Francisco Goya: Savaşı ve Karanlığı Resmeden Ressam

Francisco Goya kimdir?

Francisco Goya (1746–1828), modern sanatın öncüsü sayılan İspanyol ressam. Bir yanda kraliyet ailesinin portrelerini yaptı, öbür yanda evinin duvarlarına kimseye göstermek için yapmadığı Kara Resimler’i boyadı. 1793’teki hastalıktan sonra sağırlaştı; savaşın vahşetini ve batıl inançları 3 Mayıs 1808 ve Savaşın Felaketleri gibi eserlerde gözümüzün önüne serdi. Eserlerinin en büyük koleksiyonu Madrid’deki Museo del Prado’da.

“Aklın uykusu canavarlar doğurur.” — Francisco Goya, Caprichos dizisinden

Francisco Goya saray ressamı olarak başladı, insanlığın en karanlık yanlarını resmederek bitirdi. Bir yandan kraliyet ailesinin portrelerini yaptı; öbür yandan savaşın vahşetini, batıl inançları ve akıl hastanelerini gösterdi.

Goya denince aklıma hep aynı adamın iki yüzü geliyor: bir yanda kraliyet ailesinin portreleri, öbür yanda Sağırın Evi’nin duvarlarına kimseye göstermek için yapmadığı Kara Resimler. Savaşın Felaketleri baskılarının ancak ölümünden otuz beş yıl sonra yayımlanabildiğini öğrenmek beni çok düşündürdü. Sağırlıktan sonra sanatının bu kadar karanlıklaşması ise ona bakışımı hep değiştiriyor.

Ağır bir hastalıktan sonra sağırlaştı ve sanatı baştan sona değişti. Son yıllarında evinin duvarlarına, kimseye göstermek niyeti olmadan Kara Resimler’i boyadı. Bu yazıda önce Goya’nın hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Francisco Goya kimdir?

Goya'nın 1815 tarihli otoportresi: koyu zemin önünde dağınık saçlı yaşlı ressam
Francisco Goya, Otoportre, 1815. Prado Müzesi, Madrid.

Saraya giden yol

Tam adı Francisco Jose de Goya y Lucientes. 30 Mart 1746’da İspanya’nın Aragon bölgesindeki küçük Fuendetodos köyünde doğdu. Zaragoza’da resim öğrendi, İtalya’ya gitti, sonra Madrid’e yerleşti. Kraliyet halı fabrikası için yaptığı neşeli, renkli tasarımlarla ilk kez dikkat çekti.

Basamakları tek tek çıktı: 1786’da kralın ressamlarından biri oldu, 1799’da saray baş ressamlığına yükseldi. Aristokratların portrelerini yaparak varlıklı bir hayat sürdü.

Hastalık ve sağırlık

1792–1793’te ağır bir hastalık geçirdi. Bir süre felç ve görme sorunları yaşadı, sonunda işitme yetisini tamamen kaybetti. Hastalığın nedeni bilinmiyor; kurşun zehirlenmesinden bir enfeksiyona kadar pek çok görüş var. Bu dönemden sonra resimleri karardı ve sipariş beklemeden, yalnızca kendisi için ürettiği eserler giderek ağırlık kazandı.

Savaş yılları

1808’de Napolyon’un orduları İspanya’yı işgal etti ve altı yıl süren kanlı bir savaş başladı. Goya hem işgal yönetimiyle hem de sonra geri dönen kralla çalışmak zorunda kaldı; bu iki arada kalmışlık sonradan çok tartışıldı. Gördüğü vahşeti Savaşın Felaketleri adlı baskı dizisinde kayda geçirdi. Bu baskılar ancak ölümünden otuz beş yıl sonra yayımlanabildi.

Kara Resimler ve son yıllar

1819’da Madrid yakınlarında bir ev satın aldı; ev “Sağırın Evi” diye anılıyordu. Goya bu evin duvarlarına, kimseye göstermeyi düşünmeden on dört resim yaptı. Bugün Kara Resimler diye bilinen bu eserler, sanat tarihinin en ürkütücü görüntüleri arasında.

1824’te, siyasi baskılardan uzaklaşmak için Fransa’ya gitti ve Bordeaux’ya yerleşti. 16 Nisan 1828’de, 82 yaşında orada öldü.

Goya’nın sanat anlayışı

Saray ressamı ve tanık

Goya’nın sanatını iki ayrı yol gibi düşünebilirsiniz. Birinde sipariş üzerine yapılmış resmi portreler var, öbüründe kendisi için ürettiği baskılar, çizimler ve kara resimler. Resmi portrelerde bile kimseyi güzelleştirmedi: kraliyet ailesini gösterdiği portrede yüzler gerçekçi, yer yer acımasız.

Modern sanatın eşiği

Goya savaşı bir kahramanlık hikayesi olarak değil, isimsiz insanların ölümü olarak gösterdi. Bu, resim tarihinde bir kırılmaydı. Manet’den Picasso’ya pek çok ressam bu yoldan yürüdü; Picasso’nun Guernica’sı doğrudan Goya’nın 3 Mayıs 1808’ine dayanır.

Francisco Goya’nın en önemli 10 eseri

1. Güneş Şemsiyesi ve halı kartonları (1775–1792)

Goya'nın Güneş Şemsiyesi tablosu: şemsiye tutulan genç kadın
Francisco Goya, Güneş Şemsiyesi, 1777. Prado Müzesi, Madrid.

Nerede: Museo del Prado, Madrid

Kraliyet halı fabrikası için yapılmış, günlük hayatı anlatan renkli ve neşeli tasarımlar, yani halıların ön resimleri. Goya’nın erken dönemi.

Bu eserde neye bakmalı? Renklerin parlaklığına. Piknikler, oyunlar, dans eden insanlar. Bunları sonraki karanlık eserlerinin yanına koyduğunuzda aynı ressamın elinden çıktıklarına inanmak zor. Goya’nın hikayesinin merkezinde de bu karşıtlık var.

2. Çıplak Maya (yaklaşık 1797–1800)

Goya'nın Çıplak Maya tablosu: yastıklara uzanmış kadın figürü
Francisco Goya, Çıplak Maya, yaklaşık 1797–1800. Prado Müzesi, Madrid.

Nerede: Museo del Prado, Madrid

İspanyol resminde çıplak kadın figürünün ender örneklerinden biri. Engizisyon, yani kilisenin inanç mahkemesi yüzünden bu konu neredeyse hiç işlenmiyordu. Goya aynı modeli bir de giyinik olarak resmetti.

Sonunda eser Engizisyon’un dikkatini çekti ve Goya sorguya çağrıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Bakışa. Karşınızdaki mitolojik bir tanrıça değil, doğrudan size bakan çağdaş bir kadın. Kim olduğu bilinmiyor; Alba Düşesi olduğu yolundaki iddialar kanıtlanamadı.

3. Caprichos (1799)

Goya'nın Caprichos dizisinden Aklın Uykusu Canavarlar Doğurur baskısı
Francisco Goya, Caprichos dizisinden, 1799.

Nerede: Baskı dizisi; Prado ve dünya müzelerinde

Seksen baskıdan oluşan bir dizi. Goya burada batıl inançlarla, cehaletle, din adamlarının ve soyluların ikiyüzlülüğüyle alay ediyor.

Bu eserde neye bakmalı? 43 numaralı baskıya. Masaya kapanmış uyuyan bir adam, çevresinde baykuşlar ve yarasalar uçuşuyor. Altındaki yazı: aklın uykusu canavarlar doğurur. Dizi satışa çıktıktan kısa süre sonra Engizisyon korkusuyla piyasadan çekildi.

4. IV. Carlos’un Ailesi (1800–1801)

Goya'nın IV. Carlos'un Ailesi tablosu: kraliyet ailesi toplu portresi
Francisco Goya, IV. Carlos’un Ailesi, 1800–1801. Prado Müzesi, Madrid.

Nerede: Museo del Prado, Madrid

Kraliyet ailesinin on üç kişilik grup portresi. Goya kendini de resme koymuş: arkada, karanlıkta çalışırken.

Bu eserde neye bakmalı? Yüzlere. Kimse güzelleştirilmemiş: kraliçe sert, kral dalgın, çocuklar huzursuz. Kompozisyonun Velazquez’in Las Meninas’ına gönderme yaptığı kabul edilir; orada da ressam kendini tuvalinin başında resmetmişti. Bu kadar dürüst bir portrenin kabul görmesi bugün bile şaşırtıcı.

5. 2 Mayıs 1808 (1814)

Goya'nın 2 Mayıs 1808 tablosu: Madrid'de halk ayaklanması
Francisco Goya, 2 Mayıs 1808, 1814. Prado Müzesi, Madrid.

Nerede: Museo del Prado, Madrid

Madrid halkı ayaklanıyor ve Napolyon’un Memluk süvarilerine saldırıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Karmaşaya. Atlar, bıçaklar, düşen bedenler; kimin kazandığı belli değil. Goya savaşı bir düzen olarak değil, kaos olarak gösteriyor. Bu tablo, ertesi günün infazını anlatan 3 Mayıs’ın eşi olarak yapıldı.

6. 3 Mayıs 1808 (1814)

Goya'nın 3 Mayıs 1808 tablosu: fenerin ışığında kurşuna dizilen adam
Francisco Goya, 3 Mayıs 1808, 1814. Prado Müzesi, Madrid.

Nerede: Museo del Prado, Madrid

Ayaklanmanın ertesi günü Madrid halkı kurşuna diziliyor. Sanat tarihinin en etkili savaş karşıtı eseri sayılır.

Bu eserde neye bakmalı? Beyaz gömlekli adama. Kollarını açmış, ellerinde çarmıh yaralarını andıran izler var; ışık yalnızca onun üzerine düşüyor. Askerlerin yüzünü göremezsiniz, sıra sıra tüfekler bir makine gibi. Manet, Picasso ve daha niceleri bu kompozisyondan yola çıktı.

7. Savaşın Felaketleri (1810–1820)

Goya'nın Savaşın Felaketleri dizisinden bir baskı
Francisco Goya, Savaşın Felaketleri dizisinden, 1810–1820.

Nerede: Baskı dizisi; Prado ve dünya müzelerinde

Seksen iki baskıdan oluşan dizi. Açlık, işkence, cesetler; savaş, hiçbir kahramanlık payı bırakılmadan gösteriliyor.

Bu eserde neye bakmalı? Yazılara. Her baskının altında kısa, sert bir cümle var: “Bunu gördüm”, “Buna dayanılmaz”. Goya bu dizinin yayımlanamayacağını biliyordu. Baskılar ancak 1863’te, ölümünden otuz beş yıl sonra basıldı.

8. Satürn Oğlunu Yerken (1819–1823)

Goya'nın Satürn Oğlunu Yerken tablosu: Kara Resimler dizisinden
Francisco Goya, Satürn Oğlunu Yerken, 1819–1823. Prado Müzesi, Madrid.

Nerede: Museo del Prado, Madrid

Kara Resimler’in en ünlüsü: çocuğunu yiyen Satürn. Goya bu resmi evinin yemek odasının duvarına yaptı.

Bu eserde neye bakmalı? Gözlere. Dehşet kurbanın değil, yiyenin yüzünde. Resim duvardan tuvale aktarılırken bir miktar değişti; bugün gördüğümüz hal bu aktarımın sonucu. Zamanın her şeyi yutması, siyasi baskı, yaşlılık korkusu gibi pek çok yorumu var.

9. Köpek (1819–1823)

Goya'nın Köpek tablosu: boşlukta başı görünen köpek
Francisco Goya, Köpek, 1819–1823. Prado Müzesi, Madrid.

Nerede: Museo del Prado, Madrid

Kara Resimler dizisinden. Kocaman, boş bir alanın altında yalnızca bir köpeğin başı görünüyor.

Bu eserde neye bakmalı? Boşluğa. Resmin neredeyse tamamı boş; köpek alt kenardan bakıyor. Neyin içine battığı da, neye baktığı da belli değil. 20. yüzyıl ressamları bu resmi soyut resmin, yani hiçbir şeyi betimlemeyen resmin erken bir örneği olarak gördü.

10. Bordeaux Sütçü Kızı (1825–1827)

Goya'nın Bordeaux Sütçü Kızı tablosu: mavi tonlarda genç kadın
Francisco Goya, Bordeaux Sütçü Kızı, 1825–1827. Prado Müzesi, Madrid.

Nerede: Museo del Prado, Madrid

Goya’nın son eserlerinden. Fransa’da sürgündeyken yaptığı, genç bir kadının sakin portresi.

Bu eserde neye bakmalı? Fırça darbelerine. Boya neredeyse İzlenimcilerin yaptığı gibi serbest ve titrek sürülmüş. Kara Resimler’den sonra bu sakinlik beklenmedik. Seksenine gelmiş bir ressamın hala üslup değiştirebildiğini gösteriyor.

Goya hakkında filmler

Goya’nın hayatı ve Engizisyon dönemi sinemaya da konu oldu. Filmin gerçeğe ne kadar sadık kaldığını Goya filmi yazımda anlattım. Diğer ressamların hayatını anlatan filmler için Sanat Filmleri bölümüne bakabilirsiniz.

Goya’nın eserlerini nerede görebilirsiniz?

Madrid’deki Prado Müzesi tartışmasız birinci adres: Mayalar, 2 ve 3 Mayıs tabloları, kraliyet portreleri ve Kara Resimler’in tamamı burada. Kara Resimler salonu ise müzenin en sarsıcı bölümü.

Madrid’deyseniz San Antonio de la Florida Şapeli’ne de uğrayın: Goya’nın freskleri, yani yaş sıvaya yaptığı duvar resimleri, ve mezarı orada. Zaragoza’daki müze, Boston’daki MFA ve New York’taki Met ile Hispanic Society de baskı dizilerine sahip.

Resmi site: Prado Müzesi (Madrid)

🧭 Eserlerini yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki Madrid gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Francisco Goya hakkında merak edilenler

Goya neden sağır oldu?

1792–1793’te geçirdiği ağır bir hastalık yüzünden işitme yetisini kaybetti. Hastalığın ne olduğu bilinmiyor: kurşunlu boyalardan gelen bir zehirlenme, bir enfeksiyon ya da nörolojik bir hastalık olabileceği düşünülüyor. Sağırlıktan sonra sanatının belirgin biçimde karardığı kabul ediliyor.

Kara Resimler nedir?

Goya’nın 1819’da satın aldığı evin duvarlarına, sipariş almadan ve kimseye göstermek niyeti olmadan yaptığı on dört resim. Satürn, Köpek ve Cadılar Ayini bu diziden. Ölümünden sonra duvarlardan tuvale aktarıldılar; bugün Prado’da sergileniyorlar.

Çıplak Maya’nın modeli kim?

Bilinmiyor. Uzun süre Alba Düşesi olduğu öne sürüldü, ama bu iddia hiç kanıtlanamadı. Goya da Engizisyon sorgusunda modelin kim olduğunu açıklamadı.

Goya modern sanatı nasıl etkiledi?

Savaşı kahramanlık olarak değil, sıradan insanların ölümü olarak göstermesi bir dönüm noktasıydı. Manet idam sahnelerini ondan öğrendi, Picasso’nun Guernica’sı doğrudan 3 Mayıs 1808’e dayanıyor. Kara Resimler ise Ekspresyonizmin, yani duyguyu biçimi bozarak anlatan akımın öncüsü sayılıyor.

Kısaca Francisco Goya

Doğum30 Mart 1746, Fuendetodos (İspanya)
Ölüm16 Nisan 1828, Bordeaux (Fransa)
DönemRomantizm ve Neoklasizm arası; modern sanatın öncüsü
Göreviİspanya saray baş ressamı (1799)
Sağırlığı1793’teki hastalıktan sonra
Baskı dizileriCaprichos (1799), Savaşın Felaketleri (1810–1820)
En ünlü eserleri3 Mayıs 1808 (1814), Satürn Oğlunu Yerken
Diğer önemli eserleriÇıplak Maya, IV. Carlos’un Ailesi, Köpek, Caprichos
En büyük koleksiyonMuseo del Prado, Madrid

Prado’da Goya’nın salonlarında yürümek, bir insanın yaşadıkları karşısında nasıl değiştiğini izlemek gibi. Neşeli piknik sahneleriyle başlıyor, Kara Resimler’de bitiriyorsunuz. 3 Mayıs 1808’in önünde durup beyaz gömlekli adamın açık kollarına baktığınızda, bu resmin iki yüz yıldır neden hala bu kadar etkili olduğunu anlıyorsunuz.

Goya’dan etkilenen Edouard Manet ve Pablo Picasso, çağdaşı Eugene Delacroix yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, diğer ispanyol ustalar için İspanyol Ressamlar sayfasına, Prado Müzesi rehberime bakabilirsiniz. Rokoko ve Romantizm eserlerini ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rokoko ve Romantizm testim sizi bekliyor.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler