Berthe Morisot: İzlenimciliğin Işıltılı Kadın Ressamı

Berthe Morisot, İzlenimcilik denince ilk akla gelen isimlerden biri olmayı çoktan hak etmiş bir ressam. 1874’te Paris’te açılan ve sonradan ilk İzlenimci sergi olarak anılacak gösteride, Claude Monet, Edgar Degas ve Camille Pissarro gibi adların yanında duvarda yer alan tek kadın oydu. Grubun sekiz sergisinin yedisine katıldı, sonuncusunun düzenlenmesinde de başrol oynadı.

Resimlerinde büyük tarih sahneleri yok. Beşik başında uyuyan bir bebeği izleyen anne, pencereden dışarı bakan bir adam, kitap okuyan bir kız kardeş, yemek odasında duran genç bir hizmetçi… Morisot bu sıradan anları öyle hızlı ve öyle hafif bir fırçayla boyadı ki, tabloların çoğu hala bitmemiş bir eskiz kadar taze görünüyor.

Bu yazıda önce Berthe Morisot’nun hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, en sonda da bu eserleri bugün nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Berthe Morisot kimdir?

Bourges’dan Passy’ye: resimle büyüyen bir kız

Berthe Marie Pauline Morisot, 14 Ocak 1841’de Fransa’nın Bourges kentinde doğdu. Üst sınıftan bir ailenin üç kızından en küçüğüydü; çocukluğu Paris’in hemen yanındaki Passy’de geçti. Annesi, kızlarının ciddi bir resim eğitimi almasını destekledi; bu, o dönemin burjuva ailelerinde sık rastlanan bir tutum değildi.

Morisot 1857’de Geoffroy-Alphonse Chocarne’dan ders almaya başladı, ardından Joseph Guichard’ın öğrencisi oldu. Kız kardeşi Edma ile birlikte Louvre’da büyük ustaların eserlerini kopyalayarak çalıştı. Ailenin, Rokoko ressamı Jean-Honore Fragonard ile akraba olduğu da sık sık anlatılır.

Berthe Morisot, Corot’nun izinde

1861’de manzara ressamı Camille Corot ile tanıştı. Corot’nun açık havada, doğanın karşısında çalışma alışkanlığı Morisot’nun gelişiminde belirleyici oldu. İki kız kardeş Corot’dan manzara resmi üzerine dersler aldı. Morisot, 1864’te ilk kez Paris Salonu’nda eser sergiledi ve 1860’lar boyunca Salon’a düzenli olarak katıldı.

Edma evlendikten sonra resmi bıraktı. Berthe ise devam etti; bu karar onu, döneminin profesyonel kariyer yapan çok az kadın ressamından biri haline getirdi.

Berthe Morisot, Manet ve İzlenimci grup

1868’de Louvre’da Edouard Manet ile tanıştı. İki ressam arasında yakın ve kalıcı bir dostluk başladı. Manet, Morisot’yu pek çok kez resmetti; Morisot ise Manet’nin modern konularından ve cesur fırça kullanımından etkilendi. Manet de onun hızlı fırça darbelerini övüyordu.

1874’te Morisot, bağımsız sanatçıların kurduğu radikal bir kooperatife katıldı. Aynı yıl açılan ilk İzlenimci sergide dört yağlıboya, üç suluboya ve iki pastel sergiledi. Sergideki tek kadın sanatçıydı. Grubun sekiz sergisinin yalnızca birini kaçırdı: 1879’daki dördüncü sergiye, Aralık 1878’de kızı Julie doğduğu için katılamadı. 1886’daki son serginin düzenlenmesinde önemli bir rol üstlendi ve grubu maddi olarak da destekledi.

Eugene Manet, Julie ve son yıllar

Berthe Morisot 1874’te Edouard Manet’nin kardeşi Eugene Manet ile evlendi. Tek çocukları Julie Manet, annesinin en çok resmettiği model oldu; Julie 1966’ya kadar yaşadı.

Kariyerinin büyük bölümünde Morisot’nun ayrı bir atölyesi yoktu. Yatak odasında ya da oturma odasında, günlük hayat için toplanması gereken bir alanda resim yapıyordu. Eugene 1892’de öldü; Morisot bundan sonra taşındığı dairede hizmetçi odasını atölyeye çevirdi. Kendisi de 1895’te Paris’te öldü.

Berthe Morisot’nun sanat anlayışı

Hız, hafiflik ve yarım bırakılmış gibi duran yüzeyler

Morisot’nun fırçası İzlenimcilerin belki de en hızlısı. Yaprakları, suyu, bir elbisenin kumaşını birkaç zikzak darbeyle çözüyor. 1880 civarında hazırlık katı sürülmemiş tuvallerle denemeler yaptı ve fırça izi giderek daha serbest, daha eskiz gibi hale geldi. Bu bitmemişlik hissi bir eksiklik değil, bilinçli bir tercih: an, kaybolmadan yakalanmalıydı.

Pastel renkler ve kadınların dünyası

Paletinde yumuşak pembeler, griler ve açık maviler öne çıkar. Konuları çoğunlukla evin içinden ya da yakın çevresinden gelir: kız kardeşleri, kızı, yeğenleri, Bois de Boulogne’daki gezintiler, verandalar, balkonlar, bahçeler. İçerisi ile dışarısının buluştuğu bu eşik mekanlar, bir kadının o dönemde rahatça resim yapabileceği yerlerdi.

Morisot’nun kadınları çoğunlukla izleyiciye bakmaz; kitaplarına, işlerine ya da kendi düşüncelerine dalmışlardır. Bu küçük fark, onu aynı konuları resmeden erkek çağdaşlarından ayırır. Aşçılar, hizmetçiler ve sütanneler gibi çalışan kadınları resmetmesi de modern hayata bakışını genişletir.

Berthe Morisot’nun en önemli 10 eseri

1. Lorient Limanı (1869)

Nerede: National Gallery of Art, Washington

Bretanya’daki Lorient limanında, alçak bir taş duvarın üzerinde oturan ve açık pembe bir şemsiyeyle gölgelenen genç bir kadın. Önünde parıldayan mavi su, karşı kıyıda kasaba, üstte ince bulutlu soluk bir gökyüzü. Morisot bu tabloyu 1869’da Edouard Manet’ye hediye etti.

Bu eserde neye bakmalı? Kompozisyonun dengesine. Kadın sağ köşeye sıkışmış, tablonun büyük bölümünü su ve gökyüzü kaplıyor. Figür ile manzara aynı önemde; Morisot daha bu erken eserde, açık havanın ışığını insan kadar önemsiyor.

2. Sanatçının Annesi ve Kız Kardeşi (1869–1870)

Nerede: National Gallery of Art, Washington

Siyah uzun elbisesiyle kitap okuyan anne ve yanında, krem beyazı elbisesiyle çiçekli kanepede oturan kız kardeş. Tablo 1870 Salonu’nda sergilendi. Salon’a gönderilmeden hemen önce Manet’nin tabloya kendi eliyle müdahale ettiği, Morisot’nun da buna pek sevinmediği anlatılır.

Bu eserde neye bakmalı? Siyah ile beyazın karşıtlığına. Annenin koyu elbisesi ve kızın açık elbisesi resmi ikiye bölüyor; arkadaki yaldızlı çerçeveli ayna ve çiçekli kanepe sahneyi bir burjuva salonunun sessizliğine yerleştiriyor. İki kadın aynı kanepede ama birbirine bakmıyor.

3. Beşik (1872)

Nerede: Musee d’Orsay, Paris

Berthe Morisot’nun en ünlü tablosu. Kız kardeşi Edma, beşikte uyuyan kızı Blanche’ı izliyor. Morisot’nun eserlerinde sonradan en sevdiği konulardan biri olacak anneliğin ilk görüntüsü. 1874’teki ilk İzlenimci sergide gösterildi; satılamayınca sanatçı tabloyu geri çekti. Eser model ailesinde kaldı ve 1930’da Louvre tarafından satın alındı.

Bu eserde neye bakmalı? Tül perdeye. Beşiği örten şeffaf kumaş, anne ile bebek arasında yumuşak bir perde gibi duruyor. Annenin eli perdeyi tutuyor, bakışı bebeğe kilitlenmiş. Annenin kolu ile beşiğin çizgisi bir çapraz kuruyor ve izleyicinin gözü hep bebeğin yüzüne dönüyor.

4. Okuma (1873)

Nerede: Cleveland Museum of Art, Cleveland (ABD)

Modeli yine Edma. Bir çayırda, şalının üzerine oturmuş, gözleri kitabında bir kadın. Şemsiyesi ve yelpazesi çimenin üzerine bırakılmış. Beyaz elbisesi açık havanın ışığını ve gölgelerini yansıtıyor; elbisedeki ince çiçek deseni çayırdaki kır çiçeklerini tekrarlıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Edma’nın gözlerine. Röntgen incelemeleri, Morisot’nun gözleri sonradan değiştirdiğini gösteriyor: ilk halinde Edma, Manet’nin figürleri gibi doğrudan izleyiciye bakıyordu. Morisot onu kitabına geri döndürdü. Manet’nin kadınları bize bakar; Morisot’nunkiler kendi dünyalarına dalar.

5. Kelebek Avı (1874)

Nerede: Musee d’Orsay, Paris

Paris yakınındaki Maurecourt’da, ağaçların arasında kelebek ağıyla dolaşan Edma ve iki kızı Jeanne ile Blanche. Tablo 1875’te İzlenimcilerin Hotel Drouot’da düzenlediği müzayedede satıldı; koleksiyoncu Etienne Moreau-Nelaton 1906’da devlete bağışladı.

Bu eserde neye bakmalı? Yeşillerin içindeki beyazlara. Kadının elbisesi, çocukların giysileri ve ağın tülü, koyu yaprakların arasında ışık lekeleri gibi parlıyor. Ağaçlar neredeyse tek tek boyanmamış; birkaç geniş fırça darbesi bütün bir bahçeyi kuruyor.

6. Eugene Manet Wight Adası’nda (1875)

Nerede: Musee Marmottan Monet, Paris

Evlendikleri yılın ertesinde, İngiltere’nin güneyindeki Wight Adası’nda yapılmış bir tablo. Hasır şapkalı Eugene Manet bir pencerenin önünde oturmuş dışarı bakıyor; pencere önünde saksı çiçekleri, ötede parmaklığın ardından geçen insanlar ve limandaki tekneler görünüyor.

Bu eserde neye bakmalı? Rollerin tersine dönmesine. 19. yüzyıl resminde pencere kenarında dışarıyı seyreden figür çoğunlukla bir kadındır. Morisot burada kocasını içeriye, evin içine yerleştiriyor; dışarıdaki dünyayı seyreden o. Pencere çerçevesi tabloyu içerisi ve dışarısı olarak ikiye bölüyor.

7. Tuvaletini Yapan Kadın (1875–1880)

Nerede: Art Institute of Chicago, Chicago (ABD)

Bir balodan dönmüş, küpeleri ve boynundaki kadife kurdele hala üzerinde, makyaj masasının önünde topuzunu çözen bir Parisli kadın. Tablo 1880’deki beşinci İzlenimci sergide gösterildi ve Morisot’nun eserleri o sergide büyük beğeni topladı.

Bu eserde neye bakmalı? Aynaya ve imzaya. Morisot aynadaki yansımayı tüy gibi fırça darbeleriyle bulanıklaştırıyor; kadının yüzünü göremiyoruz. Aynaya bakan kadın, resim tarihinde kibrin simgesiydi; Morisot bu kalıbı bozuyor. İmzasını da aynanın alt kenarına atmış: kadının ressamın kendisi yerine konmuş olabileceğini düşündüren gizemli bir ayrıntı.

8. Yaz Günü (yaklaşık 1879)

Nerede: National Gallery, Londra (Dublin’deki Hugh Lane Galerisi ile dönüşümlü)

Paris’teki Bois de Boulogne’un gölünde, bir kayıkta oturan iki genç kadın. Doğanın evcilleştirildiği bir parkta orta sınıf boş zamanı: İzlenimciliğin en tipik konularından biri. Tablo Sir Hugh Lane’in bağışıyla İngiltere’ye geldi ve Londra ile Dublin arasında dönüşümlü sergilenen eserler arasında yer alıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Suya. Morisot’nun kendine özgü zikzak fırça darbeleri bütün yüzeye enerji veriyor; gölün kırışan yüzeyi kırılan ışık prizmaları gibi titriyor. Kadınların yüzleri ise birkaç dokunuşla geçiştirilmiş: asıl konu kişiler değil, o yaz gününün ışığı.

9. Yemek Odasında (1886)

Nerede: National Gallery of Art, Washington

Lacivert uzun elbisesinin üzerine beyaz bir önlük takmış genç bir hizmetçi, bir yemek odasında ayakta duruyor. Tablo 1886’daki sekizinci ve son İzlenimci sergide “Küçük Hizmetçi” adıyla gösterildi.

Bu eserde neye bakmalı? Fırça darbelerinin serbestliğine. Vitrinli dolap, sandalye, masa ve yerdeki küçük köpek neredeyse çözülmüş durumda; yalnızca kızın yüzü ve önlüğü biraz daha belirgin. Morisot çalışan bir kadını, bir burjuva hanımını resmeder gibi aynı dikkatle, ama hiç süslemeden resmediyor.

10. Julie Manet ve Tazısı Laerte (1893)

Nerede: Musee Marmottan Monet, Paris

Babasını bir yıl önce kaybetmiş genç Julie, pembe bir kanepenin kenarına oturmuş; yanında tazısı Laerte başını ona uzatıyor. Morisot’nun hayatının son yıllarında yaptığı ve en çok resmettiği modeline, kızına ayırdığı eserlerden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Boş koltuğa ve renklerin karşıtlığına. Solda, birkaç açık mavi çizgiyle neredeyse saydam bırakılmış boş bir koltuk duruyor. Julie’nin koyu lacivert elbisesi, pembe kanepe ve krem duvarlar arasında resmin en ağır lekesi. Yüzü ciddi ve içine dönük; tazının açık renkli ince gövdesi ise bu ağırlığı dengeliyor.

Berthe Morisot’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?

Berthe Morisot için ilk durak Paris’teki Musee Marmottan Monet. Sanatçının soyundan gelenlerin vasiyetiyle oluşan koleksiyon, dünyanın en büyük Morisot koleksiyonu: 25 yağlıboya, 75 suluboya ve çok sayıda pastel ile desen. Eugene Manet Wight Adası’nda, Otoportre, Kiraz Ağacı ve Julie Manet ve Tazısı Laerte burada. Aynı müzede Monet’nin İzlenim, Gün Doğumu tablosunu da görebilirsiniz.

İkinci durak Musee d’Orsay: Beşik ve Kelebek Avı bu müzede, Manet, Monet ve Renoir’ın eserleriyle aynı koleksiyonda. ABD’de Washington’daki National Gallery of Art (Lorient Limanı, Sanatçının Annesi ve Kız Kardeşi, Yemek Odasında), Art Institute of Chicago ve Cleveland Museum of Art güçlü Morisot koleksiyonlarına sahip. Londra’da ise National Gallery iki eserini barındırıyor; Yaz Günü Dublin ile dönüşümlü sergilendiği için gitmeden önce kontrol etmekte fayda var.

Güncel ziyaret bilgilerini müzelerin resmi sitelerinden kontrol edebilirsiniz: Musee Marmottan Monet, Musee d’Orsay, National Gallery of Art.

Berthe Morisot hakkında merak edilenler

Kısaca Berthe Morisot

Berthe Morisot’nun tablolarının önünde insan bir an durup bekliyor; sanki resim hala yapılıyor, fırça birazdan geri dönecek. Bir kadının yatak odasında, misafir gelmeden önce toplanması gereken bir köşede bu kadar özgür bir resim yaratması, onun hikayesini daha da etkileyici kılıyor.

Morisot’nun dostu ve kayınbiraderi Edouard Manet, İzlenimci grubun diğer üyeleri Claude Monet, Edgar Degas, Pierre-Auguste Renoir ve Camille Pissarro yazılarıma da göz atabilirsiniz. Empresyonist ressamları ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Empresyonist ve Realist ressamlar testim sizi bekliyor.

Diğer Fransız ustalar için Fransız Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.