler öne sürüyor. Placido’nun filmi ise ölümü, kanıtlanmamış bir başka teoriye, Malta Şövalyeleri’nin intikamı fikrine yaslanarak yorumluyor.

“Gölge” ve Giordano Bruno sahnesi

Placido’nun filmindeki ajan “Gölge” tamamen kurgusal bir karakter. Caravaggio’nun 1600’de Roma’da yakılarak idam edilen düşünür Giordano Bruno ile idamdan önceki gece buluştuğu sahne de uydurma. Buna karşılık filmdeki pek çok isim gerçek: Kardinal Del Monte, Caravaggio’yu koruyan Costanza Colonna, rakip ressam ve ilk biyografisini yazanlardan Giovanni Baglione, Scipione Borghese, Orazio Gentileschi ve kızı Artemisia Gentileschi.

Filmlerde görülen eserler ve bugün nerede?

Jarman’ın filmi, Caravaggio’nun tablolarını oyuncularla yeniden kurduğu için bir resim galerisi gibi. Filmin basın dosyasında, filmde yeniden canlandırılan ya da anılan eserlerin listesi veriliyor. Placido’nun filminde ise en çok öne çıkan eser Meryem’in Ölümü.

Jarman’ın filminde genç Caravaggio’nun hastalıklı haliyle kendini Bacchus olarak resmetmesi, Kardinal Del Monte’nin dikkatini çeken tablo olarak anlatılıyor. Bu küçük tablo, Meyve Sepetli Çocuk ve Davut ve Golyat’ın Başı ile birlikte bugün Roma’daki Galleria Borghese’de.

Filmin can alıcı bölümü, Caravaggio’nun ilk büyük kamusal siparişi olan Contarelli Şapeli resimleri. Jarman’ın kurgusunda Ranuccio, Aziz Matta’nın Şehit Edilmesi’nde azize kılıç kaldıran celladın modeli oluyor. Tablo hala yapıldığı yerde, San Luigi dei Francesi Kilisesi’nde duruyor; yani müzeye değil kiliseye gidip görebilirsiniz.

Bankacı ve koleksiyoncu Vincenzo Giustiniani filmde Muzaffer Aşk’ı ısmarlayan kişi olarak görünüyor. Tablo gerçekten de Giustiniani koleksiyonundaydı ve bugün Berlin’deki Gemäldegalerie’de.

Meryem’in Ölümü reddedildikten sonra Mantova Dükü Vincenzo Gonzaga tarafından satın alındı; satışı genç Rubens’in önerdiği anlatılır. Tablo bugün Louvre’da. Müzisyenler ise New York’taki Metropolitan Museum’da, Medusa Floransa’daki Uffizi Galerisi’nde görülebilir.

Son olarak Davut ve Golyat’ın Başı: Caravaggio’nun Golyat’ın kesik başına kendi yüzünü verdiği düşünülen, kaçak yıllarından kalma tablo. Pek çok sanat tarihçisi onu, af için Scipione Borghese’ye gönderilmiş bir yalvarış olarak okur.

Fragman

Caravaggio (1986), restore edilmiş kopyanın fragmanı

Caravaggio’nun Gölgesi (2022), resmi fragman

Caravaggio filmleri hakkında sık sorulan sorular

Caravaggio’nun hayatını ve en önemli eserlerini Caravaggio yazımda, ışık ve karanlığın bu kadar önem kazandığı dönemi Barok sanat yazımda anlattım. Ressamların hayatını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.