Élisabeth Vigée Le Brun: Marie Antoinette’in Ressamı ve Gülümseyen Otoportreler

Bir kraliçenin portresi, bir ressamı neden ülkesinden kaçmaya zorlar? Élisabeth Vigée Le Brun, Marie Antoinette’in en çok güvendiği ressamdı. Bu yakınlık ona ün, para ve Kraliyet Akademisi’nin kapılarını açtı; ama 1789’da Devrim başlayınca, aynı yakınlık hayatını tehlikeye attı. Bir Ekim gecesi kızını alıp Paris’ten kaçtı ve on iki yıl boyunca geri dönmedi.

Sürgün, onu Avrupa’nın en çok aranan portre ressamlarından birine dönüştürdü: Roma’dan Napoli’ye, Viyana’dan St. Petersburg’a kadar soylular onun önünde poz vermek için sıraya girdi. Bu yazıda Élisabeth Vigée Le Brun’ün hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Élisabeth Vigée Le Brun kimdir?

Paris’te bir ressamın kızı

Élisabeth Louise Vigée 16 Nisan 1755’te Paris’te doğdu. Babası Louis Vigée pastel portreler yapan bir ressamdı ve kızının yeteneğini erken fark etti. Élisabeth 12 yaşındayken babasını kaybetti. Büyük ölçüde kendi kendini yetiştirdi: Louvre ve özel koleksiyonlardaki eski ustaların resimlerini kopyaladı, dönemin ressamlarından öğütler aldı. Henüz gençlik yıllarında para kazanan profesyonel bir portre ressamı olmuştu.

Evlilik ve kraliçe

1776’da resim tüccarı Jean-Baptiste-Pierre Le Brun ile evlendi ve bundan sonra Vigée Le Brun adını kullandı. 1780’de tek çocuğu, kızı Julie doğdu. 1778’de ilk kez Kraliçe Marie Antoinette’in portresini yaptı. Kraliçe onu çok sevdi; sonraki on yılda Vigée Le Brun, kraliçenin ve ailesinin onlarca portresini yaptı ve sarayın gözde ressamı oldu.

Kraliyet Akademisi’nde bir kadın

Metropolitan Müzesi’ne göre eşi bir resim tüccarı olduğu için Kraliyet Resim ve Heykel Akademisi’ne kabul edilmesi kurallara aykırıydı. Kral ve kraliçenin araya girmesiyle 1783’te akademiye kabul edildi. Aynı gün rakibi Adélaïde Labille-Guiard da üye oldu. O dönemde akademideki kadın üye sayısı en fazla dört ile sınırlıydı.

Devrim ve on iki yıllık sürgün

1789’da Devrim başladığında, kraliçeyle yakınlığı yüzünden hedef haline geldi. Ekim 1789’da kızı Julie ile birlikte bir posta arabasıyla Paris’ten kaçtı. Önce İtalya’ya gitti: Roma’da, Napoli’de ve Floransa’da çalıştı. Ardından Viyana’da, sonra 1795’ten itibaren altı yıl St. Petersburg’da yaşadı ve Rus aristokrasisinin portrelerini yaptı. Bu arada Paris’te Marie Antoinette 1793’te giyotinle idam edildi.

Ulusal Sanat Galerisi’ne (National Gallery of Art) göre Vigée Le Brun ancak 1802’de Fransa’ya dönebildi. Kısa süre sonra Londra’ya gitti, ardından İsviçre’de yazar Madame de Staël ile tanıştı.

Anılar ve son yıllar

Son yıllarını Paris’te ve Paris yakınlarındaki Louveciennes’deki evinde geçirdi. 1835–1837 arasında yayımlanan anıları “Souvenirs” (Hatıralar), Devrim öncesi Fransa’nın ve sürgündeki Avrupa’nın canlı bir tanıklığıdır. Kızı Julie 1819’da, ondan önce öldü. Élisabeth Vigée Le Brun 30 Mart 1842’de, 86 yaşında Paris’te öldü ve Louveciennes’e gömüldü.

Élisabeth Vigée Le Brun’ün sanat anlayışı

Doğallık ve sıcaklık

Vigée Le Brun’ün portrelerinde modeller çoğu zaman gülümser, başlarını hafifçe eğer, izleyiciye doğrudan bakar. Ağır, resmi saray portrelerinin yerine daha doğal, samimi ve sıcak bir hava kurdu. Pudralı yüksek peruklar yerine dökümlü saçları, sert korseler yerine hafif muslin elbiseleri tercih etti; bu tercih, dönemin modasını da etkiledi.

Rokoko’dan Neoklasizme köprü

Sanatı, Boucher ve Fragonard’ın Rokoko dünyasının zarafetini ve pastel renklerini taşır. Bu yüzden bu yazıyı Rokoko dönemi altında topladım: kariyerinin zirvesi, Devrim öncesi Versay sarayının son parlak yıllarıdır. Ama 1780’lerin sonundan itibaren antik heykellerden ve Raffaello’nun Meryem resimlerinden ilham alan sade kompozisyonlar ve “Yunan usulü” giysiler, onu Neoklasizme de yaklaştırır. Bu geçişi Rokoko’dan Neoklasizme yazımda ayrıntılı anlatıyorum.

Kadınları resmeden bir kadın

Vigée Le Brun’ün modellerinin büyük çoğunluğu kadındır ve onları güzellikleriyle olduğu kadar zekaları ve kişilikleriyle de gösterdi. Annelik sahneleri, döneminde yeni bir duyarlılığın, aile sevgisinin ve çocukluğa verilen değerin ifadesi oldu. Kendi otoportreleri de bir kadın sanatçının kendini nasıl görmek ve göstermek istediğinin güçlü belgeleridir.

Eski ustalardan öğrenmek

Vigée Le Brun, eski ustaları dikkatle inceledi. 1782’de Flandre’ye yaptığı gezide Rubens’in ünlü “Hasır Şapka” portresini gördü ve kendi hasır şapkalı otoportresinde onun ışık oyununu denedi. İtalya’da Raffaello’nun, Hollanda ve Flandre’de Rubens ile van Dyck’ın portrelerinden ilham aldı.

Élisabeth Vigée Le Brun’ün en önemli 10 eseri

1. Hasır Şapkalı Otoportre – Self Portrait in a Straw Hat (1782’den sonra)

Nerede: The National Gallery, Londra

Tuval üzerine yağlıboya. Ressam, açık mavi bir gökyüzünün önünde, çiçekler ve bir devekuşu tüyüyle süslü hasır bir şapkayla duruyor. Bir elinde paleti ve fırçaları var, öbür elini izleyiciye doğru açmış. Pembe elbisesinin üzerine siyah bir şal atılmış.

Vigée Le Brun bu otoportreyi, 1782’de Flandre gezisinde gördüğü Rubens’in “Hasır Şapka” portresinden etkilenerek yaptı ve ilk versiyonunu 1782 Salonu’nda sergiledi. National Gallery’deki resim, onun kendi elinden çıkmış bir versiyonudur.

Bu eserde neye bakmalı? Yüzü saran gölge ile açık havanın ışığına. Rubens gibi Vigée Le Brun de şapkanın gölgesindeki yüzü, dışarıdaki parlak gün ışığıyla yumuşakça aydınlatıyor. Palet ise önemli bir mesaj veriyor: bu bir sosyete hanımının değil, bir meslek sahibi ressamın portresi.

2. Gül ile Marie Antoinette – Marie-Antoinette dit « à la Rose » (1783)

Nerede: Chateau de Versailles (Versay Sarayı), Versay

Tuval üzerine yağlıboya. Kraliçe Marie Antoinette, mavi gri ipek bir elbise, inci bir kolye ve pudralı yüksek bir saç modeliyle, koyu yeşil bir bahçenin önünde duruyor; elinde pembe bir gül tutuyor.

Bu portrenin ilginç bir hikayesi var. Vigée Le Brun 1783 Salonu’na önce kraliçeyi basit, beyaz muslin bir “gömlek elbise” ve hasır şapkayla gösteren bir portre gönderdi. Bir kraliçenin iç çamaşırını andıran bir giysiyle resmedilmesi skandal yarattı ve resim sergiden çekildi. Ressam, yerine aynı pozda ama kraliçeye yakışır ipek bir elbiseyle bu portreyi yaptı.

Bu eserde neye bakmalı? Gülün ve pozun yumuşaklığına. Resmi bir taç, asa ya da taht yok: kraliçe burada bir hükümdardan çok bahçesinde dolaşan zarif bir kadın. Bu samimiyet, Vigée Le Brun’ün saray portresine getirdiği yeniliğin özeti.

3. Madame Grand – Madame Grand (Noël Catherine Vorlée) (1783)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Tuval üzerine yağlıboya, oval. Hindistan’da doğmuş genç Noël Catherine Vorlée, yani Madame Grand, yeşil kadife bir koltuğa yaslanmış. Gümüşi saten bir elbise ve saçlarında mavi kurdeleler var; elinde bir mektup tutuyor ve gözlerini yukarıya, sanki bir hayale dalmış gibi kaldırmış.

Portre 1783 Salonu’nda sergilendi. Model, hareketli bir hayatın ardından yıllar sonra Fransız devlet adamı Talleyrand ile evlendi.

Bu eserde neye bakmalı? Yukarı kalkan bakışa. Bu poz, dönemin “duygulu” resim modasından geliyor ve modele romantik, düşünceli bir hava katıyor. Saten kumaşın gümüşi parıltısı da Vigée Le Brun’ün teknik ustalığını gösteriyor.

4. Kızı Julie ile Otoportre (Anne Şefkati) – Madame Vigée Le Brun et sa fille (1786)

Nerede: Musée du Louvre, Paris

Ahşap üzerine yağlıboya. Ressam, başında bir türban ve sırtında mor ipek bir elbiseyle oturmuş, kucağındaki altı yaşındaki kızı Julie’ye sıkıca sarılmış. Julie annesinin göğsüne yaslanmış; ikisi de yanaklarını birbirine yaklaştırıp bize bakıyor.

Resim, Fransızcada “La Tendresse maternelle”, yani Anne Şefkati adıyla da bilinir. 1787 Salonu’nda sergilendi. Annenin ve kızın birbirine sarılması, 18. yüzyılın sonunda yükselen annelik ve aile sevgisi duyarlılığının en güzel ifadelerinden biri sayılır.

Bu eserde neye bakmalı? Sarılmanın samimiyetine. Resmi bir poz değil, gerçek bir kucaklaşma. Vigée Le Brun kendini burada bir ressam olarak değil, bir anne olarak gösteriyor; birkaç yıl sonraki ikinci versiyonla karşılaştırmak için aşağıdaki 1789 tarihli otoportreye bakın.

5. Marie Antoinette ve Çocukları – Marie-Antoinette et ses enfants (1787)

Nerede: Chateau de Versailles (Versay Sarayı), Versay

Tuval üzerine yağlıboya, yaklaşık 2,7 x 2,1 metre. Kraliçe, Versay’daki görkemli bir salonda, kırmızı kadife bir elbise ve tüylü bir başlıkla oturuyor; kucağında bebek oğlu Louis-Charles var. Kızı Marie-Thérèse annesine yaslanmış, sağdaki veliaht Louis-Joseph ise boş bir beşiğin örtüsünü kaldırıyor.

Resim, gözden düşmüş kraliçeyi halkın gözünde sevgi dolu bir anne olarak göstermek için sipariş edildi ve 1787 Salonu’nda sergilendi. Beşik, resim yapılırken bebekken ölen küçük prenses Sophie’nin anısına boş bırakıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Boş beşiğe. Bu küçük ayrıntı, mutlu aile portresine bir yas notası ekliyor. Ne yazık ki tarih daha da acı oldu: veliaht 1789’da öldü, kraliçe 1793’te idam edildi ve kucağındaki bebek de Devrim yıllarında hapiste öldü.

6. Hubert Robert Portresi – Portrait d’Hubert Robert (1788)

Nerede: Musée du Louvre, Paris

Ahşap üzerine yağlıboya. Ressamın yakın dostu, harabe resimleriyle ünlü manzara ressamı Hubert Robert, bir taş korkuluğa yaslanmış. Gri bir ceket, sarı bir yelek ve gevşekçe bağlanmış beyaz bir boyun bağı giymiş; elinde paleti ve fırçaları var. Başını çevirmiş, sanki birine bakıyor ya da bir fikir yakalamış gibi.

Vigée Le Brun’ün erkek portrelerinin en ünlülerinden biri. Robert ile yakın dosttular; ikisi de Devrim öncesi Paris’in sanat ve sosyete çevresinin parlak isimleriydi.

Bu eserde neye bakmalı? Dağınıklığa. Saçlar, boyun bağı ve ceket özenle düzensiz bırakılmış. Bu, bir sanatçının coşkulu, yaratıcı ruhunu gösteren yeni bir portre dili; resmi bir duruştan çok bir anın enerjisi.

7. Kızıyla Otoportre (Yunan Usulü) – Madame Vigée Le Brun et sa fille, Jeanne-Lucie-Louise, dite Julie (1789)

Nerede: Musée du Louvre, Paris

Ahşap üzerine yağlıboya. Bu kez ressam ve kızı, antik çağı andıran sade giysiler içinde. Vigée Le Brun saçına kırmızı bir bant bağlamış, beyaz dökümlü bir elbise ve kırmızı bir kuşak giymiş; Julie ise mavi bir giysiyle annesinin boynuna sarılmış. İkisinin yanakları birbirine değiyor ve gözleri izleyicide.

Bu otoportre, Devrim’in başladığı 1789 yılında yapıldı. Sade, heykelsi kompozisyon, Raffaello’nun Meryem ile çocuk İsa’yı gösteren resimlerini hatırlatır ve döneme yayılan Neoklasik zevkin bir yansımasıdır.

Bu eserde neye bakmalı? 1786 versiyonuyla farkına. Türban ve ipek gitmiş, yerine antik bir sadelik gelmiş. Aynı anne ve kız, üç yıl içinde Rokoko’nun süslü dünyasından Neoklasizmin yalın dünyasına geçmiş gibi. Bu yazının kapak görseli de bu eserden.

8. Kontes de la Chatre – Comtesse de la Chatre (1789)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Tuval üzerine yağlıboya. Genç kontes, yeşil kadife bir koltukta rahatça oturmuş. Beyaz muslin bir elbise, belinde parlak siyah bir kurdele ve başında geniş kenarlı, kurdeleli siyah bir şapka var; elinde parmağını arasına koyduğu kırmızı bir kitap tutuyor.

Bu portre, Devrim’den hemen önce, Vigée Le Brun’ün Paris’teki son yılında yapıldı. Sade muslin elbise ve doğal duruş, aristokrat kadınların artık daha rahat ve “doğal” görünmek istediğini gösteriyor.

Bu eserde neye bakmalı? Beyazın tonlarına. Elbise, şal ve yaka, farklı beyaz tonlarıyla, birkaç ışıklı dokunuşla boyanmış. Okumaya ara vermiş gibi duran kitap da modelin eğitimli, düşünen bir kadın olduğunu anlatıyor.

9. Uffizi Otoportresi – Autoritratto (1790)

Nerede: Gallerie degli Uffizi (Uffizi Galerisi), Floransa

Tuval üzerine yağlıboya. Ressam, siyah bir elbise, beyaz dantel bir yaka, beyaz bir başlık ve kırmızı bir kuşakla şövalesinin önünde oturuyor. Bir elinde paleti ve fırçaları var, öbür eliyle tuvale dokunuyor; başını bize çevirmiş gülümsüyor. Şövaledeki tuvalde Marie Antoinette’in silik bir portresi görülür.

Bu otoportreyi sürgünün ilk yılında, Roma’da, Floransa’daki Uffizi Galerisi’nin ünlü sanatçı otoportreleri koleksiyonu için yaptı. Koleksiyona girmek büyük bir onurdu ve bu davet, Vigée Le Brun’ün Avrupa çapındaki ününü gösteriyordu.

Bu eserde neye bakmalı? Tuvaldeki kraliçeye. Kaçmak zorunda kaldığı ülkenin kraliçesini resmederken gösterilmesi, ressamın kimliğini ve sadakatini açıkça ortaya koyuyor. Gülümseyen yüz ise sürgünde bile kendine güvenen bir sanatçıyı anlatıyor.

10. Corinne Olarak Madame de Staël – Madame de Staël en Corinne (1807–1809)

Nerede: Musée d’Art et d’Histoire (Sanat ve Tarih Müzesi), Cenevre

Tuval üzerine yağlıboya. Ünlü yazar Germaine de Staël, kendi romanı “Corinne ya da İtalya”nın kahramanı olarak, İtalya’da Misenum Burnu’nda, antik bir lir ile şarkı söyleyen bir şair kadın gibi gösteriliyor. Antik usulü sarı ve turuncu giysiler içinde, gözlerini göğe kaldırmış; arkasında kayalık bir manzara ve bir tapınak var.

Vigée Le Brun, sürgünden döndükten sonra İsviçre’ye yaptığı gezide, Napolyon’a muhalefeti yüzünden sürgüne gönderilmiş olan Madame de Staël’i Coppet’deki şatosunda ziyaret etti ve bu portreye orada başladı.

Bu eserde neye bakmalı? Bir portreyle bir hikayenin buluşmasına. Model kendisi gibi değil, yarattığı edebi kahraman olarak resmediliyor. Bu romantik ilham anı, Vigée Le Brun’ün son büyük eserlerinden biri olarak, 19. yüzyılın yeni Romantik duyarlılığına da kapı aralıyor.

Élisabeth Vigée Le Brun’ün eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk adres Paris’teki Louvre. Kızıyla yaptığı iki otoportre ve Hubert Robert portresi müzenin Fransız resmi salonlarında. Saatleri ve hangi eserlerin sergide olduğunu Louvre’un resmi sitesinden kontrol edin.

Paris’in hemen dışındaki Versay Sarayı, Marie Antoinette’in portreleri için ana adres: Gül ile Marie Antoinette ve Marie Antoinette ve Çocukları burada. New York’taki Metropolitan Müzesi Madame Grand ve Kontes de la Chatre dahil önemli bir Vigée Le Brun koleksiyonuna sahip.

Londra’daki National Gallery’de Hasır Şapkalı Otoportre, Floransa’daki Uffizi Galerisi’nde 1790 tarihli otoportre, Cenevre’deki Sanat ve Tarih Müzesi’nde Madame de Staël portresi bulunuyor. Rusya yıllarına ait pek çok portre ise St. Petersburg’daki Ermitaj Müzesi’nde. Eserler ödünç verilebildiği için gitmeden önce müzelerin sitelerine bakın.

Élisabeth Vigée Le Brun hakkında merak edilenler

Kısaca Élisabeth Vigée Le Brun

Élisabeth Vigée Le Brun, bir kadının ressam olarak tanınmasının neredeyse imkansız olduğu bir çağda Avrupa’nın en çok aranan portre ressamlarından biri oldu. Bir kraliçenin dostu, bir devrimin kaçağı ve bir annenin şefkatini resme dönüştüren bir sanatçıydı. Kızına sarılan o gülümseyen yüz, iki yüzyılı aşkın süredir izleyicilerle aynı sıcaklıkla buluşuyor.

Vigée Le Brun’ü dünyanın en önemli kadın ressamları listemde de anlatıyorum. Aynı dönemin ustaları Fragonard, François Boucher ve Neoklasizmin öncüsü Jacques-Louis David’e de göz atabilirsiniz. Tüm ustaları bir arada görmek için en ünlü ressamlar listeme bakın.