Musa Heykeli (Michelangelo): Neden Boynuzları Var?

Roma’daki San Pietro in Vincoli Kilisesi’nde duran Michelangelo’nun Musa heykelini ilk kez görenlerin çoğu aynı soruyu soruyor: başındaki iki çıkıntı ne?

Musa benim için Michelangelo’nun sabırsızlığının heykeli: Kırk yıl süren bir mezar projesinin içinden çıkıp tek başına bir başyapıta dönüştü. Roma’da yolunuz Kolezyum’a düşerse birkaç dakikalık yürüyüşle San Pietro in Vincoli’ye uğrayın. Girişi ücretsiz ve heykelin önünde, Freud gibi, istediğiniz kadar kalabilirsiniz.

Cevap, bir çeviri hatasında. Bu yazıda heykelin hikayesini, boynuzların nereden geldiğini ve esere bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Musa heykeli hakkında kısaca

Boynuzlar nereden geliyor?

Bir çeviri hatası

Eski Ahit’te, Musa’nın Sina Dağı’ndan indiğinde yüzünün değiştiği anlatılır. İbranice metinde kullanılan kök, hem “ışık saçmak” hem de “boynuz” anlamına gelebiliyor. Latinceye çeviri yapan Aziz Jerome, 4. yüzyılın sonunda bu kelimeyi “boynuzlu” olarak çevirdi.

Vulgata adıyla bilinen bu Latince çeviri, Batı’da yüzyıllarca resmi metin olarak kullanıldı. Böylece Musa, Avrupa sanatında boynuzlu resmedilmeye başlandı. Michelangelo da bu geleneği sürdürdü; yani heykeldeki boynuzlar ressamın kişisel yorumu değil, dönemin yerleşik ikonografisi.

Sanatta boynuzlu Musa geleneği

Michelangelo’nun heykeli en ünlü örnek; ama tek değil. Ortaçağ el yazmalarından katedral kapılarındaki kabartmalara kadar birçok eserde Musa boynuzlu gösterilir. Bu tasvir, çeviri düzeltildikten sonra da bir süre devam etti; çünkü görsel gelenek metinden daha yavaş değişiyor.

Heykelin hikayesi

Bitmeyen mezar projesi

Papa II. Julius, 1505’te Michelangelo’dan kendisi için görkemli bir mezar anıtı istedi: kırk heykelli, iki katlı bir yapı. Proje defalarca küçültüldü, papanın ölümünden sonra sözleşmeler yeniden yazıldı ve iş kırk yıla yayıldı. Michelangelo bu süreci hayatının en büyük derdi olarak anlattı.

Musa, anıtın başlangıçtaki planında yüksek bir kattaki figürlerden biriydi; yani aşağıdan ve uzaktan görülecekti. Proje küçülünce göz hizasına indi. Bu yüzden bazı oranlar, yakından bakıldığında olağandışı görünüyor.

Michelangelo’nun tepkisi

Heykeli tamamladığında Michelangelo’nun esere “konuş, neden konuşmuyorsun” diye bağırdığı anlatılır. Bu hikaye dönemin belgelerinde geçmiyor; ama eserin ne kadar canlı göründüğünü anlatmak için yüzyıllardır tekrarlanıyor.

Heykelin en ünlü hayranlarından biri Sigmund Freud’du. Roma’ya her gidişinde San Pietro in Vincoli’ye uğradı ve heykelin önünde saatler geçirdi. 1914’te Michelangelo’nun Musa’sı adlı bir makale yayımladı, üstelik önce adını vermeden. Freud’a göre Musa, halkının altın buzağıya taptığını gördüğü an öfkeyle ayağa fırlamak üzereyken kendini tutuyor. Yani heykel bir patlamayı değil, bastırılmış bir öfkeyi gösteriyor.

Musa heykelinde nelere bakmalı?

Sakalın içindeki el

Sağ el sakalın içine gömülmüş; parmaklar tutamları ayırıyor. Mermerin bu kadar ince işlenebilmesi, heykelin en çok konuşulan ayrıntısı. Elin duruşu aynı zamanda gerginlik taşıyor: bir an sonra çekilecek gibi.

Ayağa kalkmak üzere

Figür oturuyor, ama bacakların konumu ve gövdenin dönüşü onu bir hareketin eşiğine yerleştiriyor. Sol ayak geriye çekilmiş, sağ bacak öne uzanmış. Michelangelo’nun sevdiği o “bir an öncesi” gerilimi burada da var.

Bakışın yönü

Musa, karşıya değil sola bakıyor. Öfkeli mi, şaşkın mı olduğu tartışılır; genellikle altın buzağıya tapan halkını gördüğü an olarak yorumlanır. Heykelin özgün planda yukarıda olması düşünülünce, bu bakış aşağıdaki izleyiciye çevrilmiş olurdu.

Musa heykelini nerede görebilirsiniz?

Heykel Roma’daki San Pietro in Vincoli Kilisesi’nde. Kolezyum’a yürüme mesafesinde ve girişi ücretsiz. Kilise ayrıca Aziz Petrus’un zincirlerinin saklandığı yer olarak da biliniyor.

Roma’daki diğer Michelangelo eserleri için Vatikan’daki Sistine Şapeli ve Aziz Petrus Bazilikası’ndaki Pieta yazılarıma bakabilirsiniz.

Michelangelo hakkında filmler

Michelangelo’nun hayatı iki filme konu oldu. Charlton Heston’ın Michelangelo’yu oynadığı The Agony and the Ecstasy (1965), Sistine Şapeli tavanının boyanmasını ve Papa II. Julius ile çatışmasını anlatıyor. Konçalovski’nin Il Peccato (2019) filmi ise Michelangelo’yu Carrara’nın mermer ocaklarında, borçlar ve papalar arasında gösteriyor.

Musa heykeli hakkında merak edilenler

Özet

Michelangelo’nun hayatını ve diğer eserlerini ayrı yazımda anlattım. Davut heykeli, Sistine Şapeli ve Pieta yazılarıma da bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.