Thomas Gainsborough: Mavi Oğlan’ın ve İngiliz Kırlarının Ressamı

Gainsborough’nun portreleri, onu zengin eden işti; ama kalbi başka yerdeydi. Bir dostuna yazdığı mektuplarda, insanların yüzlerinden sıkıldığını, elinde viyolasıyla tatlı bir köye gidip manzara resmi yapmak istediğini anlatır. Bu iki tutku, portre ve manzara, onun bütün sanatında iç içe geçti: İngiliz soylularını ve zengin tüccarlarını, çoğu zaman bir salonda değil, ağaçların altında, rüzgarlı bir göğün önünde resmetti.

Rakibi Sir Joshua Reynolds bile onun ölümünden sonra, İngiltere’nin bir gün kendi sanat okuluna ad verecek bir dahi çıkarırsa onun Gainsborough olacağını söyledi. Bu yazıda Thomas Gainsborough’nun hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Thomas Gainsborough kimdir?

Sudbury’de bir yün tüccarının oğlu

Thomas Gainsborough, İngiltere’nin doğusundaki Suffolk bölgesinde, Sudbury kasabasında doğdu ve 14 Mayıs 1727’de vaftiz edildi. National Gallery’ye göre babası bir yün üreticisiydi. Çocukken kasabanın çevresindeki tarlaları, ağaçlıkları ve dereleri çizerek büyüdü; manzara sevgisi buradan geldi.

Londra’da eğitim ve evlilik

Yaklaşık 13 yaşında Londra’ya gönderildi. Orada Fransız gravürcü Hubert Gravelot’nun yanında çalıştı ve William Hogarth’ın çevresindeki sanatçılarla tanıştı. Fransız Rokoko’sunun zarif çizgisini bu yıllarda öğrendi. 1746’da Margaret Burr ile evlendi; çiftin iki kızı, Mary ve Margaret, yetişkinliğe ulaştı ve babalarının en sevdiği modeller oldu.

Suffolk’ta genç ressam

1740’ların sonunda Sudbury’ye döndü, National Gallery’ye göre 1752 civarında da Ipswich’e yerleşti. Bu yıllarda yerel toprak sahiplerinin ve tüccarların küçük boyutlu portrelerini yaptı. Mr and Mrs Andrews gibi, figürlerin bir kır manzarasında gösterildiği “sohbet tabloları” bu dönemin en güzel işleridir.

Bath: modanın kenti

1759’da ailesiyle birlikte İngiliz sosyetesinin kaplıca kenti Bath’a taşındı ve yaklaşık on beş yıl orada kaldı. Burada zengin ve ünlü müşterilere büyük, tam boy portreler yapmaya başladı. Çevredeki soylu konaklarında gördüğü Anthony van Dyck portrelerinden çok etkilendi; Mavi Oğlan bu hayranlığın en ünlü ürünüdür. 1768’de Kraliyet Akademisi’nin kurucu üyeleri arasında yer aldı.

Londra, kral ve son yıllar

1774’te Londra’ya yerleşti ve Pall Mall’daki Schomberg House’ta çalıştı. National Gallery’ye göre Kral III. George ve ailesinin gözde ressamı oldu; resmi saray ressamı Reynolds’tı, ama kraliyet ailesi Gainsborough’ya poz vermeyi tercih ediyordu. Kraliyet Akademisi ile tablolarının asılışı konusunda tartıştı ve 1784’ten sonra orada sergi açmayı bıraktı, resimlerini kendi atölyesinde gösterdi. Thomas Gainsborough 2 Ağustos 1788’de Londra’da öldü ve Kew’deki kilisenin bahçesine gömüldü.

Thomas Gainsborough’nun sanat anlayışı

Tüy gibi hafif fırça

Gainsborough’nun resimlerine yakından bakınca, yüzler dışında neredeyse her şeyin hızlı, kıvrak ve titrek fırça darbelerinden oluştuğunu görürsünüz. İpek elbiseler, dantel yakalar ve ağaç yaprakları, birkaç ışıklı dokunuşla anlatılır. Bu hafiflik, onu Fransız Rokoko ressamları Watteau ve Boucher’e yaklaştırır. Gainsborough çoğu zaman çok uzun saplı fırçalarla, mum ışığında çalıştığı anlatılır.

Portre ile manzaranın evliliği

Gainsborough’nun en büyük buluşlarından biri, portreyi manzarayla kaynaştırmasıdır. Modelleri çoğu zaman ağaçların altında, açık havada, rüzgarın hareketlendirdiği bir göğün önünde durur. Manzara burada yalnızca bir fon değil, modelin duygusunu ve toplumdaki yerini anlatan bir unsurdur.

Reynolds ile rekabet

Döneminin İngiliz sanatında Gainsborough’nun büyük rakibi, Kraliyet Akademisi’nin başkanı Sir Joshua Reynolds’tı. Reynolds, büyük tarih resmini ve eski ustaların idealleştiren üslubunu savunuyordu. Gainsborough ise kuralları sevmedi; doğaya, ışığa ve anlık izlenime güvendi. Yine de ölüm döşeğindeki Gainsborough’nun Reynolds ile barıştığı anlatılır; Reynolds da ardından akademideki ünlü konuşmalarından birini onun sanatına ayırdı.

İngiliz manzarasının öncüsü

Gainsborough’nun manzaraları yaşadığı dönemde portreleri kadar satmadı, ama İngiliz manzara resminin yolunu açtı. Hollandalı ustalardan, özellikle Ruisdael’den etkilenen erken orman resimleri, daha sonra aynı Suffolk kırlarını resmedecek John Constable’a ilham verdi. Hayatının son yıllarında, köylü çocuklarını ve kulübe kapılarını gösteren duygusal “hayal resimleri” (fancy pictures) yaptı.

Thomas Gainsborough’nun en önemli 10 eseri

1. Cornard Ormanı – Cornard Wood, near Sudbury, Suffolk (1748)

Nerede: The National Gallery, Londra

Tuval üzerine yağlıboya. Bulutlu bir göğün altında, Suffolk’un meşe ağaçlarıyla dolu bir ormanı. Ağaçların arasından bir patika kıvrılıyor; bir oduncu, bir gezgin, bir çoban ve hayvanlar manzaranın içinde küçük birer ayrıntı olarak görünüyor. National Gallery’ye göre manzara, Gainsborough’nun doğduğu yerden yaklaşık iki mil uzaktaki Great Cornard’ın kıyısından görülüyor.

Gainsborough bu resmi 21 yaşında tamamladı. Ölümünden kısa süre önce yazdığı bir mektupta, resme daha okuldan ayrılmadan önce başladığını anlattı.

Bu eserde neye bakmalı? Hollanda etkisine. Gökyüzünün genişliği ve ağaçların dikkatli işlenişi, Gainsborough’nun çok sevdiği Hollandalı manzara ressamlarını hatırlatıyor. Ama ışık ve hava tamamen İngiliz: nemli, değişken ve canlı.

2. Mr and Mrs Andrews – Mr and Mrs Andrews (yaklaşık 1750)

Nerede: The National Gallery, Londra

Tuval üzerine yağlıboya. Yeni evli Robert ve Frances Andrews, kendi topraklarında bir meşe ağacının altında. Robert koltuğunun altında tüfeğiyle ayakta duruyor, yanında av köpeği var; Frances açık mavi ipek elbisesiyle süslü bir bankta oturuyor. Sağ tarafta ise çiftin tarlaları, buğday demetleri, koyunlar ve uzaklara uzanan Suffolk kırları açılıyor.

National Gallery bu tabloyu Gainsborough’nun erken kariyerinin başyapıtı olarak tanımlar ve onun için “üçlü portre” denildiğini belirtir: çiftin, evliliklerinin ve topraklarının portresi.

Bu eserde neye bakmalı? Bayanın kucağına. Frances’in kucağındaki alan boyanmadan bırakılmış. Buraya sonradan bir kuş, bir kitap ya da bir çocuk eklenmesinin düşünüldüğü tahmin edilir, ama kesin cevap bilinmiyor. Bir de buğday tarlalarına bakın: düzgün sıralar, dönemin yeni ve modern tarım yöntemlerini, yani çiftin zenginliğini gösteriyor.

3. Kelebek Kovalayan Ressamın Kızları – The Painter’s Daughters chasing a Butterfly (yaklaşık 1756)

Nerede: The National Gallery, Londra

Tuval üzerine yağlıboya. Gainsborough’nun iki kızı Mary ve Margaret, el ele bir bahçede koşuyor. Küçük olan Margaret, bir devedikeninin üzerine konmuş beyaz bir kelebeği yakalamak için elini uzatmış; ablası Mary onu elinden tutuyor. National Gallery’ye göre bu, ressamın bebeklikten kurtulan iki kızının bitmemiş bir portresidir.

Gainsborough kızlarını hayatı boyunca defalarca resmetti. Bu portreler bir sipariş değil, bir babanın kendi için yaptığı özel resimlerdi.

Bu eserde neye bakmalı? Kelebek ile devedikenine. Narin ve kısa ömürlü kelebek, çocukluğun geçiciliğini; dikenli bitki ise hayatın acılarını simgeliyor olabilir. Resmin bitmemiş, hızlı boyanmış kısımları, Gainsborough’nun fırçasının ne kadar özgür olduğunu da gösteriyor.

4. Kontes Howe – Mary, Countess Howe (yaklaşık 1764)

Nerede: Kenwood House (Iveagh Bağışı, English Heritage), Londra

Tuval üzerine yağlıboya. Mary Howe, pembe ipek bir elbise, şeffaf dantel bir önlük ve geniş kenarlı hasır bir şapkayla, kırda bir patikada yürürken durmuş gibi. Arkasında koyu, fırtınalı bir gök ve ağaçlar var. Bath döneminin en güzel tam boy portrelerinden biri.

Bu portre bugün Londra’nın kuzeyindeki Hampstead Heath’te bulunan Kenwood House’ta, Guinness ailesinden Lord Iveagh’ın kamuya bağışladığı koleksiyonun bir parçası olarak sergileniyor.

Bu eserde neye bakmalı? Pembe ipeğin parıltısına ve dantele. Gainsborough kumaşın her kıvrımını, şeffaf dantelin altından görünen pembeyi birkaç hızlı dokunuşla yakalıyor. Şık bir saray hanımı ile çamurlu bir kır yolu arasındaki tezat da resme canlılık katıyor.

5. Mavi Oğlan – The Blue Boy (yaklaşık 1770)

Nerede: The Huntington Library, Art Museum and Botanical Gardens, San Marino (Kaliforniya)

Tuval üzerine yağlıboya, yaklaşık 1,8 x 1,2 metre. Genç bir oğlan, parlak mavi saten bir giysiyle, bir eli belinde, öbür elinde tüylü şapkasını tutarak koyu bir manzaranın önünde duruyor. Giysisi Gainsborough’nun kendi döneminin değil, yüz yıl önceki van Dyck portrelerinin modasından. Modelin geleneksel olarak bir tüccarın oğlu Jonathan Buttall olduğu kabul edilir.

Resim 1770’te Kraliyet Akademisi’nde sergilendi ve İngiltere’nin en sevilen tablolarından biri oldu. 1922’de Amerikalı koleksiyoncu Henry E. Huntington’a o güne kadarki en yüksek fiyatlardan biriyle satılınca İngiltere’de büyük üzüntü yarattı; Londra’dan ayrılmadan önce National Gallery’de sergilendiğinde binlerce kişi onunla vedalaşmaya geldi. Resim, 2022’de tam yüz yıl sonra, kısa bir süre için Londra’ya geri döndü.

Bu eserde neye bakmalı? Mavinin ışıltısına. Mavinin soğuk bir renk olduğu ve bir resmin ana rengi yapılmaması gerektiği yönündeki dönemin görüşüne karşı Gainsborough’nun bu resmi bir meydan okuma olarak yaptığı anlatılır. Kumaşın parıltısı, ışıklı ve titrek fırça darbelerinden oluşuyor; yakından bakınca neredeyse soyut bir resim gibi.

6. Sulama Yeri – The Watering Place (1777’den önce)

Nerede: The National Gallery, Londra

Tuval üzerine yağlıboya. Büyük ve koyu ağaçların gölgesinde, bir gölette inekler ve keçiler su içiyor. National Gallery’ye göre kumlu kıyıda iki köylü kızı, bir çocuk ve bir adam oturuyor. Arkada ağaçların arasından ışıklı bir akşam göğü açılıyor.

Gainsborough bu büyük manzarayı 1777’de Kraliyet Akademisi’nde sergiledi. Eleştirmenler onu Flaman ustası Rubens’in manzaralarına benzetti. Gainsborough’nun bu dönem manzaraları belirli bir yeri değil, hayal edilmiş, şiirsel bir kırı gösterir.

Bu eserde neye bakmalı? Işığa ve atmosfere. Erken dönem Cornard Ormanı’nın titiz gözleminden sonra burada her şey yumuşamış: ağaçlar büyük kütleler, inekler sıcak renk lekeleri haline gelmiş. Bu, hayal gücüyle kurulan bir manzara.

7. Bayan Graham – The Honourable Mrs Graham (1775–1777)

Nerede: Scottish National Gallery (İskoçya Ulusal Galerisi), Edinburgh

Tuval üzerine yağlıboya. 18 yaşında Thomas Graham ile evlenen genç Mary Cathcart, büyük bir sütunun yanında, gümüş grisi saten ve kırmızı desenli bir elbiseyle, başında tüylü bir şapkayla duruyor. Bir eliyle elbisesinin eteğini tutuyor, öbür eli sütunun kaidesine dayanıyor.

Mary 1792’de genç yaşta öldü. Eşinin, onun portresine bakmaya dayanamadığı için tabloyu bir kutuya kaldırdığı ve yıllarca sakladığı anlatılır. Resim sonunda İskoçya’ya bağışlandı; bağışın, tablonun İskoçya’dan hiç çıkmaması şartıyla yapıldığı bilinir.

Bu eserde neye bakmalı? Saten elbiseye. Gainsborough’nun gümüş grisi kumaşı nasıl parlattığına, dantelin ve tüylerin hafifliğine bakın. Mavi Oğlan ile birlikte, onun tam boy portrelerinin en görkemli örneklerinden biri.

8. Bayan Siddons – Mrs Siddons (1785)

Nerede: The National Gallery, Londra

Tuval üzerine yağlıboya. Dönemin ünlü trajedi oyuncusu Sarah Siddons, kırmızı bir perdenin önünde oturuyor. Mavi beyaz çizgili ipek bir elbise, kucağında bir kürk ve geniş, tüylü siyah bir şapka giymiş; başını profilden çevirmiş. National Gallery’ye göre portre 1784–1785 kışında, oyuncunun Londra’daki üçüncü sezonunda yapıldı.

Siddons’ın daha önceki portrelerinin çoğu onu oynadığı rollerin kostümleri içinde gösterirken, Gainsborough onu sahne dışında, modaya uygun bir hanımefendi olarak resmetti. Gainsborough’nun modelin uzun burnunu resmederken zorlandığı ve buna dair esprili bir söz söylediği anlatılır.

Bu eserde neye bakmalı? Profile. Keskin profil, kadının güçlü kişiliğini ve sahnedeki asaletini anlatıyor. Kırmızı perde ile mavi elbise arasındaki renk karşıtlığı da portreye bir tiyatro havası veriyor.

9. Sabah Yürüyüşü – Mr and Mrs William Hallett (‘The Morning Walk’) (1785)

Nerede: The National Gallery, Londra

Tuval üzerine yağlıboya. Genç William Hallett ve Elizabeth Stephen, bir ormanın ya da parkın içinde kol kola yürüyor. Elizabeth beyaz ipek bir elbise ve tüylü siyah bir şapka giymiş, William ise siyah kadife bir takım elbise. Yanlarında beyaz tüylü bir Pomeranya çoban köpeği onlara eşlik ediyor. National Gallery’ye göre resim, çiftin 30 Temmuz 1785’teki düğününden kısa bir süre önce yapıldı.

Bu tablo, Mr and Mrs Andrews’tan otuz beş yıl sonra aynı konuyu, bir çifti doğa içinde, bambaşka bir dille anlatıyor. Artık figürler büyük, manzara ise neredeyse onlarla birlikte titreşen bir arka plan.

Bu eserde neye bakmalı? Fırça darbelerinin hafifliğine. Elbisenin, saçların, köpeğin tüylerinin ve yaprakların aynı hızlı, tüy gibi dokunuşlarla boyandığını görün. Figürler manzaradan ayrılmıyor; adeta rüzgarla birlikte hareket ediyorlar.

10. Bayan Richard Brinsley Sheridan – Mrs. Richard Brinsley Sheridan (1785–1787)

Nerede: National Gallery of Art, Washington

Tuval üzerine yağlıboya. Ünlü şarkıcı Elizabeth Linley, yani oyun yazarı Richard Brinsley Sheridan’ın eşi, rüzgarlı bir kır manzarasında bir kayanın üzerinde oturuyor. Pembe ve beyaz hafif bir elbise giymiş, saçları dağınık; arkasındaki ağaçlar ve gök onunla birlikte dalgalanıyor gibi.

Gainsborough, Linley ailesini Bath yıllarından tanıyordu ve Elizabeth’i gençliğinde de resmetmişti. Bu geç dönem portresinde model ile manzara neredeyse birbirine karışıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Saçlar ile yaprakların benzerliğine. Kadının dağınık saçları, arkasındaki ağaçların yapraklarıyla aynı fırça darbeleriyle boyanmış. Bu, Gainsborough’nun portre ile manzarayı tek bir şiirsel bütün haline getirme hayalinin belki de en güzel örneği.

Thomas Gainsborough’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk adres Londra’daki National Gallery. Mr and Mrs Andrews, Cornard Ormanı, Ressamın Kızları, Sulama Yeri, Sabah Yürüyüşü ve Bayan Siddons aynı müzede sergileniyor. Saatleri ve hangi eserlerin sergide olduğunu National Gallery’nin resmi sitesinden kontrol edin.

Londra’da ayrıca Tate Britain ve National Portrait Gallery’de önemli Gainsborough portreleri, Hampstead Heath’teki Kenwood House’ta ise Kontes Howe bulunuyor. Ressamın doğduğu Sudbury’deki ev, bugün Gainsborough’s House adıyla ona ayrılmış bir müze.

İngiltere dışında Kaliforniya’daki Huntington’da Mavi Oğlan, Edinburgh’daki İskoçya Ulusal Galerisi’nde Bayan Graham, Washington’daki National Gallery of Art’ta Bayan Sheridan sergileniyor. Eserler ödünç verilebildiği için gitmeden önce müzelerin sitelerine bakın.

Thomas Gainsborough hakkında merak edilenler

Kısaca Thomas Gainsborough

Thomas Gainsborough, para için portre, gönül için manzara yaptığını söyleyen bir ressamdı; ama en güzel eserleri ikisinin buluştuğu yerde doğdu. Bir meşe ağacının altında duran yeni evli bir çift, kelebek kovalayan iki kız kardeş ya da rüzgarda saçları dağılan bir şarkıcı: hepsi bir dönemin zarafetini ve İngiliz kırlarının havasını aynı anda taşıyor.

Gainsborough’nun ilham aldığı Anthony van Dyck’a, gençliğinde çevresinde bulunduğu William Hogarth’a ve Suffolk kırlarını onun ardından resmeden John Constable’a da göz atabilirsiniz. Aynı yüzyılın Fransız ustaları için Fragonard ve Rokoko’dan Neoklasizme yazılarım, tüm ustalar için de en ünlü ressamlar listem sizi bekliyor.