Duvara Bantlanmış Muz: Cattelan’ın Comedian Eseri Sanat mı?

Duvara bantlanmış muz, son yılların en çok konuşulan, en çok alay edilen ve belki de en çok düşündüren sanat eseri. Bir manavdan alınabilecek bir muz ve bir hırdavatçıdan alınabilecek bir rulo bant, milyonlarca dolarlık bir esere nasıl dönüşebilir? Bu yazıda Maurizio Cattelan’ın Comedian adlı eserinin nasıl ortaya çıktığını, 2024’teki rekor satışı, “bu sanat mı?” tartışmasının iki tarafını ve hikayenin Marcel Duchamp’ın ünlü pisuvarına nasıl bağlandığını anlatıyorum.

Duvara bantlanmış muz nedir?

Eserin adı Comedian, yani Komedyen. Sanatçısı, sanat dünyasının kışkırtıcı figürlerinden İtalyan Maurizio Cattelan. Eser, duvara gri bir koli bandıyla yapıştırılmış gerçek bir muzdan oluşuyor. Sotheby’s’in açıklamasına göre Comedian üç kopya ve iki sanatçı kopyası olarak tasarlandı; bunlardan biri bugün New York’taki Solomon R. Guggenheim Müzesi’nin koleksiyonunda.

Peki muz çürüyünce ne oluyor? Basında yer alan haberlere göre eseri satın alanlar, bir nesneden çok bir fikir satın alıyor: Alıcıya bir orijinallik sertifikası ve muz bozulduğunda onun nasıl yenileneceğini anlatan talimatlar veriliyor. Yani eser, belirli bir muz değil; muzun belirli bir biçimde duvara bantlanması fikri. Eseri 2019’da sergileyen galerinin yöneticilerinden Lucien Terras’nın sözleriyle, muz fikrin kendisi.

Comedian nasıl ortaya çıktı? Art Basel Miami Beach, 2019

Comedian ilk kez Aralık 2019’da Art Basel Miami Beach fuarında, Paris merkezli Galerie Perrotin’in standında sergilendi. Sotheby’s, bunun Cattelan’ın on beş yıl aradan sonra bir fuar için yaptığı ilk eser olduğunu belirtiyor. Galerinin sözcüsüne göre kopyalardan en az ikisi özel koleksiyonculara 120.000’er dolara satıldı.

Eser kısa sürede sosyal medyada bir fenomene dönüştü. 7 Aralık 2019’da performans sanatçısı David Datuna, kalabalığın gözü önünde muzu duvardan alıp soydu ve yedi; bu gösteriye “Aç Sanatçı” adını verdi. Galeri muzu kısa süre içinde yenisiyle değiştirdi. Sotheby’s’in aktardığına göre muz fuarda bir kez değil iki kez yendi ve eserin önünde biriken kalabalık o kadar büyüdü ki Comedian fuar bitmeden kaldırılmak zorunda kalındı.

Bantla duvara bir şey tutturmak Cattelan için yeni bir fikir değildi. Sotheby’s’e göre sanatçı bunu ilk kez 1999’daki A Perfect Day (Mükemmel Bir Gün) adlı işinde, galericisi Massimo De Carlo’yu bantla duvara tutturarak yapmıştı.

Maurizio Cattelan kimdir?

Maurizio Cattelan, mizahı ve provokasyonu bir araya getiren işleriyle tanınan İtalyan bir çağdaş sanatçı. Sotheby’s onu sanat dünyasının “enfant terrible”ı, yani yaramaz çocuğu olarak tanımlıyor. Sanatçının müzayede rekoru, 2016’da 17,2 milyon dolara satılan Him adlı heykeline ait. Cattelan 1994’te Flash Art dergisine, gerçekliğin kendi sanatından çok daha kışkırtıcı olduğunu düşündüğünü söylemişti; muz da bu bakışın iyi bir örneği.

Cattelan’ın en ünlü işlerinden biri de America adını verdiği, 18 ayar altından yapılmış, tamamen çalışır durumdaki klozet. Sotheby’s’e göre eser 2016’da Guggenheim Müzesi’nin tuvaletine yerleştirildiğinde 100.000’den fazla kişi onu kullanmak için sıraya girdi. 2019’da İngiltere’deki Blenheim Sarayı’nda sergilenen öteki kopya çalındı ve hiç bulunamadı; bu hikayeyi çalınan ünlü tablolar yazımızdaki başka hırsızlıklarla birlikte düşünmek ilginç. Sotheby’s, America’nın parlak yüzeyini Constantin Brancusi’nin Uzayda Kuş heykeline benzetiyor. Eserin elde kalan kopyası 18 Kasım 2025’te Sotheby’s New York’ta açık artırmaya çıktı ve tek bir teklifle, alıcı komisyonu dahil 12,1 milyon dolara satıldı; çekiç fiyatı 10 milyon dolardı. Sotheby’s alıcıyı yalnızca “ünlü bir Amerikan markası” diye tanıttı; ardından alıcının Ripley’s Believe It or Not! olduğu açıklandı. Cattelan’ın sanatındaki ortak soru hep aynı: Bir şeye değer veren nedir?

2024 Sotheby’s satışı: Muz 6,2 milyon dolar

Comedian, 20 Kasım 2024’te Sotheby’s New York’taki The Now and Contemporary Evening Auction’da (Şimdi ve Çağdaş Akşam Müzayedesi) ilk kez açık artırmaya çıktı. Sotheby’s’in satış öncesi tahmini 1–1,5 milyon dolardı. Eser satıştan önce aralarında Londra, Paris, Milano, Hong Kong, Dubai, Taipei, Tokyo ve Los Angeles’ın da bulunduğu şehirleri dolaştı; New York’ta satıştan önceki iki haftada 12.000’den fazla kişi onu görmeye geldi.

Salonda yedi alıcı muz için yarıştı. Sotheby’s’in sonuç sayfasına göre eser alıcı komisyonu dahil 6.240.000 dolara satıldı; basında çekiç fiyatının 5,2 milyon dolar olduğu yazıldı. Satılan kopya, üç kopya ve iki sanatçı kopyasından oluşan serinin 2 numarasıydı. Kazanan teklifi Sotheby’s’in Asya başkan yardımcısı, kripto para platformu TRON’un kurucusu Çinli koleksiyoner Justin Sun adına telefonla verdi. Sun, açıklamasında eseri sanat, internet mizahı ve kripto para dünyasını birleştiren bir kültürel olgu olarak gördüğünü söyledi ve sanatsal deneyimin bir parçası olarak muzu kendisinin yiyeceğini duyurdu. Sözünü de tuttu: 29 Kasım 2024’te Hong Kong’daki The Peninsula otelinde düzenlediği basın toplantısında bandı söküp muzu gazetecilerin önünde yedi ve “diğer muzlardan çok daha iyi” dedi.

Sotheby’s Amerika çağdaş sanat bölüm başkanı David Galperin ise satıştan sonra şöyle dedi: Bu eser, neyin sanat olduğunu belirleyen koşullarla ilgili; bu koşullardan biri de değer. Ona göre bir kavramsal sanat fikrine fiyat biçmenin en doğru yeri müzayede salonuydu ve cevap 6,2 milyon dolar oldu. Bu rakamı tablolarla karşılaştırmak isterseniz dünyanın en pahalı tabloları listemize göz atabilirsiniz.

Duvara bantlanmış muz sanat mı?

Comedian’ı ilk gören pek çok kişinin tepkisi aynı: “Bunu ben de yapardım.” Bir muzu bantlamak teknik beceri gerektirmiyor, eser kalıcı değil ve birkaç günde çürüyor. Sanatın el emeği, ustalık ya da güzellik demek olduğunu düşünenler için Comedian bir şaka, hatta sanat piyasasıyla dalga geçen bir hile.

Öteki taraf ise eserin tam da bu tepkiyi hedeflediğini savunuyor. Cattelan, The Art Newspaper’a 2021’de verdiği bir röportajda, Comedian’ın kendisi için bir şaka olmadığını, neye değer verdiğimiz üzerine samimi bir yorum olduğunu söylemişti. Sanatçıya göre sanat bizi rahatsız ettiğinde etki yaratıyor. Bu açıdan bakınca muz bir nesne değil, bir soru: Bir şeyi sanat yapan sanatçının seçimi mi, galerinin duvarı mı, müzayede salonundaki fiyat mı?

Sotheby’s de eseri, sanatın tanımını sorgulayan eserler zincirinin bir halkası olarak sunuyor: Marcel Duchamp’ın 1917 tarihli Çeşme’si, Yves Klein’ın Maddesiz Resimsel Duyarlılık Bölgesi ve Banksy’nin 2018’de Sotheby’s Londra’da çekiç indiği anda kısmen kendini parçalayan Love is in the Bin (Sevgi Çöp Kutusunda) adlı eseri. Banksy’nin eseri de iyi bir örnek: 2018’de 1,042 milyon sterline satılan Balonlu Kız, satış anında çerçevesinin içinde kısmen parçalandı, adı Love is in the Bin olarak değişti ve 2021’de yine Sotheby’s Londra’da 18.582.000 sterline satıldı. Yani esere zarar veren eylem, eserin hikayesinin ve değerinin bir parçasına dönüştü. Muzun yenmesi de benzer biçimde Comedian’ın efsanesini büyüttü. Bu zincirin başında ise bir pisuvar var.

Duchamp’ın Çeşme’si: Muzun büyükbabası

1917’de New York’ta, aralarında Marcel Duchamp’ın da bulunduğu bir grup sanatçı Bağımsız Sanatçılar Derneği’ni kurdu ve büyük bir sergi düzenledi. Sergide sanatçıların katılımını denetleyecek bir jüri olmayacaktı. Philadelphia Sanat Müzesi’nin anlatımına göre Duchamp, J. L. Mott Iron Works’ün New York’taki mağazasından bir pisuvar satın aldı, üzerine “R. Mutt 1917” yazıp imzaladı ve Çeşme adıyla sergiye gönderdi.

Jürisiz olması gereken sergi, eseri reddetti. Duchamp protesto için dernekten istifa etti. Fotoğrafçı Alfred Stieglitz Çeşme’yi, Duchamp ve arkadaşlarının çıkardığı The Blind Man dergisi için fotoğrafladı. Derginin Mayıs 1917 sayısında eseri savunan bir yazıda Beatrice Wood, sanatçının nesneyi “seçtiğini” vurguladı. Özgün pisuvar kısa süre sonra kayboldu ya da yok edildi; bugün müzelerde gördüğümüz Çeşme’ler, sonraki yıllarda yapılan ve Duchamp’ın imzaladığı replikalar. Philadelphia’daki 1950 tarihli replika 14 tam boyutlu kopyanın en eskisi; Londra’daki Tate Modern’in koleksiyonunda da 1964 tarihli bir replika var.

Duchamp’ın “hazır nesne” (readymade) fikri basitti ama devrimciydi: Sıradan bir nesne, sanatçı onu seçip yeni bir bağlama koyduğunda sanat eseri olabilir. Bu düşünce, Dadaizm’den kavramsal sanata uzanan yüzyıllık bir çizginin başlangıcı oldu. Cattelan’ın muzu da aynı soruyu, 21. yüzyılın sosyal medya ve kripto para çağında yeniden soruyor. Sotheby’s de America’yı tanıtırken onu Cattelan’ın “en büyük Duchampvari jesti” olarak nitelendiriyor. Modern ve çağdaş sanat arasındaki farkı merak ediyorsanız modern sanat nedir yazımıza, dönemlerin genel resmi için de sanat tarihi dönemleri sayfamıza bakabilirsiniz.

Duvara bantlanmış muz bugün nerede?

Comedian’ın tek bir yeri yok, çünkü birden fazla kopyası var ve her biri sahibinin elinde yeniden kurulabiliyor. Bir kopya Guggenheim Müzesi’nin koleksiyonunda; müze eseri “Guggenheim Pop: 1960’tan Bugüne” sergisinin öne çıkan işleri arasında gösterdi. 2024’te satılan 2 numaralı kopya ise Justin Sun’da. Kendi bilginizi sınamak isterseniz çağdaş sanatı ne kadar biliyorsunuz? testimizi deneyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Özet