Son Yargı Freski: Michelangelo’nun Sansürlenen Kıyamet Sahnesi

Son Yargı, Michelangelo’nun Sistine Şapeli’nin sunak duvarına yaptığı dev fresk. Tavanı tamamlamasından yaklaşık yirmi dört yıl sonra, 1536–1541 arasında çalıştı.

Adem’in Yaratılışı’nı okuduktan sonra Michelangelo’nun resmi çok da sevmediğini, Sistine tavanını biraz da papanın zoruyla yaptığını biliyordum. Yıllar sonra aynı şapelin duvarına bir de Son Yargı’yı yapması bu yüzden bana ilginç geldi. Hikayesinde beni en çok şaşırtan şey, bütün figürleri çıplak resmetmesi ve bu çıplaklıkların sonradan örtülmek zorunda kalınması oldu. Michelangelo’nun huysuz ve geçimsiz biri olduğunu da okumuştum; freskteki çıplaklığı eleştiren papanın tören görevlisini cehennemin içine, eşek kulaklarıyla resmetmesi de bunu doğruluyor gibi.

Dört yüzü aşkın figürüyle şapelin bütün ön duvarını kaplıyor. Tamamlandığında çıplak figürler yüzünden sert tepki topladı ve ressamın ölümünden sonra bazı bölümleri örtüldü. Bu yazıda freskin hikayesini, sansür meselesini ve neye bakmak gerektiğini anlatıyorum. Şapelin tavanı ve ziyaret bilgileri için Sistine Şapeli yazıma bakabilirsiniz.

Son Yargı freski hakkında kısaca

Freskin hikayesi

Yirmi dört yıl sonra

Michelangelo tavanı 1512’de tamamlamıştı. 1535’te Papa III. Paul, aynı şapelin sunak duvarına kıyamet sahnesini yapmasını istedi. Ressam artık altmışlı yaşlarındaydı; bu kez iş ona zorla verilmedi, kendisi kabul etti.

Duvarı hazırlamak için orada bulunan eski freskler kazındı; bunlar arasında Perugino’nun eserleri de vardı. Ayrıca duvar, toz birikmesini önlemek için hafifçe öne eğimli olarak yeniden örüldü.

Dönemin gerginliği

Fresk, Katolik Kilisesi’nin Reform hareketi karşısında sarsıldığı yıllarda yapıldı. 1527’de Roma yağmalanmış, kentin güveni kırılmıştı. Bu ortam, eserdeki karamsar ve tedirgin havayı açıklıyor: kurtulanlar bile korku içinde.

Tepkiler ve sansür

Eser 1541’de açıldığında hem hayranlık hem tepki topladı. Papalık tören sorumlusu Biagio da Cesena, çıplak figürlerin bir şapele yakışmadığını söyledi. Michelangelo onu, cehennemdeki yargıç Minos olarak eşek kulaklarıyla resmederek cevapladı.

Trento Konsili’nin ardından, ressamın ölümünden kısa süre sonra bazı figürlere örtü eklenmesine karar verildi. Bu işi yapan ressam Daniele da Volterra’ya, alaycı biçimde “donsuzların terzisi” anlamına gelen bir lakap takıldı. 1980–1994 restorasyonunda örtülerin bir kısmı kaldırıldı, bir kısmı tarihsel belge sayılarak bırakıldı.

Son Yargı’da nelere bakmalı?

Yüzülmüş deri

Ortanın hemen altında, Aziz Bartholomeus elinde kendi yüzülmüş derisini tutuyor. Derinin üzerindeki çarpık yüzün Michelangelo’nun kendi portresi olduğu kabul ediliyor. Bir sanatçının kendini bu biçimde resmetmesi, freskin en çok konuşulan ayrıntısı.

İsa’nın duruşu

Merkezdeki İsa, geleneksel tasvirlerdeki sakalıyla yaşlı bir yargıç değil; genç, atletik ve hareket halinde. Kolunu kaldırmış, hüküm veriyor. Bu alışılmadık tasvir de dönemde eleştirilen noktalardan biriydi.

Yükselenler ve düşenler

Sol tarafta ölüler mezarlarından kalkıp yukarı çekiliyor, sağ tarafta lanetlenenler aşağı sürükleniyor. Ama sınır net değil: bazı figürler havada asılı kalmış, kimileri birbirini çekiştiriyor. Kurtuluş ile ceza arasındaki belirsizlik, kompozisyonun kendisinde.

Charon ve Minos

Sağ altta, antik mitolojiden gelen kayıkçı Charon ölüleri kürekle iterek indiriyor; yanında yılanla sarılı Minos duruyor. Hristiyan kıyamet sahnesine Yunan mitolojisinin karışması, Michelangelo’nun Dante okumalarından geliyor.

Charon’un kayığı doğrudan Dante’nin İlahi Komedya’sının Cehennem bölümünden alınmış. Dante’de de Charon, kayığa binmekte ağır davranan ruhları küreğiyle döver. Michelangelo, Dante’yi çok iyi bilen ve onun için şiirler yazan bir okurdu.

Michelangelo hakkında filmler

Michelangelo’nun hayatı iki filme konu oldu. Charlton Heston’ın Michelangelo’yu oynadığı The Agony and the Ecstasy (1965), Sistine Şapeli tavanının boyanmasını ve Papa II. Julius ile çatışmasını anlatıyor. Konçalovski’nin Il Peccato (2019) filmi ise Michelangelo’yu Carrara’nın mermer ocaklarında, borçlar ve papalar arasında gösteriyor.

Gitmeden önce güncel ziyaret bilgilerini müzenin resmi sitesinden kontrol edebilirsiniz: Vatikan Müzeleri.

Son Yargı hakkında merak edilenler

Özet

Şapelin tavanı, ziyaret bilgileri ve Michelangelo’nun diğer eserleri için Sistine Şapeli, Davut heykeli, Pieta ve Michelangelo yazılarıma bakabilirsiniz.